DẠ DU THẦN TRÊN NÓC PHỦ THÁI NGUYÊN - Chương 5: Vụ Kiện Ruộng Bị Bác
Ngày mười sáu tháng chín, Triệu Tiểu Sơn lại được phân gác công đường trong buổi thăng đường. Anh đến sớm, đứng vào chỗ cũ ở góc phải án thư, nhìn nha…
Nội dung chương
Ngày mười sáu tháng chín, Triệu Tiểu Sơn lại được phân gác công đường trong buổi thăng đường. Anh đến sớm, đứng vào chỗ cũ ở góc phải án thư, nhìn nha lại bày hồ sơ ra từng chồng theo thứ tự xử trong ngày. Chồng hồ sơ hôm nay mỏng hơn hôm trước, chỉ có ba vụ, nhưng người chờ ở sân lại đông, phần lớn là dân một làng ở phía nam thành kéo nhau lên, già trẻ đủ cả, đứng chen ở cuối sân, áo vải thô còn vương bụi đường.
Vụ được xử đầu tiên chính là vụ của làng ấy.
Nguyên đơn là một nông hộ già ngoài sáu mươi tuổi, lưng đã còng, hai bàn tay chai sần nứt nẻ vì đồng ruộng. Ông lão được người con trai dìu lên thềm, quỳ xuống, dâng hai tay trình một bó giấy bọc trong vải đã sờn: đó là những tờ khế cũ của gia đình, giấy vàng ố, mép rách. Chữ viết tay của người làng xưa, ghi việc chia thửa ruộng ở đầu làng cho cha ông từ mấy chục năm trước. Theo lời ông lão, thửa ruộng ấy nhà ông cày cấy liên tục từ đời cha tới đời ông, đóng thuế ruộng cho huyện không thiếu một năm. Vậy mà vụ chiêm vừa rồi, người anh họ xa của ông ở cùng làng bỗng cho người ra cắm lại cọc, nói rằng thửa ruộng vốn là phần đất hương hỏa của chi họ bên ấy, và đã rào mất một góc ruộng của ông ngay trước mùa gặt.
Đối phương là một người đàn ông trung niên ăn mặc tươm tất hơn hẳn, đứng trình bày trôi chảy, có cả một tờ giấy mới viết gần đây. Nói rằng chi họ của mình còn giữ sổ chia đất của làng từ đời trước, trong sổ ấy thửa ruộng thuộc về chi mình, còn nhà ông lão chỉ được cày thuê nhờ từ xưa mà thôi.
Cao Thiệu Minh ngồi trên án, nghe hết hai bên không ngắt lời. Ông cho trải bó khế cũ của ông lão ra xem từng tờ, hỏi người chép hồ sơ của hộ phòng về sổ thuế ruộng của thửa đất ấy. Nha lại hộ phòng bẩm rằng sổ thuế ruộng của làng nhiều năm nay đều ghi tên nhà ông lão đứng nộp thuế thửa ruộng đó, không thấy tên chi họ bên kia. Ông lại cho gọi ba người dân trong làng lên làm chứng. Cả ba người, một cụ già râu bạc, một người đàn bà góa và một trai làng, đều nói cùng một lời: thửa ruộng ấy từ khi họ biết việc đồng áng tới giờ vẫn là nhà ông lão cày. Cả làng ai cũng biết, ngày mùa còn đổi công gặt giúp nhau trên chính thửa ruộng đó.
Cụ già râu bạc còn thưa thêm một việc. Năm làng bị lụt lớn, nước vào tới nửa thân nhà, không riêng gì nhà ông lão mà hơn chục nhà trong làng đều mất giấy tờ cất trong hòm gỗ đặt dưới gầm giường. Sau trận lụt ấy, nhiều nhà phải nhờ làng lập danh sách người làm chứng để làm lại giấy tờ ruộng đất, và những tờ danh sách ấy tới nay vẫn còn lưu ở đình làng. Cụ xin quan cho người về làng lấy danh sách ấy lên trình, chỉ mất nửa ngày đường. Người đàn bà góa nói tiếp, giọng run run, rằng chồng bà lúc còn sống vẫn qua thửa ruộng ấy đổi công với nhà ông lão mỗi vụ. Nếu ruộng không phải của nhà ông lão thì cả làng bấy nhiêu năm nay đều nhắm mắt làm chứng cho một việc sai hay sao.
Đối phương nghe vậy chỉ cười nhạt, thưa rằng lời dân làng là lời tình nghĩa xóm giềng, không thể thay cho văn khế của triều đình. Và rằng nếu huyện cứ nghe lời làm chứng mà xử thì từ nay ai muốn chiếm ruộng của ai chỉ cần kéo cả làng lên công đường nói một câu là đủ.
Tiểu Sơn đứng gác, nghe tới đây thì bụng đã yên tâm thay cho ông lão. Giấy cũ có, thuế nộp đều có tên, người làng làm chứng có, vụ này tưởng như đã rõ như ban ngày.
Nhưng đúng lúc ấy, sư gia Ngô Kính Văn ngồi ở án phụ ghé lên, trình thêm một câu rất nhỏ, vừa đủ cho công đường nghe thấy: hồ sơ vụ này còn thiếu tờ khế phó.
Khế phó là bản chép lại của tờ khế chính, theo lệ của huyện phải nộp kèm để lưu đối chiếu, đề phòng khế chính bị sửa chữa. Bó khế của ông lão mang lên chỉ có khế chính và mấy tờ giấy chia đất cũ, không có khế phó, bởi tờ khế phó của nhà ông đã mất trong một trận lụt nhiều năm trước, khi nước sông tràn vào làng ngập tới mái bếp. Ông lão dập đầu thưa việc ấy, xin quan cho làng làm chứng thay cho tờ giấy đã mất.
Cao Thiệu Minh cầm thước gỗ lên, im lặng một lúc lâu. Rồi ông phán, giọng vẫn điềm đạm và rõ ràng như mọi buổi thăng đường.
- Luật xử kiện đất đai lấy văn khế làm đầu. Khế chính không có khế phó đối chiếu, bản huyện không thể cứ thế mà nhận là thật hay giả. Lời làm chứng của dân làng chỉ là lời nói, hôm nay nói thế này, mai có thể nói thế khác. Vụ kiện này hồ sơ chưa đủ, bác đơn, chờ bổ sung đủ khế phó rồi hãy nộp lại.
Tiếng thước gỗ gõ xuống án vang lên, khô và gọn như buổi xử án hôm trước, nhưng lần này Tiểu Sơn nghe mà thấy lạnh ở gáy. Dưới sân, đám dân làng xôn xao một lát rồi im bặt. Người đàn ông trung niên cúi đầu tạ ơn quan, khóe miệng không giấu được vẻ đắc ý. Ông lão quỳ yên hồi lâu, hai tay run run gói lại bó khế cũ vào tấm vải sờn, buộc đi buộc lại mấy lần mà nút buộc cứ tuột. Người con trai phải cúi xuống buộc thay cho cha, rồi dìu ông đứng dậy.
Không ai kêu oan. Không ai khóc. Ông lão ôm bó khế cũ trước ngực, đi từng bước chậm chạp qua sân công đường, giữa hai hàng người làng lặng lẽ dạt ra nhường lối. Tới cổng phủ, ông dừng lại một chút, ngoái nhìn lên tấm biển trên công đường, rồi cúi đầu đi ra, bóng lưng còng khuất dần trong nắng trưa.
Hai vụ còn lại trong buổi sáng hôm ấy đều là việc nhỏ, một vụ tranh nợ tiền củi, một vụ hàng xóm đánh nhau vì con gà chạy lạc, Cao Thiệu Minh xử nhanh và gọn, bên nào cũng phục. Nhưng Tiểu Sơn không còn nghe lọt được mấy. Đầu anh cứ quay lại khoảnh khắc thước gỗ gõ xuống trong vụ ruộng. Anh nhớ buổi thăng đường đầu tiên mình gác: cũng là tranh chấp ruộng đất và đường nước, hôm ấy tri huyện cho trải bản đồ, nghe lời chứng của hai nhà, dẫn lệ làng, và phán một cách mà cả hai bên đều cúi đầu. Hôm ấy giấy tờ trong tay hai bên cũng cũ nát, cũng mờ chữ. Sao hôm nay, cũng là ruộng, cũng là dân làng làm chứng, kết quả lại khác hẳn?
Anh tự tìm lời giải thích cho vị quan mà mình kính phục. Có lẽ vụ hôm nay khác ở chỗ đối phương đưa ra được sổ chia đất của chi họ, thành ra giấy của hai bên chống nhau, quan phải đòi khế phó để phân định. Có lẽ lệ là lệ, quan nghiêm thì phải giữ đúng lệ, không thể vì thương một ông lão mà bỏ qua thủ tục. Những lời giải thích ấy đều có lý, và anh gần như đã tự thuyết phục được mình, cho tới khi nhớ lại một chi tiết nhỏ: lúc sư gia ghé lên nói hồ sơ thiếu khế phó. Tri huyện không hỏi thêm một câu nào về tờ sổ thuế ruộng ghi tên ông lão nộp thuế bao nhiêu năm. Sổ thuế ấy nằm ngay trong chồng hồ sơ trên án. Ông chỉ nghe một câu về tờ giấy thiếu, rồi gõ thước.
Buổi chiều, lúc Tiểu Sơn theo đội đi vòng kiểm tra sân sau, anh buột miệng kể lại ý nghĩ của mình cho Mã Thiết Trụ nghe, nói rằng mình thấy vụ ruộng sáng nay có chỗ chưa thông. Đội trưởng dừng bước, nhìn anh một cái nhìn nghiêm khắc hiếm thấy.
- Quan xử án theo giấy tờ và luật lệ, lính canh giữ việc canh gác. Ngươi thấy chưa thông thì để trong bụng mà học, không được mang ra bàn tán làm mất uy của phủ. Nhưng có một điều ngươi nói không sai: làm nghề này, mắt phải nhớ cả những chỗ không khớp. Nhớ thôi. Đừng vội kết luận điều gì khi ngươi mới chỉ thấy một buổi xử án.
Ông nói thêm, khế phó là lệ có từ lâu để chống khế giả. Đã từng có thời trong vùng này xuất hiện những tờ khế viết tay y như thật, chữ ký và dấu triện đều bắt chước được, khiến huyện phải xử đi xử lại một thửa đất tới ba lần. Từ đó huyện nào cũng giữ lệ phải có khế phó đối chiếu mới nhận xử những vụ đất đai có tranh chấp hai chiều. Lệ ấy sinh ra để bảo vệ người có đất thật, và một vị quan giữ đúng lệ thì không thể bảo là sai luật.
- Cho nên ta mới nói, - Mã Thiết Trụ kết lại, - ngươi chỉ được nhớ, chưa được kết luận. Một cái lệ khi dùng đúng chỗ thì cứu người, dùng ở chỗ khác lại hóa ra làm khó người. Quan ngồi trên án mới là người phải phân biệt hai chỗ ấy, không phải lính canh.
Tiểu Sơn cúi đầu vâng dạ. Lời đội trưởng làm anh yên được phần nào, nhưng không xua được hẳn câu hỏi trong đầu. Anh hiểu lệ khế phó có lý của nó, anh cũng hiểu một mình ông lão và mấy người dân làng chưa đủ sức nặng trước chồng hồ sơ của chi họ bên kia. Điều anh không hiểu chỉ nằm ở chỗ: vì sao tri huyện không cho người về làng lấy tờ danh sách của đình làng lên xem một lần, dù chỉ để biết thêm, trước khi gõ thước bác đơn. Một buổi chờ thêm nửa ngày, với công đường chỉ là nửa ngày, với ông lão có khi là cả một vụ mùa.
Đêm ấy lên chòi canh, anh ghi vào sổ canh như lệ thường: trời quang, gió nhẹ, không có việc lạ. Nhưng trước khi gấp sổ, anh ngồi lặng hồi lâu, nhớ tới hình ảnh ông lão ôm bó khế cũ ra về trong im lặng giữa sân phủ, và lần đầu tiên kể từ ngày nhận ca chòi cao. Anh thấy buổi thăng đường mẫu mực của huyện nha Dương Khúc có một vết gợn rất nhỏ mà mắt anh không sao xua đi được.