ANH LINH CẦU TÀU 914 CÔN ĐẢO - Chương 21: Hải Đồ Và Bảng Triều Của Người Đảo
Sáng ngày hai mươi bảy, sau khi quy tắc an toàn được ghi vào trang đầu cuốn nhật ký. Hai cha con theo bác Tám về nhà bác ở bến Côn Đảo để học một bài học…
Nội dung chương
Sáng ngày hai mươi bảy, sau khi quy tắc an toàn được ghi vào trang đầu cuốn nhật ký. Hai cha con theo bác Tám về nhà bác ở bến Côn Đảo để học một bài học mà ông Sơn nói là bài học bắt buộc trước khi chuyến khơi dài ngày thật sự bắt đầu: đọc hải đồ giấy và bảng triều của người đảo.
Nhà bác Tám nằm khuất sau hàng dừa ở cuối bến, mái tôn đã bạc màu vì muối biển, trước sân phơi mấy tấm lưới vá dở và một chiếc ghe nhỏ úp ngược trên giá gỗ. Trong nhà, gian giữa kê một chiếc bàn gỗ dài đã mòn bóng ở các cạnh, trên tường treo hải đồ cũ đóng khung kính và một cuốn lịch âm dương chép tay treo bằng sợi dây thừng nhỏ. Bác Tám tiếp hai cha con bằng ấm trà nóng và đĩa khoai luộc còn bốc khói, rồi không nói vòng vo. Bác trải lên bàn một tấm hải đồ giấy lớn đã ngả vàng ở các mép, bốn góc được chặn bằng những viên đá cuội nhặt ở bãi cầu tàu cho khỏi cuốn lại.
Khôi ngồi xuống bên bàn, mở cuốn nhật ký ra để sẵn. Anh đã quen với hải đồ điện tử trên tàu, nơi mọi thứ hiện lên bằng những con số sáng rõ và đường tuyến tự vẽ. Tấm hải đồ giấy trước mặt anh khác hẳn: nó là công sức chép tay và ghi nhớ của nhiều thế hệ ngư dân đảo, với những nét bút chì mờ ghi thêm ở ven bờ. Những khoanh tròn nhỏ quanh các bãi cạn, và những con số ghi mực nước viết chen vào lề giấy bằng nét chữ của nhiều người khác nhau qua nhiều năm.
- Hải đồ giấy coi quê vậy chớ nó giữ nhiều thứ máy móc không giữ đâu con. - Bác Tám nói, tay vuốt phẳng một nếp gấp giữa tấm hải đồ. - Người đảo đi biển đời này qua đời khác, thấy bãi nào cạn thêm, mỏm nào nhô cao hơn sau một mùa bão, họ đều ghi vô đây. Máy nó chỉ cho con số của ngày đo, còn tờ giấy này cho con cả mấy chục năm của vùng nước này.
Ông Sơn ngồi bên cạnh, gật đầu chậm rãi.
- Nghe bác Tám dạy cho kỹ. Mấy bữa trước cha chỉ cho con coi bãi đá trên hải đồ điện tử, bữa nay con học cách người đảo đọc vùng nước này bằng giấy và bằng triều. Hai cái phải đi chung với nhau, thiếu một cái là ban đêm dễ trả giá lắm.
Bác Tám lấy một cây thước gỗ và một cây bút chì, bắt đầu chỉ từ bến tàu đi ra. Bác chỉ vị trí Cầu Tàu 914 vươn ra biển, chỉ bãi đá ngầm nằm ngay cạnh chân cầu. Chỉ mỏm đá ngầm sắc lẹm mà hai cha con đã ra tận nơi xem trong chuyến khơi ngắn hai ngày trước, rồi chỉ sang bãi cát nông an toàn trước cửa Dinh Chúa Đảo ở phía bên kia. Từng địa danh bác nói chậm và rõ, như đọc cho một người sẽ phải tự mình tìm lại chúng trong đêm tối.
- Vùng nước này ban ngày hiền, ban đêm khác hẳn. - Bác nói. - Nhất là mấy đêm triều rút sâu. Nước xuống, chân bãi đá lộ ra, mỏm đá nhô lên khỏi mặt nước đen chũi. Tàu nào không thuộc địa hình, cứ theo thói quen ban ngày mà chạy, là va vô đó lúc nào không hay.
Rồi bác Tám mở ra vật thứ hai của buổi học: một cuốn sổ bìa cứng đã sờn, bên trong là bảng triều chép tay của ngư dân đảo. Khác với bảng triều in sẵn treo ở bến, cuốn sổ này ghi mực nước theo từng giờ của từng đêm trong tháng. Kèm những ghi chú ngắn bằng bút chì ở cuối mỗi dòng: đêm nào nước rút sâu nhất, đêm nào rút cạn sớm, đêm nào gió đông làm nước xuống chậm hơn thường lệ. Khôi lật vài trang, thấy những con số nối nhau đều đặn và lặng lẽ, một thứ nhịp điệu của biển được người đảo chép lại bằng tay qua nhiều mùa.
- Bảng triều in sẵn nó cho con con số chung của cả vùng. - Bác Tám giải thích. - Còn bảng chép tay này là của riêng bến mình. Người trực bến đo ở cọc mốc ngay đầu cầu tàu, đêm nào cũng ghi, nên nó sát với bãi đá này hơn bất cứ bảng nào in ở đất liền. Con học đi biển ở đảo thì phải học đọc bảng này trước.
Bác dạy Khôi cách đọc từ những điều cơ bản nhất. Mỗi đêm có hai lần nước xuống, nhưng lần xuống sâu nhất trong những ngày cuối tháng rơi vào khoảng nửa đêm về sáng. Bác lấy bút chì gạch dưới những hàng số của các đêm sắp tới, chỉ cho Khôi thấy một điều mà anh chưa từng để ý khi nhìn bảng triều in sẵn: trong mấy đêm từ đêm nay trở đi. Mực nước thấp nhất của đêm đều rơi vào khung từ một giờ tới hai giờ sáng, và chính trong khung giờ đó, nước rút xuống thấp tới mức chân bãi đá ngầm cạnh cầu tàu lộ hẳn ra khỏi mặt nước.
- Con coi nè. - Bác Tám gõ nhẹ đầu bút chì lên dòng số của đêm nay. - Một giờ sáng, nước còn chừng này. Một giờ rưỡi, xuống thêm một khúc nữa. Tới gần hai giờ thì bắt đầu lên lại. Nghĩa là trong cái khung một giờ tới hai giờ đó, bãi đá nó lộ chân ra hết. Ai đứng trên cầu tàu lúc đó là nhìn thấy bãi đá đen nằm dài dưới chân cầu, còn ban ngày thì nó trốn dưới nước, không ai thấy được hết.
Khôi cúi sát xuống cuốn sổ, lần theo ngón tay của bác Tám qua từng con số. Anh nhận ra khung giờ một giờ tới hai giờ sáng chính là khung giờ của hai đêm anh đã nghe thấy những âm thanh lạ quanh cầu tàu: đêm nghe tiếng búa đục đá đầu tiên lúc một giờ mười. Và đêm trực tàu nghe tiếng xiềng kéo lê lúc một giờ hai mươi. Sự trùng khớp ấy hiện ra trước mắt anh rõ ràng như một con số trên giấy, không cần ai phải nói thêm lời nào. Anh ngẩng lên nhìn cha, ông Sơn cũng đang nhìn xuống bảng triều, nét mặt trầm ngâm nhưng không nói gì.
- Bác Tám, mấy con số này là mực nước đo ở đầu cầu tàu luôn hả bác? - Khôi hỏi.
- Ừ, ở cọc mốc đầu cầu. Người đảo đo ở đó mấy chục năm rồi. Con số không nói dối ai hết, nó chỉ nói nước lên nước xuống thôi. Còn ai nghe thêm được cái gì trong mấy đêm nước xuống sâu, thì cái đó mỗi người tự ghi lại cho mình, bác không ghi vô bảng triều.
Bác Tám nói câu đó bằng giọng bình thản của người đã sống cạnh cầu tàu cả đời, không khẳng định cũng không phủ nhận điều gì. Bác lật sang trang của những đêm cuối tháng, chỉ cho Khôi thấy mực nước còn xuống sâu hơn nữa trong những đêm tới, khi trăng cuối tháng làm triều rút mạnh. Rồi bác lấy một cây bút chì đỏ, khoanh tròn khung giờ một giờ tới hai giờ sáng của ba đêm sắp tới, và dặn Khôi chép lại nguyên vẹn ba dòng số đó vào nhật ký của mình.
Khôi chép cẩn thận từng con số, ghi rõ giờ và mực nước của từng mốc. Nhưng khi chép tới dòng của đêm mai, anh dừng lại một chút vì hai con số ở hai cột kề nhau nhìn rất giống nhau, một cột ghi mực nước lúc một giờ, một cột ghi mực nước lúc một giờ rưỡi, chỉ chênh nhau một khoảng nhỏ. Anh chép theo thứ tự mình đọc được, rồi đọc lại thầm trong đầu, thấy xuôi tai nên ghi tiếp xuống dòng của đêm sau nữa. Anh không biết rằng trong lúc chép, anh đã đọc lệch một con số của đêm mai, lấy mực nước của mốc giờ sau đắp sang mốc giờ trước, làm giờ nước bắt đầu rút sâu trong sổ của anh sớm hơn thực tế một khoảng. Sai lệch đó nhỏ, nằm yên trong trang giấy, và không ai trong buổi học sáng nay nhìn ra, kể cả chính anh.
Ông Sơn lúc đó đang cầm tấm hải đồ giấy lên gần cửa sổ để xem cho rõ trong ánh sáng ban ngày. Ông lấy cây bút chì của bác Tám, vẽ thêm lên hải đồ một đường cong mềm từ phía ngoài bãi đá ngầm vòng vào bãi cát an toàn trước cửa Dinh Chúa Đảo. Đường tuyến mà một chiếc tàu lỡ trôi dạt trong đêm có thể theo nước mà dạt vào bờ cát thay vì va vào đá.
- Con học thuộc đường này cho cha. - Ông nói, đặt tấm hải đồ xuống trước mặt Khôi. - Ban ngày con thấy nó là một đường bút chì trên giấy. Ban đêm, khi sương xuống và mắt không còn thấy bờ nữa, trong đầu con chỉ còn lại đường này với những con số triều hồi sáng. Thuộc được hai thứ đó là con giữ được mình một phần rồi. Phần còn lại là đừng bao giờ chủ quan.
- Dạ. Con sẽ học thuộc, cha.
Khôi gấp cuốn nhật ký lại sau khi chép xong bảng triều, rồi ngồi học thuộc đường tuyến trên hải đồ theo cách cha dạy: đọc thầm từng mốc. Từ ngoài khơi nhìn vào, mỏm đá nằm ở đâu, bãi cát nằm ở đâu, cầu tàu nằm ở đâu trong tầm nhìn của người đứng trên mũi tàu. Bác Tám ngồi bên, thỉnh thoảng sửa cho anh một chi tiết nhỏ: chỗ nước xoáy nhẹ ở gần chân cầu khi triều xuống, chỗ cát nông lên gần bờ khiến tàu vào bãi cát sẽ cạn nhẹ chứ không va mạnh. Những chi tiết ấy không có trên bất kỳ hải đồ in sẵn nào, chúng chỉ sống trong trí nhớ của người đảo và trong những dòng ghi chì mờ ở lề tấm giấy cũ.
Buổi học kéo dài tới gần trưa. Khi Khôi đứng dậy xếp lại hải đồ và cuốn sổ cho bác Tám, anh cảm thấy đầu mình đầy những con số và đường nét. Nhưng đồng thời cũng có một sự chắc chắn mới: vùng nước quanh cầu tàu không còn là một khoảng biển mơ hồ trong sương nữa. Nó đã thành một bản đồ có giờ giấc, có mực nước, có lối vào và lối tránh, mà anh có thể học thuộc như học thuộc một bài học nghề.
Trước khi hai cha con ra về, bác Tám dặn thêm một câu làm Khôi phải mở nhật ký ra ghi thêm vào cuối trang.
- Đêm mai triều rút sâu hơn đêm qua đó con. - Bác nói. - Sâu hơn, và sớm hơn một chút. Ai muốn ra cầu tàu nghe nước xuống thì đêm mai là một đêm đáng ra. Nhưng nhớ lời cha con dặn: đứng trên cầu, đi cùng người lớn, vậy thôi.
Khôi ghi lại lời dặn ấy, khép cuốn sổ triều đã chép lệch một con số mà không hay biết. Và theo cha rời nhà bác Tám trong nắng trưa của bến đảo, lòng hẹn với chính mình rằng đêm mai, khi đồng hồ điểm qua một giờ sáng. Anh sẽ đứng trên thân Cầu Tàu 914 cùng cha và bác Tám, đối chiếu tận tai mình những con số vừa học sáng nay với mặt nước đang rút dưới chân cầu.