BẠCH HỔ NGẬM KIẾM NÚI TRÀ BỒNG - Chương 8: Già làng Ơn và lệ cấm rừng

Già làng Hồ Văn Ơn cho đánh kẻng họp bản ở nhà rông nhỏ trước mùa vía và mùa bão. Dân bản tới đông đủ, ngồi theo các hàng ghế gỗ quen thuộc. Ông Ơn mở…

Nội dung chương

Già làng Hồ Văn Ơn cho đánh kẻng họp bản ở nhà rông nhỏ trước mùa vía và mùa bão. Dân bản tới đông đủ, ngồi theo các hàng ghế gỗ quen thuộc. Ông Ơn mở đầu bằng việc nhắc lại lệ cấm rừng: trong mùa mưa, không ai được vào rừng cấm đốn cây, không ai được dẫn người lạ vào rừng, nhà nào có khách hỏi đường rừng thì phải báo già làng ngay.

Trong bản, chuyện của miếu và chuyện của rừng là chuyện chung, nhà nào cũng có phần, không ai đứng ngoài được. Mây sà xuống thấp che mất đỉnh Cà Đam từ sớm, nhìn từ bản chỉ thấy một biển mây trắng xám trải ngang lưng núi. Thân cây trong rừng cấm cây nào cũng phủ rêu ở phía bắc, vỏ cây sẫm màu vì ẩm, sờ vào thấy mát và nhám.

Đèn pin của tổ tuần tra quét qua màn mưa thành một quầng sáng vàng, soi rõ từng bụi cây rồi tắt khi qua khúc cua. Buổi tối ở bản yên tĩnh sớm, đèn trong các nhà tắt dần theo giờ, chỉ còn tiếng chó sủa vu vơ ở đầu bản. Tiếng chó sủa trong đêm là tín hiệu quen thuộc của bản: sủa một hồi rồi im là khách quen, sủa dai dẳng là có chuyện lạ.

Ông kể cho lớp trẻ nghe vì sao cây huê giữa rừng là cột mốc thiêng. Tổ tiên của bản dặn cây huê là cây giữ rừng, gốc cây đó còn thì rừng còn, rừng còn thì suối còn nước, bản còn đất làm nương. Lệ không chạm vào cây huê không phải chuyện mê tín cho vui, mà là cách người xưa giữ khoảnh rừng này qua nhiều đời biến động.

Đức ghi chép mọi việc vào sổ tay bằng chữ nhỏ và đều, ngày giờ viết rõ ở đầu trang, không để sót một mốc nào. Giấy tờ trong ngăn kéo của lán tuần tra được xếp theo ngày, tháng nào ra tháng đó, ai cần tra cứu cũng tìm được ngay. Trong các cuộc họp của bản và kiểm lâm, người ta nói thẳng, nói ngắn, và ghi lại điều đã thống nhất ngay tại chỗ.

Mấy người phụ nữ trong bản gùi củi về lúc chiều xuống, gùi nặng mà bước chân vẫn đều trên con dốc quen thuộc. Bà Hoa thức giấc giữa đêm là chuyện thường trong mùa vía, bà ngồi dậy nghe ngóng một lúc rồi mới nằm xuống lại. Tiếng chim trong rừng cấm thưa dần khi mây sà xuống thấp, chỉ còn tiếng nước suối chảy qua khe đá nghe rõ mồn một.

- Bà con nghe tôi nói cho rõ. Mùa này là mùa lễ, cũng là mùa mưa bão. Rừng cấm là rừng chung của bản, không ai được vào đốn cây, không ai được dẫn khách lạ vào rừng.

- Dạ, già làng. Nhà nào có khách hỏi đường rừng thì làm sao ạ?

- Báo ngay cho tôi hoặc cho anh Đức kiểm lâm. Đừng tự dẫn đường, đừng chỉ lối mòn. Lệ bản từ xưa đã vậy rồi.

- Còn việc gác đầu ngõ trong các đêm lễ thì chia ca ra sao, già làng?

- Trai bản chia ca với tổ kiểm lâm, ghi tên người qua lại đầy đủ. Việc này làm nghiêm túc, không làm cho có.

Cuối buổi họp, ông phân công trai bản thay nhau gác đường đầu ngõ trong các đêm lễ, phối hợp với tổ kiểm lâm của Đức. Mỗi ca gác phải ghi tên người qua lại, kể cả người quen trong bản, và có việc lạ thì thổi còi báo về nhà rông. Ông nhấn mạnh mùa này vừa là mùa lễ, vừa gần mùa bão, bản phải tự giữ mình trước.

Nước suối dâng lên sau mỗi trận mưa lớn, chảy xiết và đục, qua cầu tạm phải vịn tay vào dây mới dám bước. Già làng Ơn được cả bản nghe theo không phải vì ông nói to, mà vì ông nhớ hết lệ cũ và chưa từng thiên vị nhà nào. Trời Trà Bồng cuối tháng mười đổi tính từng ngày, nắng vừa lên được một buổi thì mây từ phía biển lại kéo về đen kịt.

Vách đá trong rừng cấm dựng đứng, mặt đá loang lổ nước mưa, dây rừng buông xuống như những tấm màn xanh thẫm. Ánh nắng xuyên qua tán rừng cấm thành từng vệt mỏng, rơi xuống thảm lá khô thành những đốm sáng di động theo gió. Mùi rừng sau mưa là mùi lá mục, mùi đất ướt và mùi nhựa cây, thứ mùi mà người đi rừng lâu năm nhận ra ngay từ đầu ngõ.

Sau họp, mấy người già ở lại uống trà với ông Ơn, kể lại những mùa vía trước khi dấu chân trên cát xuất hiện đều đặn sau hậu điện. Ông Ơn nghe, gật đầu, nói rằng năm nay dấu chân đã về ngay đêm vía đầu kỳ là điềm yên cho bản, nhưng người trong bản không vì thế mà được phép lơ là việc gác rừng.

Người trẻ trong bản đi làm ăn xa nhiều, nhưng mùa lễ vía và mùa bão thì lần lượt quay về, bản lại đông như cũ. Sau nửa đêm, bản chìm hẳn vào yên tĩnh, chỉ còn người gác và người trực ở miếu thức cùng tiếng mưa đều đều. Suối trong rừng cấm chảy xiết hơn sau mưa, nước đục màu đất, cuốn theo lá khô và cành nhỏ trôi về phía hạ lưu.

Buổi chiều sau mưa, sương lên từ các thung lũng, phủ trắng những sườn đồi gần bản rồi mới lan tới chân núi. Trang làm hồ sơ theo cách của người làm văn hóa: chụp ảnh trước, ghi lời kể nguyên văn sau, rồi mới đối chiếu tư liệu. Tiếng nói của người bản trầm và ngắn, khách tới nhà được mời nước chè trước rồi mới hỏi tới chuyện làm ăn hay chuyện rừng.

Ông đi một vòng quanh bản kiểm tra các nhà treo Lệnh Bài Ngũ Hổ trước cổng. Nhà nào lệnh bài bị mưa làm ướt, bị nghiêng, ông đều nhắc chủ nhà sửa lại cho ngay ngắn. Với ông, lệnh bài trước cổng và lệ cấm rừng là hai mặt của cùng một nếp sống: kính Sơn Quân ở miếu và giữ rừng ở ngoài đời.

Bà Hoa không quen giấy tờ hành chính, nhưng sổ vía của miếu thì bà thuộc từng trang, từng dòng, từng tên người. Gió trên sườn Cà Đam thổi mạnh hơn dưới bản, cây cối nghiêng theo một hướng quen thuộc của mùa bão. Đường trong bản là đường đất pha đá, mưa xuống thì lầy, nắng lên thì bụi, trẻ con đi học phải xắn quần qua đoạn suối cạn.

Mỗi biên bản Đức lập đều có đủ người chứng kiến ký tên, ảnh chụp đính kèm và số đo ghi bằng số rõ ràng. Người bản dặn nhau vào rừng cấm thì đi nhẹ, nói khẽ, không chặt phá bừa bãi, vì rừng này là của chung nhiều đời để lại. Điểm trường của bản nằm ở khoảng đất cao giữa bản, mái tôn mới lợp lại sau mùa bão năm trước, sân trường quét sạch.

Trong đêm khuya, mọi âm thanh nhỏ đều nghe rõ hơn ban ngày: tiếng lá rơi, tiếng cành khô gãy, tiếng bước chân xa. Người Cor trong bản sống nép vào chân núi, nhà nào cũng có vườn sau trồng rau và chuồng nhỏ nuôi vài con gà. Tiếng mưa trên mái tôn của điểm trường và nhà dân gõ liên hồi, át cả tiếng người nói chuyện trong nhà.

Mưa ở miền núi không rào rào một trận rồi thôi, mưa dầm dề nhiều ngày, thấm vào đất, vào áo, vào cả giấc ngủ. Đêm càng về khuya, sương càng dày, đứng cách nhau chục bước đã chỉ còn thấy bóng người mờ trong sương. Sau cơn mưa đêm, đất trong vườn và trên đường mòn mềm nhũn, dấu chân của người và vật in lại rõ hơn ngày nắng.

Làm kiểm lâm ở vùng này là làm bạn với đường mòn, với bản đồ và với những buổi chờ đợi dài hơn là chạy đuổi. Người gác đêm ở bản chia nhau theo ca, mỗi ca hai người, đi một vòng quanh các điểm đã hẹn rồi quay về nhà rông. Đêm ở chân núi tối đặc, không có đèn đường, ánh sáng duy nhất là đèn dầu và đèn pin của người gác đêm.

Tiếng côn trùng trong đêm mưa thưa hẳn, chỉ còn tiếng ếch nhái ngoài đồng và tiếng nước nhỏ giọt từ mái hiên. Rừng cấm dưới chân Cà Đam vào mùa này xanh sẫm lại, lá nào cũng nặng nước, đi dưới tán rừng nghe tiếng giọt rơi suốt dọc đường. Người làm nghề giữ rừng hiểu rằng một dấu vết nhỏ bị bỏ qua hôm nay có thể thành một mất mát lớn vào tuần sau.

Người dân vùng này nhìn màu mây và hướng gió là đoán được mưa bão sắp về, kinh nghiệm truyền qua nhiều đời làm ruộng nương. Không khí trước bão nặng và đứng gió một cách khác thường, chim chóc im tiếng, người già trong bản nhìn trời mà lo. Đức quen với những đêm tuần tra dài, áo mưa sũng nước, sổ tay phải bọc trong túi nilon mới giữ được khô.

Càng vào sâu trong rừng cấm, tiếng người càng lùi xa, chỉ còn tiếng gió qua ngọn cây và tiếng bước chân của chính mình. Bản dưới chân Cà Đam thức dậy sớm theo tiếng gà và tiếng chày giã gạo, khói bếp lên từ nhiều mái nhà cùng một lúc. Ở bìa rừng cấm, cỏ tranh mọc cao ngang thắt lưng, ướt đẫm sương sớm, quét qua ống quần làm người đi đường ướt lạnh.

Điện thoại ở vùng núi sóng chập chờn, muốn gọi một cuộc cho trọn vẹn phải ra chỗ đất cao hoặc đứng yên một chỗ. Đường mòn trong rừng cấm hẹp và trơn, hai bên là dây leo chằng chịt, chỉ người quen rừng mới biết chỗ nào đặt chân cho chắc. Ông Thao ít nói về việc làm của mình, nhưng việc gì ông đã nhận thì ông làm tới nơi, chậm mà chắc.

Sau cơn mưa đêm, đất trong vườn và trên đường mòn mềm nhũn, dấu chân của người và vật in lại rõ hơn ngày nắng. Sau nửa đêm, bản chìm hẳn vào yên tĩnh, chỉ còn người gác và người trực ở miếu thức cùng tiếng mưa đều đều. Rừng cấm dưới chân Cà Đam vào mùa này xanh sẫm lại, lá nào cũng nặng nước, đi dưới tán rừng nghe tiếng giọt rơi suốt dọc đường.

Họp tan, dân bản ra về trong nắng sớm, tiếng nói chuyện râm ran dọc đường đất. Ông Ơn đứng ở cửa nhà rông nhìn lên phía Cà Đam mây phủ, lòng vững như mọi mùa lễ trước. Ông tin vào lệ của bản, tin vào người của bản, và tin rằng rừng cấm sẽ yên nếu con người dưới chân núi biết giữ phần việc của mình cho trọn.

Chương khác

Xem thêm