BẠCH HỔ NGẬM KIẾM NÚI TRÀ BỒNG - Chương 5: Lệnh Bài Ngũ Hổ bằng gỗ thị

Hoàng Thu Trang, cán bộ phòng văn hóa huyện, về xã ghi chép hồ sơ tín ngưỡng thờ Thiên Y A Na và tục thờ hổ của vùng Trà Bồng. Cô mang theo máy ảnh, sổ…

Nội dung chương

Hoàng Thu Trang, cán bộ phòng văn hóa huyện, về xã ghi chép hồ sơ tín ngưỡng thờ Thiên Y A Na và tục thờ hổ của vùng Trà Bồng. Cô mang theo máy ảnh, sổ ghi chép và một chồng tư liệu về Đạo Mẫu, Tứ Phủ mà cô đã chuẩn bị từ huyện. Buổi đầu làm việc, cô tới miếu chào bà Hoa và xin phép ghi chép từ gian thờ chính.

Trong các cuộc họp của bản và kiểm lâm, người ta nói thẳng, nói ngắn, và ghi lại điều đã thống nhất ngay tại chỗ. Trong bản, chuyện của miếu và chuyện của rừng là chuyện chung, nhà nào cũng có phần, không ai đứng ngoài được. Trong đêm khuya, mọi âm thanh nhỏ đều nghe rõ hơn ban ngày: tiếng lá rơi, tiếng cành khô gãy, tiếng bước chân xa.

Ông Thao ít nói về việc làm của mình, nhưng việc gì ông đã nhận thì ông làm tới nơi, chậm mà chắc. Gió trên sườn Cà Đam thổi mạnh hơn dưới bản, cây cối nghiêng theo một hướng quen thuộc của mùa bão. Mỗi biên bản Đức lập đều có đủ người chứng kiến ký tên, ảnh chụp đính kèm và số đo ghi bằng số rõ ràng.

Bà Hoa đưa Trang xem Lệnh Bài Ngũ Hổ mẫu của miếu. Tấm lệnh bài làm bằng gỗ cây thị già, mặt gỗ sẫm màu, khắc hình Bạch Hổ ngậm kiếm, nét khắc sâu và rõ, trên mặt gỗ còn vệt chu sa đỏ đã cũ. Bà nói lệnh bài này của miếu giữ qua nhiều đời thủ nhang, là mẫu để dân trong vùng tạc theo mà treo trước cổng nhà.

Tiếng chó sủa trong đêm là tín hiệu quen thuộc của bản: sủa một hồi rồi im là khách quen, sủa dai dẳng là có chuyện lạ. Người dân vùng này nhìn màu mây và hướng gió là đoán được mưa bão sắp về, kinh nghiệm truyền qua nhiều đời làm ruộng nương. Tiếng chuông nhỏ treo ở góc miếu Thiên Y A Na thỉnh thoảng rung lên vì gió, âm thanh trong và ngắn, nghe rõ trong buổi sớm yên ắng.

Người nhà miếu đi lại trong miếu Thiên Y A Na rất khẽ, nói với nhau bằng giọng thấp, giữ cho gian thờ một sự yên tĩnh cần thiết. Sổ vía đặt trên kệ gỗ ở miếu Thiên Y A Na đã ngả màu theo năm tháng, bìa sổ sờn mép, từng trang chép tay nắn nót của nhiều đời thủ nhang. Tiếng mõ trong miếu Thiên Y A Na gõ đều đều, không vội, như nhịp thở của một người đã quen chờ đợi qua nhiều mùa mưa bão.

- Bà Hoa, tấm lệnh bài mẫu này của miếu mình giữ từ bao giờ vậy bà?

- Từ đời thủ nhang trước tôi nữa, cô Trang. Gỗ thị già, khắc hình Sơn Quân ngậm kiếm, bôi chu sa. Dân trong vùng cứ theo mẫu này mà tạc treo trước cổng.

- Bà cho con chụp ảnh và ghi lại lời bà nói nhé. Trong hồ sơ, con phải ghi rõ lệnh bài là để cầu bảo hộ, không phải vật trấn yểm.

- Cô ghi đúng như vậy là tôi mừng. Người ngoài hay hiểu sai về tục thờ hổ của vùng này, cứ ngỡ dân ở đây sợ hổ dữ về làng.

Trang đi cùng bà Hoa tới hai nhà dân gần miếu. Trước cổng mỗi nhà đều treo một tấm Lệnh Bài Ngũ Hổ cùng kiểu: gỗ thị, khắc hình hổ ngậm kiếm, bôi chu sa. Chủ nhà nói treo lệnh bài là cầu Sơn Quân bảo hộ cho nhà, cho người đi rừng về muộn, cho trẻ nhỏ ngủ yên trong những đêm mưa bão.

Mưa ở miền núi không rào rào một trận rồi thôi, mưa dầm dề nhiều ngày, thấm vào đất, vào áo, vào cả giấc ngủ. Điểm trường của bản nằm ở khoảng đất cao giữa bản, mái tôn mới lợp lại sau mùa bão năm trước, sân trường quét sạch. Ngoài hiên miếu Thiên Y A Na, mấy chậu cau cảnh hứng nước mưa nhỏ giọt đều đều xuống bậc đá phủ rêu xanh.

Trời Trà Bồng cuối tháng mười đổi tính từng ngày, nắng vừa lên được một buổi thì mây từ phía biển lại kéo về đen kịt. Mùi trầm trong miếu Thiên Y A Na còn vương lại từ buổi lễ sớm, quyện với mùi gỗ ẩm và mùi đất sau mưa thành một thứ mùi riêng của miếu cổ. Không khí trước bão nặng và đứng gió một cách khác thường, chim chóc im tiếng, người già trong bản nhìn trời mà lo.

Cô ghi chép cẩn thận vai trò của lệnh bài: đây là vật tín ngưỡng cầu bảo hộ, nhà nào treo lệnh bài là nhà nhận mình ở dưới bóng Sơn Quân canh giữ. Lệnh bài không phải vật để trừ tà theo kiểu đối đầu, cũng không ai trong vùng nói lệnh bài có thể ra lệnh cho Sơn Quân. Trang ghi rõ điều này vào hồ sơ, vì ranh giới đó rất quan trọng với tục thờ hổ ở đây.

Trong miếu Thiên Y A Na, mọi đồ lễ đều có chỗ riêng của nó: khay trầu, bình hoa, đĩa quả, không món nào đặt sai vị trí quen thuộc. Đức ghi chép mọi việc vào sổ tay bằng chữ nhỏ và đều, ngày giờ viết rõ ở đầu trang, không để sót một mốc nào. Trên bàn thờ ở miếu Thiên Y A Na, đèn dầu cháy nhỏ và đều, chén nước trong veo đặt ngay ngắn trước bài vị của Thánh Mẫu.

Đêm ở chân núi tối đặc, không có đèn đường, ánh sáng duy nhất là đèn dầu và đèn pin của người gác đêm. Người trẻ trong bản đi làm ăn xa nhiều, nhưng mùa lễ vía và mùa bão thì lần lượt quay về, bản lại đông như cũ. Người gác đêm ở bản chia nhau theo ca, mỗi ca hai người, đi một vòng quanh các điểm đã hẹn rồi quay về nhà rông.

Chiều về, Trang ngồi ở hiên miếu sắp xếp lại ghi chép của ngày đầu. Hình hổ ngậm kiếm trên lệnh bài là hình ảnh cô gặp ở khắp nơi trong ngày hôm nay: trên gỗ thị, trong lời kể của dân, trong sổ vía của miếu. Cô hiểu rằng muốn hiểu vùng đất này, phải bắt đầu từ hình ảnh đó và từ sự kính trọng rất yên tĩnh của người dân dành cho vị thần hổ của họ.

Bà Hoa không quen giấy tờ hành chính, nhưng sổ vía của miếu thì bà thuộc từng trang, từng dòng, từng tên người. Già làng Ơn được cả bản nghe theo không phải vì ông nói to, mà vì ông nhớ hết lệ cũ và chưa từng thiên vị nhà nào. Trang làm hồ sơ theo cách của người làm văn hóa: chụp ảnh trước, ghi lời kể nguyên văn sau, rồi mới đối chiếu tư liệu.

Khói hương ở miếu Thiên Y A Na lên thẳng rồi mới tản ra dưới mái ngói, làm những chữ trên hoành phi sẫm lại trong làn khói mỏng. Buổi tối ở bản yên tĩnh sớm, đèn trong các nhà tắt dần theo giờ, chỉ còn tiếng chó sủa vu vơ ở đầu bản. Làm kiểm lâm ở vùng này là làm bạn với đường mòn, với bản đồ và với những buổi chờ đợi dài hơn là chạy đuổi.

Bà Hoa thức giấc giữa đêm là chuyện thường trong mùa vía, bà ngồi dậy nghe ngóng một lúc rồi mới nằm xuống lại. Giấy tờ trong ngăn kéo của lán tuần tra được xếp theo ngày, tháng nào ra tháng đó, ai cần tra cứu cũng tìm được ngay. Đêm càng về khuya, sương càng dày, đứng cách nhau chục bước đã chỉ còn thấy bóng người mờ trong sương.

Đường trong bản là đường đất pha đá, mưa xuống thì lầy, nắng lên thì bụi, trẻ con đi học phải xắn quần qua đoạn suối cạn. Người Cor trong bản sống nép vào chân núi, nhà nào cũng có vườn sau trồng rau và chuồng nhỏ nuôi vài con gà. Mây sà xuống thấp che mất đỉnh Cà Đam từ sớm, nhìn từ bản chỉ thấy một biển mây trắng xám trải ngang lưng núi.

Đèn pin của tổ tuần tra quét qua màn mưa thành một quầng sáng vàng, soi rõ từng bụi cây rồi tắt khi qua khúc cua. Nước suối dâng lên sau mỗi trận mưa lớn, chảy xiết và đục, qua cầu tạm phải vịn tay vào dây mới dám bước. Bà Hoa kiểm tra lại từng cây nhang, từng ngọn đèn ở miếu Thiên Y A Na rồi mới yên tâm ngồi xuống chiếc ghế thấp bên cửa.

Sau nửa đêm, bản chìm hẳn vào yên tĩnh, chỉ còn người gác và người trực ở miếu thức cùng tiếng mưa đều đều. Buổi chiều sau mưa, sương lên từ các thung lũng, phủ trắng những sườn đồi gần bản rồi mới lan tới chân núi. Bà Hoa vẫn giữ nếp cũ ở miếu Thiên Y A Na: việc gì cũng làm chậm, làm đủ, không bớt một bước nào của lệ nhiều đời truyền lại.

Tiếng mưa trên mái tôn của điểm trường và nhà dân gõ liên hồi, át cả tiếng người nói chuyện trong nhà. Nền gạch của miếu Thiên Y A Na mát lạnh dưới chân trần, hơi ẩm thấm qua từng kẽ gạch sau nhiều ngày mưa dầm ở Trà Bồng. Sau cơn mưa đêm, đất trong vườn và trên đường mòn mềm nhũn, dấu chân của người và vật in lại rõ hơn ngày nắng.

Gió từ phía Cà Đam thổi về miếu Thiên Y A Na mang theo hơi lạnh của rừng, làm tấm rèm trước điện thờ khẽ lay mà không bật tung. Bản dưới chân Cà Đam thức dậy sớm theo tiếng gà và tiếng chày giã gạo, khói bếp lên từ nhiều mái nhà cùng một lúc. Người làm nghề giữ rừng hiểu rằng một dấu vết nhỏ bị bỏ qua hôm nay có thể thành một mất mát lớn vào tuần sau.

Đức quen với những đêm tuần tra dài, áo mưa sũng nước, sổ tay phải bọc trong túi nilon mới giữ được khô. Ánh sáng trong miếu Thiên Y A Na luôn dịu, kể cả giữa trưa, vì mái ngói dày và hàng cau trước sân đã che bớt nắng gắt miền Trung. Tiếng nói của người bản trầm và ngắn, khách tới nhà được mời nước chè trước rồi mới hỏi tới chuyện làm ăn hay chuyện rừng.

Mấy người phụ nữ trong bản gùi củi về lúc chiều xuống, gùi nặng mà bước chân vẫn đều trên con dốc quen thuộc. Điện thoại ở vùng núi sóng chập chờn, muốn gọi một cuộc cho trọn vẹn phải ra chỗ đất cao hoặc đứng yên một chỗ. Tiếng côn trùng trong đêm mưa thưa hẳn, chỉ còn tiếng ếch nhái ngoài đồng và tiếng nước nhỏ giọt từ mái hiên.

Trang rời miếu khi nắng chiều đã nhạt trên sân gạch. Trong sổ tay của cô, trang đầu tiên của hồ sơ Trà Bồng là tấm ảnh Lệnh Bài Ngũ Hổ bằng gỗ thị, và dòng ghi chép cô tự gạch chân: ở vùng này, hổ được thờ, không phải bị sợ. Dòng chữ đó sẽ đi theo cô suốt những ngày làm hồ sơ còn lại.

Chương khác

Xem thêm