ANH LINH CẦU TÀU 914 CÔN ĐẢO - Chương 23: Phòng Trưng Bày Và Những Tảng Đá Khổng Lồ

Sáng ngày hai mươi tám, sau đêm nghe tiếng đục đá thứ 2. Hai cha con tới khu trưng bày của di tích Côn Đảo theo lời hẹn với chị Hạnh, để xem tận mắt…

Nội dung chương

Sáng ngày hai mươi tám, sau đêm nghe tiếng đục đá thứ 2. Hai cha con tới khu trưng bày của di tích Côn Đảo theo lời hẹn với chị Hạnh, để xem tận mắt những tư liệu về đời khổ sai và về những tảng đá khổng lồ đã làm nên Cầu Tàu 914.

Khu trưng bày nằm trong một dãy nhà thấp gần khu di tích, tường quét vôi trắng, mái ngói đã sẫm màu theo năm tháng. Buổi sáng hôm đó trời trong, nắng lên sớm, và trong phòng trưng bày chỉ có hai cha con là khách tham quan đầu tiên. Chị Hạnh đón hai cha con ở cửa, mặc áo dài tay màu sẫm, tóc buộc gọn, giọng nói vẫn chậm rãi và rõ ràng như buổi chiều đầu tiên chị giới thiệu về cầu tàu cho hai cha con trên bậc đá. Chị nói hôm nay chị sẽ dẫn hai cha con đi chậm, vì phần trưng bày này không phải là phần nên xem lướt qua.

- Phần ngoài kia là cầu tàu, là đá, là biển. - Chị Hạnh nói, mở cánh cửa gỗ dẫn vào gian trưng bày chính. - Còn phần trong này là con người. Muốn hiểu vì sao cây cầu tàu đó trang nghiêm, phải đi qua gian này trước đã.

Gian trưng bày chính dài và yên tĩnh, ánh sáng dịu từ những ô cửa cao rọi xuống các tủ kính và những tấm ảnh đen trắng phóng lớn treo dọc tường. Khôi bước chậm theo chị Hạnh, và ngay từ tủ kính đầu tiên, anh đã phải dừng lại lâu hơn mình tưởng. Trong tủ là những hiện vật của đời sống khổ sai được gìn giữ qua nhiều thế hệ: những vật dụng lao động nặng nhọc. Những mảnh vải áo tù đã bạc màu và sờn rách được bảo quản phẳng phiu sau lớp kính, và những dụng cụ đẽo đá bằng sắt đã mòn vẹt cán sau không biết bao nhiêu năm tháng cầm nắm. Mọi thứ đều nhỏ bé, thô sơ, và chính sự thô sơ ấy làm người xem hiểu được sức người đã phải bỏ ra ở nơi này lớn tới mức nào.

Chị Hạnh dừng lại ở một tấm ảnh lớn chụp bãi đá và thân cầu tàu trong những năm tháng xây dựng. Trong ảnh, những tảng đá khổng lồ nằm chen nhau trên bãi, mỗi tảng cao hơn đầu người, bề mặt còn in những vết đục chằng chịt. Chị chỉ tay vào một tảng đá trong ảnh, rồi chỉ ra ngoài cửa sổ, về hướng cầu tàu đang nằm ngoài nắng sáng.

- Những tảng đá như thế này, mỗi tảng nặng hàng tấn. - Chị nói. - Chúng được đẽo ngay tại bãi đá cạnh cầu tàu, đẽo bằng búa và đục sắt, bằng tay người. Đẽo xong, chúng được khuân lên, xếp xuống nước, từng tảng một, để thành thân cầu tàu vươn ra biển như hai cha con đã thấy. Không có máy móc nào ở đây trong những năm tháng đó. Chỉ có người, đá, và biển.

Ông Sơn đứng bên cạnh con trai, nhìn tấm ảnh một lúc lâu không nói. Khôi biết cha mình là người đã đi biển cả đời, đã thấy nhiều công việc nặng nhọc trên bến và trên tàu, vậy mà trước tấm ảnh này, ông vẫn đứng lặng như một người học trò. Anh nghe chị Hạnh kể tiếp, chậm và trang nghiêm, về nhịp sống của công việc năm xưa: người tù bị xiềng chân, xiềng chỉ được tháo lỏng vừa đủ để bước những bước ngắn trên bãi đá. Họ đẽo đá từ lúc trời còn tối, khuân đá trong nắng gắt và trong cả những ngày mưa biển, và khi cùng nhau nhấc một tảng đá lớn, họ hô nhịp cho nhau để sức của nhiều người dồn lại thành một.

- Cái xiềng chân không chỉ để giữ người. - Chị Hạnh nói khẽ, dừng lại trước một hiện vật xiềng sắt được đặt trong tủ kính ở giữa phòng. - Nó đi theo người ta trong từng bước khuân đá. Bước nào cũng có tiếng sắt đi theo bước đó. Người đời sau nghe kể lại, có khi quên mất chi tiết này, nhưng với người đã sống trong cảnh đó, tiếng xiềng là âm thanh của mỗi ngày.

Khôi nhìn chiếc xiềng trong tủ kính rất lâu. Sắt đã xỉn màu, các mắt xích thô và nặng, một đầu là vòng khóa cổ chân. Anh chợt nhớ tới đêm trực tàu hai ngày trước, khi từ phía cầu tàu trong sương vọng lại tiếng xiềng xích sắt kéo lê sột soạt trên nền đá xen tiếng thở dốc nghẹn ngào. Đêm đó anh chỉ nghe âm thanh và ghi lại bằng chữ. Sáng nay, đứng trước hiện vật thật của âm thanh đó, anh thấy những dòng chữ trong nhật ký của mình bỗng có một trọng lượng khác hẳn. Nhưng anh không nói ra điều ấy. Anh chỉ đứng lặng, như cha anh đang đứng lặng bên cạnh, và để chị Hạnh dẫn đi tiếp sang gian bên.

Chị Hạnh sau đó dừng rất lâu ở gian trưng bày về công việc đẽo đá, đúng như chị đã nói từ đầu buổi là sẽ không đi lướt qua phần này. Trên tường gian này treo một dãy ảnh chụp gần mặt đá của bãi đá cạnh cầu tàu: những đường đục song song chạy dài trên bề mặt đá. Những mảng đá đã được tách ra theo thớ, và dấu vết của những nhát đục cuối cùng còn dang dở trên một phiến đá chưa kịp hoàn thành. Dưới dãy ảnh là một hàng đục sắt và búa tay được xếp ngay ngắn trên nền vải sẫm, cán búa nào cũng mòn nhẵn ở đúng vị trí bàn tay người cầm nắm qua năm tháng.

- Đẽo một tảng đá xây cầu không phải là đập cho vỡ ra. - Chị Hạnh giải thích, tay chỉ theo đường đục trong ảnh. - Người thợ phải đọc thớ đá, đục theo hàng, từng nhát một, cho tới khi phiến đá tách ra đúng kích thước cần dùng. Một tảng đá lớn có khi phải đẽo trong nhiều ngày. Âm thanh của công việc đó, nếu ai từng đứng nghe ở một mỏ đá thủ công, sẽ nhớ mãi: tiếng đục sắt chạm vào đá, đều, khô, và vang xa trên mặt nước.

Khôi đứng trước dãy ảnh, nhìn những đường đục song song trên mặt đá chụp gần. Anh nhận ra mình đã từng thấy những đường đục như vậy ngoài đời thật, trên những tảng đá của bãi đá ngầm cạnh cầu tàu. Trong buổi sáng hai cha con cùng chị Hạnh kiểm tra bậc đá mấy ngày trước, khi bột đá cũ và rêu trơn còn bám trên mặt đá. Những đường đục đó đã nằm ở bãi đá này hơn một thế kỷ, qua bao mùa bão và bao lần triều lên triều xuống, vẫn còn rõ như một hàng chữ khắc của người xưa để lại cho người đời sau đọc bằng mắt. Anh ghi nhớ cảm giác ấy mà không nói thành lời, chỉ thầm hứa với mình rằng từ nay mỗi lần đứng trên cầu tàu, anh sẽ nhìn bãi đá bằng con mắt của người đã biết những tảng đá đó được làm ra như thế nào.

Ở góc gian trưng bày có đặt một cuốn sổ lưu bút dày cho khách tham quan ghi lại cảm tưởng. Chị Hạnh nói cuốn sổ này được thay mới mỗi năm, những cuốn cũ được cất vào kho tư liệu của di tích. Và điều làm những người làm công tác ở đây xúc động nhất không phải là những lời khen dài. Mà là những dòng ngắn của con cháu những gia đình từng có người thân đi qua nhà tù Côn Đảo, ghi lại rằng họ đã tìm về, đã đứng ở nơi này, và đã thắp một nén nhang. Khôi không ghi gì vào cuốn sổ. Những điều anh cần ghi đang nằm trong cuốn nhật ký hải trình của chính anh.

Gian bên trưng bày những tấm ảnh và bản vẽ về quá trình xây dựng cầu tàu qua các giai đoạn: bãi đá lúc chưa có cầu, những hàng đá đầu tiên được xếp xuống nước, thân cầu dài dần ra biển theo năm tháng. Ở cuối gian, một mô hình thu nhỏ của cầu tàu được đặt trên bệ gỗ, bên cạnh là một tảng đá thật được cắt ra từ cùng loại đá của bãi đá cạnh cầu. Để khách tham quan có thể chạm tay vào và ước lượng sức nặng của vật liệu mà người xưa phải khuân bằng vai và bằng tay. Khôi đặt tay lên mặt tảng đá mẫu. Đá lạnh, ráp, và nặng một cách im lặng. Anh thử hình dung một tảng đá lớn gấp nhiều lần tảng này, nặng hàng tấn, được nhấc lên bởi những đôi vai gầy guộc trong tiếng hô nhịp đồng thanh, và bàn tay anh tự nhiên rút lại với một sự kính cẩn mà anh không cần ai nhắc.

- Xem tới đây, nhiều người hỏi em một câu giống nhau. - Chị Hạnh nói khi dẫn hai cha con ra khỏi gian trưng bày cuối. - Họ hỏi làm sao con người chịu đựng nổi ngần ấy năm tháng như vậy. Em không trả lời thay cho người xưa được. Em chỉ nói với khách rằng di tích này được giữ lại là để người đời sau biết mà kính trọng, chứ không phải để kể lại như một câu chuyện giật gân cho người nghe nổi da gà rồi quên. Ai ra về mà nhớ được điều đó, là chuyến tham quan có ý nghĩa rồi.

- Chị nói đúng. - Ông Sơn đáp. - Người đi biển tụi tôi ghé đảo, lên cầu tàu thắp cây nhang, cũng là kính cái đó. Mình còn được ăn no, ngủ yên, đi về tự do. Nghĩ tới người xưa ở bãi đá này, mình không dám than mệt nữa.

Trên đường từ phòng trưng bày quay ra bậc đá cầu tàu, Khôi đi chậm sau cha và chị Hạnh. Đầu anh đầy những hình ảnh vừa xem: vết đục trên mặt đá trong tấm ảnh cũ, chiếc xiềng sắt xỉn màu sau lớp kính, tảng đá mẫu nặng trĩu dưới bàn tay. Anh đối chiếu trong lặng lẽ những hình ảnh ấy với những gì tai mình đã nghe được trong hai đêm qua ở bãi đá này, tiếng búa đục đá đều nhịp trong sương và tiếng xiềng kéo lê trên nền đá. Sự đối chiếu ấy rõ ràng tới mức anh không cần phải viết thành một kết luận nào trong nhật ký. Anh chỉ ghi lại, ở trang của ngày hôm nay, những gì mắt đã thấy trong phòng trưng bày: tư liệu về đời khổ sai. Về công việc đẽo đá và khuân những tảng đá nặng hàng tấn bằng sức người mang xiềng, và dòng chữ cuối trang anh tự viết cho mình: những gì tai nghe ở đây, phải nghe bằng sự kính trọng trước đã.

Ra khỏi khu trưng bày, nắng đã lên cao trên bến đảo. Ông Sơn nhìn đồng hồ, rồi nói với con trai bằng giọng nhẹ nhàng của một người cha biết con mình vừa đi qua một buổi sáng nặng lòng.

- Coi xong rồi thì về ăn cơm, nghỉ một chút. Tối nay ở nhà trọ, mình gọi về cho mẹ con. Mấy bữa nay ra đảo lo việc hoài, mẹ con ở nhà chắc trông tin lắm rồi đó.

Khôi gật đầu. Anh quay lại nhìn cầu tàu một lần cuối trước khi rời khu di tích. Thân cầu đá nằm dài ngoài nắng, hiền lành và im lặng như mọi buổi sáng, bãi đá ngầm chìm dưới nước lên của ban ngày không còn thấy dấu vết. Không ai đứng trên bãi đá ấy lúc này, và cũng không có âm thanh nào khác ngoài tiếng sóng và tiếng gió biển trong lành của một ngày nắng đẹp ở Côn Đảo.

Chương khác

Xem thêm