DẠ DU THẦN TRÊN NÓC PHỦ THÁI NGUYÊN - Chương 2: Tri Huyện Mẫu Mực Trên Công Đường

Sáng ngày mười ba tháng chín, Triệu Tiểu Sơn mang cuốn sổ canh đêm xuống sân trình đội trưởng kiểm, theo đúng lệ Mã Thiết Trụ đã dặn đêm qua. Đêm đầu…

Nội dung chương

Sáng ngày mười ba tháng chín, Triệu Tiểu Sơn mang cuốn sổ canh đêm xuống sân trình đội trưởng kiểm, theo đúng lệ Mã Thiết Trụ đã dặn đêm qua. Đêm đầu tiên trên chòi cao trôi qua yên tĩnh: trời quang, gió nhẹ, cổng phủ không có ai ra vào sau giờ đóng cổng, chỉ có một lần mèo chạy qua nóc dãy hộ phòng làm ngói kêu lách cách. Anh đã ghi đủ từng việc, cả tiếng ngói kêu cũng ghi, kèm dòng chú nhỏ rằng đó là mèo chứ không phải người.

Mã Thiết Trụ ngồi ở bậc thềm dãy nhà đội canh, trước mặt là cuốn sổ điểm danh ca canh bìa cứng hơn sổ canh đêm nhiều. Ông xem sổ của Tiểu Sơn trước, ngón tay trỏ di chậm theo từng dòng.

- Chữ run như người rét, - ông nói. - Nhưng ghi đủ, ghi đúng giờ, không bịa. Đêm đầu thế này là được.

Rồi ông mở sổ điểm danh, chấm bút son vào ô của Tiểu Sơn trong ca đêm qua, ghi hai chữ đã trực. Tiểu Sơn trông thấy trong sổ ấy tên của từng người trong đội đều có ô riêng, ca nào người ấy trực, ai thay ai, ai cáo bệnh, đều ghi rõ ràng, và sáng nào đội trưởng cũng tự tay kiểm lại trước khi điểm danh. Một người lính già trong đội ghé tai anh nói nhỏ rằng cuốn sổ điểm danh này là thứ đội trưởng coi trọng nhất, vì ngày nào phủ trên có hỏi tới ca trực của huyện nha. Chỉ cần giở sổ này ra là rõ trắng đen, không ai cãi được.

- Sổ canh ghi việc, sổ điểm danh ghi người, - Mã Thiết Trụ như nghe được, ngẩng lên nói. - Hai cuốn khớp nhau mới thành một đêm canh hoàn chỉnh. Thiếu một cuốn, đêm ấy coi như không ai trực.

Điểm danh xong, Tiểu Sơn được phân gác công đường trong buổi thăng đường sáng nay. Đây cũng là lần đầu anh đứng gác trong công đường vào một buổi xử án đông người. Trước giờ thăng đường, sân huyện nha đã chật kín dân đứng chờ. Có người ôm đơn trạng cuộn tròn trong tay áo, có người bồng con nhỏ, có người chỉ đứng xem vì nghe nói quan huyện Dương Khúc xử án nhanh và nghiêm, đáng để nghe một buổi.

Trống thăng đường điểm ba hồi. Hai hàng nha dịch cầm thủy hỏa côn đứng nghiêm hai bên, hô uy vũ kéo dài. Tiểu Sơn đứng ở góc phải công đường, tay đặt lên chuôi đao, mắt nhìn thẳng. Công đường huyện nha Dương Khúc không rộng bằng công đường trên phủ mà anh từng nghe kể, nhưng xây cất chỉnh tề: nền lát gạch tàu, bốn cột lớn sơn son đã ngả màu theo năm tháng. Trên cao treo tấm biển gỗ khắc bốn chữ lớn dặn người cầm cân nảy mực phải sáng như gương treo cao. Hai bên án thư là giá để ấn triện, ống đựng thẻ lệnh và chồng sổ sách bọc vải xanh xếp theo từng loại việc. Đứng gác ở đây, việc của anh là giữ cho dân chờ xử đứng đúng hàng, không chen lên thềm, không kêu khóc át tiếng quan hỏi, và để mắt tới từng người ra vào cửa bên của công đường.

Từ trong hậu đường, tri huyện Cao Thiệu Minh bước ra.

Ông năm nay năm mươi mốt tuổi, người cao và gầy, lưng thẳng, bộ quan phục thêu chim cò trắng trước ngực phẳng phiu không một nếp nhăn. Râu ông cắt tỉa gọn, tóc búi dưới mũ sa đen không một sợi lệch. Ông ngồi xuống sau án thư, đặt tay lên chồng hồ sơ đã xếp ngay ngắn, không nói gì vội, chỉ đưa mắt nhìn khắp công đường một lượt. Cả sân đang ồn ào bỗng im phăng phắc. Tiểu Sơn đứng gác mà cũng bất giác nín thở. Uy của một vị quan huyện, anh nghĩ, hóa ra không nằm ở tiếng hô của nha dịch, mà nằm ở chỗ ông chưa mở miệng thì mọi người đã tự biết phải yên lặng.

Vụ đầu tiên là việc một hiệu buôn than ở phố đông kiện người phu khuân vác ăn cắp hai sọt than trong đêm. Người phu bị dẫn lên, áo rách, mặt mũi bầm dập vì bị người của hiệu buôn đánh từ hôm qua, quỳ dưới thềm chỉ biết kêu oan. Chủ hiệu đứng bên cạnh, áo gấm, tay lần tràng hạt, nói năng trôi chảy, đưa ra tờ ghi chép của hiệu nói đêm ấy kho thiếu đúng hai sọt than, mà ca gác kho chỉ có người phu này.

Cao Thiệu Minh nghe xong hai bên, không phán ngay. Ông hỏi người phu trước, giọng đều đều.

- Đêm ấy ngươi gác kho, có rời kho lúc nào không?

- Bẩm quan, tiểu nhân chỉ rời kho một lần ra giếng múc nước, có người phu gánh nước ở bếp ăn nhìn thấy. Tiểu nhân gánh than thuê cho hiệu này ba năm, chưa từng mất một cục than vụn. Nếu tiểu nhân lấy trộm, xin quan cứ theo luật mà trị, nhưng tiểu nhân không lấy, có chết cũng không nhận.

Tri huyện gật đầu, cho gọi người phu gánh nước lên, hỏi khớp từng lời. Rồi ông cho gọi người ghi sổ kho của hiệu lên đối chất, hỏi riêng từng câu: sọt than đếm lúc nào, ai đếm, đếm xong ai khóa kho, chìa khóa kho giữ ở đâu. Hỏi tới câu thứ ba, người ghi sổ bắt đầu ấp úng. Hóa ra chìa khóa kho đêm ấy không ở tay người phu, mà ở tay con trai của chủ hiệu, người vẫn thường lẻn lấy than trong kho đem bán riêng rồi đổ vạ cho người làm. Tri huyện đập thước gỗ xuống án, tiếng vang khô giòn khắp công đường.

- Hiệu buôn của ngươi dung túng con trai trộm của nhà mình rồi vu cho kẻ làm công, lại còn dám đánh người trước khi đưa lên công đường. Luật triều đình để cho các ngươi tự xử người ở hay sao?

Ông xử con trai chủ hiệu phạt trượng, bắt hiệu buôn trả đủ tiền công còn thiếu cho người phu, lại bồi thêm tiền thuốc vì đã đánh người trái phép. Người phu được cởi trói ngay tại thềm, quỳ sụp xuống dập đầu, nước mắt chảy trên mặt đầy bụi than. Chủ hiệu mặt tái đi, không dám nói nửa lời, lẳng lặng ký vào biên bản nhận tội của con trai.

Ông còn sai hai nha dịch theo người ghi sổ về tận kho của hiệu xem lại cửa khóa. Chưa đầy nửa canh giờ, nha dịch trở về bẩm rằng khóa kho không có dấu cậy phá, then cửa nguyên vẹn, mà vệt bánh xe đẩy nhỏ chỉ in từ trong kho ra tới ngõ sau của hiệu, là ngõ chỉ người nhà chủ hiệu mới đi. Tới lúc ấy chủ hiệu mới sụp xuống thềm, trán toát mồ hôi, không cãi được câu nào nữa.

Vụ thứ hai là tranh chấp một bờ ruộng và đường nước giữa hai nhà nông ở làng ngoài thành. Hai bên đều mang khế cũ ra trình, chữ trong khế đã mờ, lời lẽ qua lại gay gắt. Cao Thiệu Minh cho trải bản đồ ruộng đất của làng lên án, đối chiếu từng mốc, rồi phán giữ nguyên đường nước cũ cho cả hai nhà dùng chung theo lệ làng đã có từ đời trước, nhà nào tự ý đắp chặn sẽ bị phạt nặng. Ông nói chậm rãi, câu nào cũng dẫn lệ, dẫn khế, không thiên bên nào. Hai nhà nông nghe xong đều cúi đầu nhận phán, bắt tay nhau ngay dưới sân trước mặt mọi người.

Giữa buổi, có một người đàn bà thắng vụ kiện đòi lại tiền đặt cọc đất, khi lui ra đã lén để lại trước án một giỏ trứng và con gà buộc chân, theo thói quen tạ ơn quan. Nha lại chưa kịp nói gì, Cao Thiệu Minh đã trông thấy. Ông cho gọi người đàn bà quay lại.

- Bản huyện xử theo luật và khế ước, - ông nói, giọng không to nhưng rõ từng chữ. - Ngươi thắng vì ngươi đúng, không phải vì giỏ trứng này. Mang về, từ nay đừng làm thế nữa. Quan mà nhận lễ của dân thì lần sau ngồi trên án này, tay sẽ run.

Giỏ trứng được trả lại tận tay người đàn bà giữa sân, ai nấy đều nhìn thấy. Tiếng xì xào nổi lên, rồi một cụ già râu bạc trong đám đông bỗng quỳ xuống hướng lên công đường mà lạy, miệng hô to: thanh thiên tái thế. Dân quanh sân lần lượt quỳ theo, tiếng hô vang cả một góc phủ. Tiểu Sơn đứng gác nhìn cảnh ấy, trong lòng dâng lên một niềm kính phục thật sự. Anh nghĩ bụng, huyện Dương Khúc có một vị quan như vậy, dân trong thành nói tri huyện là thanh thiên của phủ Thái Nguyên quả không ngoa chút nào.

Tan buổi thăng đường đã gần giờ Ngọ. Cao Thiệu Minh đứng dậy, dặn sư gia Ngô Kính Văn, người ngồi ghi chép suốt buổi ở án phụ bên trái, rằng hồ sơ hai vụ hôm nay phải chép sạch ngay trong ngày, không để dồn sang mai. Rồi ông đi vào hậu đường, dáng đi khoan thai, tà áo không vướng một hạt bụi. Chiều ấy, khi Tiểu Sơn về dãy nhà đội canh ăn cơm, mấy người lính già vừa ăn vừa kể chuyện quan huyện. Người nói ông nhậm chức ở Dương Khúc tới nay đã mấy năm, chưa từng để một tờ trạng nào quá hạn mà không có lời đáp. Người nói năm ngoái trên phủ kiểm tra sổ án của huyện này, không tìm ra một vụ nào xử thiếu biên bản. Tiểu Sơn nghe, nhớ lại cảnh giỏ trứng được trả giữa sân, bất giác thấy buổi trực chòi đêm qua của mình cũng có thêm ý nghĩa: canh cho một phủ huyện có quan thanh liêm, giấc ngủ của người canh cũng yên hơn.

Gần tối, Mã Thiết Trụ phân công việc ngày mai. Ông chấm bút vào sổ điểm danh, nói vọng sang Tiểu Sơn.

- Mai ngươi trực ở cổng phủ buổi sáng. Mai là ngày các chủ mỏ và hiệu buôn than tới nộp thuế đợt thu, xe cộ ra vào đông, mắt phải để cho kỹ, tên người và số xe đều phải khớp với lời đọc của nha lại hộ phòng.

Tiểu Sơn vâng dạ, về giường nằm mà đầu còn văng vẳng tiếng thước gỗ gõ xuống án thư sáng nay, khô giòn và dứt khoát, như tiếng của một thứ trật tự không cho phép ai chen ngang.

Chương khác

Xem thêm