DẠ DU THẦN TRÊN NÓC PHỦ THÁI NGUYÊN - Chương 1: Chòi Canh Cao Nhất Phủ Huyện

Chiều ngày mười hai tháng chín, Triệu Tiểu Sơn leo lên chòi canh cao của huyện nha Dương Khúc khi trống điểm canh đầu vừa dứt. Cầu thang gỗ phía sau công…

Nội dung chương

Chiều ngày mười hai tháng chín, Triệu Tiểu Sơn leo lên chòi canh cao của huyện nha Dương Khúc khi trống điểm canh đầu vừa dứt. Cầu thang gỗ phía sau công đường hẹp và dốc, mỗi bậc đều kêu kẽo kẹt dưới chân người mới. Anh ôm khư khư cây đèn lồng chưa thắp, một tay vịn lan can đã mòn bóng, leo được nửa chừng thì mùi khói bếp từ nhà bếp phía tây bay lên, lẫn trong gió thu se lạnh của thành Thái Nguyên.

Đây là buổi đầu tiên anh được phân lên chòi cao.

Trước đó nửa tháng, Tiểu Sơn chỉ trực ở cổng phủ và sân ngoài, công việc là mở cổng, đóng cổng, ghi tên người ra vào theo lời đọc của nha lại. Chòi canh trên cao là chỗ của những lính canh đã quen việc, bởi từ trên ấy, một người phải trông cả phủ huyện trong đêm. Sáng nay đội trưởng Mã Thiết Trụ gọi anh lên sân, nhìn anh từ đầu tới chân rồi nói gọn một câu.

- Từ tối nay, ngươi lên chòi.

Tiểu Sơn khi ấy mừng đến luống cuống, suýt làm rơi thanh đao đeo bên hông. Giờ đứng trên sàn chòi, gió thổi phần phật qua vạt áo, anh mới hiểu vì sao đội trưởng không giao chỗ này cho kẻ lơ đễnh. Chòi không lớn, chỉ vừa một chiếc bàn thấp, một ghế dài, một ống đựng thẻ tre ghi ca và chiếc mõ nhỏ treo ở cột. Bốn phía không có vách kín, chỉ có lan can thấp và mái ngói cong che mưa. Từ đây nhìn xuống, toàn bộ huyện nha trải ra như một bàn cờ bằng ngói xám.

Mã Thiết Trụ leo lên sau anh, bước chân nặng và chắc. Ông đã bốn mươi chín tuổi, vai rộng, râu quai nón điểm bạc, làm đội trưởng lính canh của huyện nha này hơn mười năm. Ông không mang theo đèn, dường như bóng tối đối với ông cũng quen như ánh sáng ban ngày.

- Đứng đây, - ông nói. - Nhìn cho kỹ. Nói ta nghe, ngươi thấy những gì.

Tiểu Sơn nuốt nước bọt, nhìn một vòng.

- Bẩm đội trưởng, phía trước là công đường. Bên trái là thư phòng của quan huyện. Phía sau, qua sân gạch, là dãy nhà của các phòng ban. Cuối phía tây là khu ngục.

- Nói lại cho đúng thứ tự của người canh đêm, - Mã Thiết Trụ lắc đầu. - Ban ngày ngươi thuộc tên từng dãy nhà để làm gì cũng được. Ban đêm, ngươi thuộc nóc của chúng. Đèn tắt hết rồi, người đi dưới sân chỉ còn là cái bóng, thứ duy nhất còn nhận ra được là mái ngói dưới ánh trăng và ánh sao. Kia là nóc công đường, cao nhất, hai đầu hồi cong lên. Kia là nóc thư phòng, thấp hơn một bậc, sát dãy hành lang có ba cây hòe già. Kia, khuất sau bức tường cao cuối sân tây, là nóc khu ngục, ngói cũ mốc xanh, mưa xuống là biết ngay vì nước đọng lâu khô nhất phủ. Còn nóc cổng phủ thì ở sau lưng ngươi. Thuộc được bốn nóc ấy thì mới gọi là bắt đầu biết canh phủ này.

Tiểu Sơn nhìn lại, cố khắc từng hình mái vào đầu. Quả thật khi hoàng hôn sập xuống, các dãy nhà bên dưới nhanh chóng mất đường nét, chỉ còn những dải ngói nối nhau thành từng mảng tối sáng khác nhau. Ánh đèn đầu tiên được thắp ở dãy hộ phòng, rồi tới hành lang, rồi tới cổng phủ. Sân gạch rộng trước công đường dần vắng người. Một nha lại ôm chồng hồ sơ chạy vội qua sân, tà áo quệt vào bậc thềm, suýt nữa vấp ngã.

- Lệ canh ở chòi này, ngươi nghe cho rõ, - Mã Thiết Trụ ngồi xuống ghế dài, lấy cuốn sổ bìa vải từ hộc bàn ra đặt trước mặt anh. - Một đêm chia ca theo giờ. Ca của ngươi bắt đầu từ giờ Tuất, nhưng khoảng giờ Tý tới giờ Dần là khoảng phải tỉnh táo nhất. Nửa đêm là lúc thành này ngủ sâu nhất, cũng là lúc phủ huyện dễ xảy ra chuyện nhất. Cổng đã đóng, người đã yên, kẻ nào còn đi lại trong sân vào giờ ấy đều phải có lý do, và lý do ấy phải vào được sổ. Ngươi buồn ngủ thì đứng dậy đi vòng quanh lan can, dội nước lạnh lên mặt, làm thế nào cũng được, trừ một việc là gục xuống bàn. Trên chòi này, một cái gật đầu cũng là lỗi.

Ông mở cuốn sổ ra. Giấy đã ngả vàng, từng trang chia cột bằng những đường kẻ mực thẳng tắp. Trang đầu tháng còn thơm mùi mực mới, những trang sau chi chít chữ của nhiều người canh khác nhau.

- Đây là sổ canh đêm, - ông nói, ngón tay gõ lên từng cột. - Cột này ghi giờ. Cột này ghi thời tiết, mưa hay tạnh, gió to hay lặng. Cột này ghi việc lạ trong ca: ai qua cổng, đèn phòng nào sáng tới giờ nào, tiếng động gì không thường. Cột cuối để trống, sáng ra ta kiểm, có gì cần hỏi ta sẽ hỏi ở đó. Nhớ lấy ba điều. Một, chỉ ghi điều mắt thấy tai nghe, không ghi điều ngươi đoán. Hai, ghi ngay khi việc xảy ra, không để tới cuối ca ngồi nhớ lại, trí nhớ của người thức đêm là thứ dối trá nhất trên đời. Ba, đã ghi vào sổ thì không được tẩy, không được xé trang. Sai thì gạch một đường dưới chân chữ, viết chữ đúng bên cạnh, để người kiểm nhìn thấy cả chỗ sai lẫn chỗ sửa. Sổ này không phải để làm đẹp. Nó là bằng chứng ngươi đã ở đây, đã tỉnh, và đã thấy những gì.

Tiểu Sơn gật đầu, đưa tay sờ lên mép giấy thô ráp. Anh biết chữ không nhiều, chỉ đủ đọc sổ sách đơn giản và viết những dòng ngắn, đó cũng là lý do anh được đội trưởng để mắt trong đám lính canh phần lớn mù chữ của phủ. Nhưng cầm cuốn sổ trên tay ở độ cao này, anh vẫn thấy nó nặng hơn hẳn lúc đứng dưới sân.

- Thưa đội trưởng, nếu trong ca có việc mà tiểu nhân không biết nên ghi thế nào thì sao?

- Thì ghi đúng như nó xảy ra, - Mã Thiết Trụ đáp. - Một cỗ xe vào cổng thì ghi một cỗ xe vào cổng, giờ nào, cổng nào. Ngươi không cần viết nó chở ai nếu ngươi không thấy người. Thấy đèn sáng thì ghi đèn sáng, đừng viết người trong phòng đang làm gì khi ngươi không trông thấy. Người canh đêm giỏi không phải kẻ biết nhiều, mà là kẻ biết rõ giới hạn của mắt mình.

Gió trên cao mỗi lúc một lạnh. Dưới sân, tiếng đóng cổng phủ vang lên, hai cánh cổng gỗ nặng nề khép lại, then cài đánh cạch một tiếng khô. Người lính trực cổng hô to giờ đóng cổng theo lệ, tiếng hô vọng lên tận chòi. Mã Thiết Trụ đứng dậy, chỉ tay về phía dãy núi mờ xa ngoài thành.

- Ngoài kia là núi Tây Sơn, - ông nói. - Ban ngày nhìn rõ, ban đêm chỉ còn một vệt đen dài hơn cả trời. Trong thành này nhiều nhà sống nhờ than đá từ núi ấy đưa về. Việc của phủ, của mỏ, của chợ, cuối cùng đều dồn về mấy dãy nhà dưới kia. Ngươi canh nóc phủ, tức là canh cả những việc ấy, dù ngươi không hiểu hết. Chưa hiểu thì cứ ghi. Ghi đủ rồi khắc sẽ có lúc hiểu.

Tiểu Sơn nhìn theo tay ông. Phía tây, vệt núi chìm trong hoàng hôn tím sẫm. Trong thành, đèn nhà dân bắt đầu sáng lên từng đốm, tiếng rao hàng cuối ngày tắt dần, chỉ còn tiếng chó sủa xa và tiếng mõ chùa vẳng lại mơ hồ. Phủ huyện Dương Khúc là huyện lỵ của phủ Thái Nguyên, nơi tri huyện ngồi xử việc cho cả một vùng rộng dưới chân núi. Với một người lính canh hai mươi ba tuổi như anh, đó là cả thế giới mà anh biết, một thế giới có thứ bậc rõ ràng như những bậc thềm công đường: quan ngồi trên cao. Dân quỳ dưới thấp, còn lính canh như anh đứng ở giữa, vừa gác cho quan, vừa nhìn thấy dân.

- Đêm nay ta ở lại với ngươi tới hết giờ Hợi, - Mã Thiết Trụ nói. - Sau đó ngươi trực một mình. Có việc gì bất thường, kéo dây chuông ở cột này, chuông dưới sân sẽ kêu, người trực cổng sẽ lên. Không được bỏ chòi chạy xuống khi chưa có người thay, dù dưới sân có cháy nhà cũng vậy. Chòi không người canh là phủ mù mắt.

Ông dạy anh cách treo đèn sao cho gió không thổi tắt, cách đặt ống thẻ tre để đổi ca không nhầm, cách nghe tiếng ngói kêu khi mèo chạy qua phân biệt với tiếng chân người trên mái. Tiểu Sơn nghe mà hoa cả đầu, nhưng anh cố nhớ từng điều, thỉnh thoảng lẩm nhẩm nhắc lại. Tới giờ Hợi, Mã Thiết Trụ kiểm tra một lượt cuối: đèn đã thắp, sổ đã mở, mực đã mài sẵn trong nghiên đá nhỏ, bút lông đặt ngay ngắn.

- Viết dòng đầu tiên đi, - ông nói.

Tiểu Sơn chấm bút, nắn nót viết vào sổ: ngày mười hai tháng chín, giờ Hợi, trời quang, gió nhẹ, nhận ca chòi cao. Chữ anh không đẹp, nét còn run vì tay lạnh, nhưng hàng chữ đứng thẳng và rõ ràng. Mã Thiết Trụ nhìn dòng chữ, khẽ gật đầu, rồi quay người bước xuống thang. Xuống được mấy bậc, ông dừng lại, ngoái đầu lên.

- Đứng trên nóc phủ này mỗi đêm mà không biết tên một viên ngói nào, thì chưa phải là lính canh.

Trước khi xuống, Mã Thiết Trụ còn bắt anh đi một vòng quanh lan can, vừa đi vừa gọi tên từng hướng. Phía đông là phố chợ và cổng thành, nơi sáng ra xe than sẽ nối đuôi nhau vào thành. Phía nam là dãy nhà của phủ học và miếu thành hoàng, mái cong thấp hơn mái huyện nha một bậc. Phía bắc là kho lương và kho bạc của huyện, tường dày, mái ngói đôi, đêm nào cũng có hai người canh riêng không thuộc đội của anh. Tiểu Sơn nhắc lại từng tên một, sai ở hướng nào đội trưởng bắt nhắc lại ở hướng ấy, cho tới khi anh nói trôi chảy mới thôi.

Nói rồi ông đi xuống hẳn, bóng lưng rộng khuất dần sau mái hành lang. Tiểu Sơn ở lại một mình trên chòi cao, trước mặt là cuốn sổ còn thơm mùi mực, dưới chân là cả phủ huyện đang chìm vào đêm đầu tiên của anh trên độ cao này. Anh kéo ghế ra sát lan can, ngồi thẳng lưng, mắt nhìn lần lượt từng nóc ngói như vừa học thuộc: công đường, thư phòng, khu ngục, cổng phủ. Đêm còn rất dài, và anh tự nhủ phải tỉnh táo cho tới khi chuông báo hết giờ Dần vang lên.

Chương khác

Xem thêm