BÙA LỖ BAN ẾM NHÀ KINH BẮC - Chương 1: Biệt Phủ Gỗ Lim Ven Sông Cầu
Sáng ngày chín tháng ba, xe của Đỗ Minh Quân rời Hà Nội khi trời còn mờ sương, Quân ngồi ở ghế phụ và giữ tập bản vẽ cũ trên đùi. Người lái xe là anh phụ…
Nội dung chương
Sáng ngày chín tháng ba, xe của Đỗ Minh Quân rời Hà Nội khi trời còn mờ sương, Quân ngồi ở ghế phụ và giữ tập bản vẽ cũ trên đùi. Người lái xe là anh phụ việc ở văn phòng phục dựng, anh ta chỉ đưa Quân tới nơi rồi quay về trong ngày, Quân dặn anh ta chạy chậm khi qua cầu sông Cầu. Anh muốn nhìn mặt sông một lúc trước khi vào việc.
Năm nay Quân bốn mươi mốt tuổi, anh làm nghề phục dựng nhà cổ đã gần hai mươi năm, người trong nghề biết anh là người cẩn thận. Anh chỉ tin vào số đo và vào dấu vết còn lại trên gỗ, anh ít khi nhận lời xem nhà theo kiểu xem cho yên tâm. Lần này anh nhận lời vì cú điện thoại của bà Trần Thị Nhàn, giọng bà trong điện thoại rất nhỏ và rất gấp, bà nói nhà bà đẹp lắm mà người ở trong nhà không yên.
Xe rẽ vào con đường ven sông khi nắng vừa lên, hai bên đường là bãi ngô non và những vạt đất phù sa. Mặt sông Cầu hiện ra phẳng và sáng ở phía xa, Quân hạ kính xe xuống một đoạn ngắn, gió sông mang theo mùi nước và mùi bùn non, anh nghe tiếng chim gọi nhau trên những cây gạo ven bờ. Cảnh trước mắt yên tĩnh tới mức anh thấy lạ.
Con đường đất dẫn vào biệt phủ bắt đầu từ một cổng làng cũ, từ cổng làng đi thêm chừng năm trăm mét thì tới đất nhà họ Trần, ông Nguyễn Văn Ba đã đứng chờ sẵn ở cổng ngoài. Ông Ba sáu mươi ba tuổi, dáng người gầy và lưng hơi còng, ông mặc áo nâu sẫm và đội chiếc mũ vải đã bạc màu. Thấy xe dừng lại, ông bước ra và giơ tay chào.
- Ông là kiến trúc sư Quân phải không ạ. Bà chủ dặn tôi ra đón ông từ sớm.
Quân xuống xe và bắt tay ông Ba, bàn tay ông Ba khô và chai sần ở các đầu ngón, Quân hỏi ông đã chờ lâu chưa. Ông Ba cười và lắc đầu.
- Tôi dậy sớm quen rồi. Tôi trông coi căn nhà này từ ngày khởi công tới giờ. Sáng nào tôi cũng ra cổng quét sân trước.
Quân lấy túi đồ nghề từ cốp xe xuống, túi của anh có thước cuộn, thước gỗ, đèn pin và sổ tay. Anh phụ việc chào ông Ba rồi quay xe về Hà Nội, tiếng xe xa dần trên đường ven sông, chỉ còn Quân và ông Ba đứng trước cổng lớn. Quân ngẩng đầu nhìn toàn bộ mặt tiền của biệt phủ.
Cổng vào làm bằng gỗ lim sẫm màu, hai cánh cổng dày và nặng, mặt gỗ lên nước bóng, trên cổng có chạm hình tùng và hình hạc. Nét chạm sâu và gọn, không có chỗ nào cẩu thả, hai trụ cổng xây gạch và lợp ngói mũi hài. Hàng rào thấp chạy dọc theo mặt đất ra hai phía, sau hàng rào là khoảng sân rộng lát gạch đỏ.
Ông Ba mở cổng và mời Quân vào sân, Quân bước qua bậc cổng và dừng lại vài giây. Toàn bộ căn nhà hiện ra trước mắt anh, đó là một biệt phủ gỗ lim ba gian hai chái, mái ngói cong lên ở bốn góc rất thanh, hàng cột hiên to và thẳng, vân gỗ nổi rõ. Quân đứng yên và đếm thầm số gian từ trái sang phải, anh thấy lòng mình lắng xuống như mỗi lần gặp một căn nhà đẹp.
Ông Ba đi bên cạnh và nói chậm rãi.
- Nhà này dựng mất gần một năm mới xong. Gỗ lim chọn từng cây một đấy ông ạ. Người ngoài tới đây ai cũng khen nhà đẹp.
Quân gật đầu và hỏi lại một câu ngắn.
- Đẹp như vậy mà ông vừa nói ở không yên là sao.
Ông Ba không đáp ngay, ông nhìn về phía gian giữa rồi mới nói.
- Nhà đẹp thật, nhưng ở trong nhà không yên. Đêm nằm nghe đủ thứ tiếng lạ trên mái. Người trong nhà thì cứ lục đục với nhau mãi.
Quân nghe hết câu nói của ông Ba, anh không vội kết luận điều gì. Anh chỉ ghi nhớ hai chữ không yên trong đầu, với anh, một căn nhà phải được xem tận nơi mới nói được, anh đề nghị ông Ba dẫn anh đi một vòng quanh nhà. Ông Ba gật đầu và đi trước về phía hiên nhà.
Khoảng sân trước nhà rộng và rất sạch, giữa sân có một bể cá nhỏ xây bằng đá, vài con cá vàng bơi chậm dưới lớp nước trong. Góc sân bên trái có cây mộc già đang trổ hoa, mùi hoa mộc thoang thoảng trong nắng sớm. Góc sân bên phải là giàn hoa giấy đã leo lên mái hiên phụ, mọi thứ quanh nhà đều cho thấy chủ nhà có tiền và có người chăm sóc.
Quân bước lên bậc thềm thứ nhất, bậc thềm làm bằng đá xanh nguyên khối. Mặt đá mát lạnh dưới đế giày của anh, anh cúi xuống nhìn mép bậc thềm thật kỹ, mép đá được mài nhẵn và đều ở mọi góc, không có vết sứt mẻ nào đáng kể. Anh thầm nhận xét người làm móng nhà này rất có nghề.
Hàng hiên trước gian giữa có sáu cây cột lớn, mỗi cây cột đều là gỗ lim đặc, Quân đặt lòng bàn tay lên mặt cột, gỗ mát và nhẵn, không có vết nứt dọc. Anh gõ nhẹ lên cột bằng khớp ngón tay, tiếng gõ đanh và chắc, vọng ngắn rồi tắt. Đó là tiếng của gỗ tốt và khô đều, Quân gật đầu một mình và bước tiếp vào trong.
Gian giữa của biệt phủ rộng và cao, bàn thờ gia tiên đặt ở vị trí trang trọng nhất. Hai bên bàn thờ là đôi câu đối sơn son thếp vàng, sàn nhà lát gạch đỏ khổ lớn và được lau rất bóng, ánh sáng từ cửa chính rọi vào thành một vệt dài. Quân đứng giữa vệt sáng đó và ngước nhìn lên cao. Thanh đòn dông chạy dọc trên đỉnh mái hiện ra rõ nét.
Thanh đòn dông là một khối gỗ lim dài và thẳng, nó đỡ toàn bộ hệ mái của căn nhà, Quân nhìn kỹ hai đầu thanh gỗ hồi lâu. Anh thấy các khớp nối ở hai đầu rất khít. Không có khe hở nào lộ ra ở mắt thường, anh tự nhủ phải leo lên xem gần mới rõ hết được. Hôm nay anh mới chỉ xem bằng mắt từ dưới sàn.
Ông Ba đứng ở cửa và giới thiệu từng gian. Gian bên trái là buồng của vợ chồng gia chủ, gian bên phải là buồng của người con trai trưởng. Hai chái nhà dùng làm kho và phòng khách nhỏ, gian bếp nằm tách ra ở phía sau nhà chính, một hành lang có mái che nối nhà chính với gian bếp. Cách bố trí này đúng lệ nhà gỗ cổ ở vùng Kinh Bắc.
Quân lấy sổ tay ra và ghi vài dòng đầu tiên, anh ghi ngày tháng và giờ anh tới nơi. Anh ghi tên người đón anh là ông Ba, anh ghi thêm một dòng về cảm giác đầu tiên, căn nhà đẹp, kết cấu nhìn qua rất vững. Anh gạch chân hai chữ không yên ở cuối trang, đó là điều anh cần tìm hiểu trong những ngày tới.
Ông Ba rót cho Quân một chén nước chè xanh, nước chè còn bốc hơi và có vị chát nhẹ, Quân uống một ngụm rồi đặt chén xuống bàn. Anh hỏi ông Ba về thói quen sinh hoạt trong nhà, ông Ba kể nhà thường dậy từ lúc năm giờ sáng. Bà chủ lo hương khói và cơm nước trong ngày, ông chủ phần lớn thời gian ở xưởng gỗ trên thị trấn, người con trai cũng theo cha ra xưởng từ sớm.
- Thế còn ban đêm thì sao, ông Ba. Nhà ngủ có yên giấc không.
Ông Ba đặt chén trà xuống và nhìn ra sân, ông im lặng một lúc lâu hơn lúc nãy, rồi ông nói khẽ như sợ ai nghe thấy.
- Đêm thì không yên đâu ông ạ. Có đêm cả nhà phải thức tới gần sáng. Tiếng gì trên xà ngang cứ lách cách mãi không thôi.
Quân ngẩng lên nhìn thanh xà ngang gian giữa, xà ngang nằm cao trên đầu anh chừng bốn mét. Từ dưới sàn nhìn lên chỉ thấy mặt gỗ sẫm, anh không thấy dấu vết gì bất thường ở đó. Anh hỏi ông Ba tiếng lạ thường bắt đầu từ lúc nào, ông Ba nói ông không nhớ chính xác đêm đầu tiên, chỉ biết từ sau ngày tân gia là bắt đầu có.
Quân đứng dậy và đi chậm quanh gian giữa, anh xem kỹ từng chân cột và từng ô cửa. Cửa chính của nhà làm bằng gỗ lim dày, bản lề cửa là sắt rèn đen và rất chắc, ngưỡng cửa cao đúng lệ nhà cổ xưa. Anh mở thử một cánh cửa rồi khép lại, cánh cửa đóng khít và không phát ra tiếng kẹt. Mọi chi tiết trước mắt đều nói lên sự chỉn chu.
Anh quay sang hỏi ông Ba về toán thợ năm xưa, ông Ba nói toán thợ ở làng mộc bên kia sông, họ làm việc rất khéo và rất có tiếng trong vùng. Ông còn nói người thợ cả năm đó đã lớn tuổi, tay nghề của ông ấy thuộc hàng cao nhất vùng này. Quân nghe và ghi lại mấy ý đó vào sổ, anh chưa hỏi sâu thêm về toán thợ trong buổi đầu.
Bà Nhàn lúc đó vẫn chưa ra gian giữa, ông Ba nói bà đang lo việc trong bếp sau. Bà dặn tối nay sẽ tiếp Quân đàng hoàng hơn, Quân gật đầu và nói anh không vội gì. Anh xin phép được xem thêm phía sau nhà, ông Ba cầm chổi tựa vào cột rồi dẫn đường, hai người đi dọc hành lang có mái che ra phía sau.
Phía sau nhà là một khoảng vườn hẹp, vườn trồng rau và mấy luống hoa cúc vàng. Cuối vườn là bức tường thấp nhìn ra đồng, tiếng sông ở xa vọng về rất khẽ, Quân đứng ở cuối vườn và quay lại nhìn toàn cảnh. Từ phía sau, căn nhà vẫn hiện lên bề thế, mái ngói phủ rêu xanh ở vài chỗ thấp. Anh thấy căn nhà như một khối gỗ lớn và im lặng.
Ông Ba chỉ tay về phía gian bếp và nói.
- Bếp nhà này nhóm lửa cả ngày không tắt. Bà chủ nói giữ lửa là giữ nếp nhà. Vậy mà người trong nhà vẫn cứ bất an mãi.
Quân nhìn khói bếp mỏng bay lên mái bếp, anh không nói gì thêm trong lúc đó, anh nghĩ tới giọng nói gấp gáp của bà Nhàn, anh nghĩ tới hai chữ không yên của ông Ba. Một căn nhà đẹp và vững như thế này cần lời giải thích, lời giải thích đó phải bắt đầu từ số đo và dấu vết. Anh quay lại nhà chính cùng ông Ba trong nắng trưa.
Về tới hiên nhà, Quân đặt túi đồ nghề xuống ghế, anh mở túi và kiểm tra lại từng món đồ. Cây thước gỗ của anh nằm ở ngăn riêng có lót vải, anh cầm cây thước lên và vuốt nhẹ mặt gỗ, đây là cây thước thầy dạy nghề truyền lại cho anh. Anh chưa lấy nó ra đo trong buổi sáng đầu tiên. Anh cất thước lại và khép túi đồ nghề, việc đo đạc sẽ bắt đầu khi anh đã xem đủ một vòng.