DẠ DU THẦN TRÊN NÓC PHỦ THÁI NGUYÊN - Chương 8: Sổ Thuế Mỏ Và Khế Gốc

Ngày mười chín tháng chín, Triệu Tiểu Sơn được đội trưởng phân sang hộ phòng phụ việc một buổi, vì đợt thu thuế mùa thu vừa khép. Hộ phòng cần người…

Nội dung chương

Ngày mười chín tháng chín, Triệu Tiểu Sơn được đội trưởng phân sang hộ phòng phụ việc một buổi, vì đợt thu thuế mùa thu vừa khép. Hộ phòng cần người khiêng chồng sổ từ quầy ngoài vào sắp lại lên tủ trong. Công việc tưởng nhẹ mà không nhẹ: mỗi cuốn sổ thuế bọc bìa da đều nặng trĩu tay, lại phải khiêng bằng hai tay ngang ngực, không được để rơi, không được để ướt, theo lời Tần Vĩnh Niên dặn đi dặn lại như dặn người khiêng đồ sứ quý.

Sáng hôm ấy, lúc phân việc, Mã Thiết Trụ đã dặn Tiểu Sơn một câu nghe tưởng đùa mà không đùa chút nào.

- Sang bên hộ phòng thì tay phải nhẹ, mắt phải kỹ. Bên ấy người ta đánh nhau bằng giấy, một cuốn sổ ngã xuống đất gãy gáy là có người mất việc như chơi. Ngươi khiêng sổ thì coi như khiêng bằng chứng của cả huyện.

Tiểu Sơn nhớ lời ấy suốt buổi, hai tay ôm sổ lúc nào cũng giữ chặt và đi từng bước chậm. Có lẽ nhờ vậy mà Tần Vĩnh Niên mới để anh đứng xem lâu đến thế bên bàn làm việc, thay vì chỉ cho khiêng vào rồi đuổi ra ngay như với những lính canh phụ việc khác.

Trong lúc sắp sổ, Tiểu Sơn được đứng ngay cạnh bàn làm việc của nha lại hộ phòng và nhìn rõ cách một cuốn sổ thuế mỏ được tổ chức. Sổ của mỗi mỏ chiếm một phần riêng, mở đầu bằng trang ghi tên chủ mỏ và nguồn gốc khế đất, khế mỏ, sau đó là từng trang ghi số xe than ra vào theo tháng, số thuế phải nộp và dấu xác nhận đã nộp của từng đợt. Trang nào cũng có chữ ký của người giữ sổ, cuối mỗi đợt lại có một dấu triện nhỏ của hộ phòng đóng chồng lên mép trang như một cái khóa bằng son.

Tần Vĩnh Niên thấy anh nhìn chăm chú thì vừa sắp sổ vừa giảng, giọng của người tự hào về công việc của mình.

- Sổ thuế là gốc của mọi việc đất đai và mỏ trong huyện này. Một cái mỏ đổi chủ, một thửa đất sang tay, muốn thành việc thật thì phải qua cuốn sổ này. Chủ cũ, chủ mới cùng tới hộ phòng, đọc khế chuyển nhượng trước mặt nha lại, điểm chỉ vào sổ, đóng triện của huyện, từ đó tên cũ gạch đi, tên mới ghi vào. Ngoài đường giấy này ra, không có cách nào khác để một cái mỏ từ tay người này sang tay người khác một cách hợp lệ. Ai nói mình đã mua được mỏ mà tên trong sổ này chưa đổi, thì cái mua ấy chỉ là lời nói gió bay.

Nói rồi anh ta mở đúng phần sổ của mỏ than núi Tây Sơn cho Tiểu Sơn xem, vì hôm trước hai người vừa cùng nhau đối chiếu sổ này trong buổi nộp thuế của ông Quách Đại Thành.

Trang đầu của phần sổ vẫn là những dòng chữ cũ đã ngả màu mực nâu: khế gốc của mỏ than núi Tây Sơn cấp cho nhà họ Quách, tên chủ mỏ ghi rõ ràng là Quách Đại Thành, người đang giữ mỏ ở đời thứ ba. Bên dưới là lịch sử nộp thuế của mỏ theo từng năm, từng đợt, hàng nào cũng có dấu đã nộp, không một đợt nào bị ghi nợ hay ghi thiếu. Tần Vĩnh Niên lật chậm từng trang cho anh xem tới trang cuối của phần sổ này, nơi đáng lẽ phải ghi bất kỳ lần chuyển nhượng nào nếu có.

Trang ấy trống.

- Ngươi nhìn cho kỹ, - Tần Vĩnh Niên nói. - Từ ngày khế gốc được cấp tới hôm nay, mỏ Tây Sơn chưa từng chuyển nhượng cho ai. Không có một tờ giấy chuyển nhượng nào của mỏ này từng vào sổ hộ phòng, không có điểm chỉ của ông Quách ở bất kỳ trang nào ngoài những chỗ ký nhận nộp thuế. Nếu mai này có ai mang một tờ giấy tới nói rằng ông Quách đã bán mỏ hay nhường mỏ, thì tờ giấy ấy trước hết phải đối chiếu với trang trống này. Và người giữ sổ là ta sẽ là người đầu tiên đứng ra nói nó có khớp hay không.

Tiểu Sơn nhìn trang giấy trống mà thấy nó quan trọng không kém những trang đầy chữ. Hóa ra trong nghề giấy tờ, có khi một trang trống lại là bằng chứng chắc chắn nhất: nó chứng minh một việc chưa từng xảy ra.

Tần Vĩnh Niên còn giải thích thêm về tờ khế gốc. Bản khế gốc thật sự là một tờ giấy riêng, viết tay, đóng triện đỏ của huyện từ đời trước, hiện đang do chính nhà họ Quách giữ trong nhà mình như giữ gia bảo. Hộ phòng không giữ bản gốc ấy; hộ phòng chỉ ghi trích lục nội dung của nó vào sổ này, ghi rõ ngày cấp, tên chủ và ranh giới mỏ, để mai này tờ khế của nhà họ mang lên đối chiếu thì có chỗ mà so. Hai thứ ấy giữ nhau: khế gốc trong tay gia đình chứng minh quyền của họ, còn phần ghi trong sổ của huyện chứng minh tờ khế ấy là thật và chưa từng bị thay bằng một tờ khác. Mất một trong hai, việc xác minh sẽ khó đi rất nhiều, nhưng còn một trong hai thì sự thật vẫn chưa mất hẳn.

- Vì thế mà người làm ăn tử tế giữ khế gốc còn hơn giữ tiền, - Tần Vĩnh Niên nói. - Tiền mất còn làm lại được. Khế mất, cả một cái mỏ cũng có thể thành của người khác chỉ bằng vài tờ giấy viết khéo.

Anh hỏi Tần Vĩnh Niên, nếu có người làm giả một trang trong sổ thì sao. Nha lại trẻ cười, đưa tay chỉ vào gáy cuốn sổ nơi những sợi chỉ gai khâu chặt từng xấp giấy.

- Sổ này khâu chỉ theo xấp, mỗi xấp bao nhiêu tờ ta đều đếm và ghi ở trang cuối. Rút một tờ, chỉ khâu lỏng ra, nhìn là thấy. Thêm một tờ, gáy sổ phồng lên, đóng không khép. Chưa kể nét chữ của người ghi sổ qua từng năm đều có người đối chiếu được. Sổ này ai động vào là biết tay ngay, không giấu được đâu.

Buổi chiều, khi chồng sổ vừa sắp xong lên tủ, một nha lại thân cận từ thư phòng đi xuống truyền lệnh: quan huyện cho gọi cuốn sổ thuế mỏ mang lên thư phòng xem riêng. Tần Vĩnh Niên nghe lệnh, mặt thoáng một vẻ ngạc nhiên rất nhanh rồi trở lại bình thường. Sổ thuế mỏ là sổ tổng hợp của cả huyện, gồm phần của nhiều mỏ và hiệu buôn than, thường chỉ được xem ngay tại hộ phòng khi có việc đối chiếu, ít khi bị gọi hẳn lên thư phòng. Nhưng lệnh của tri huyện thì không ai được hỏi lý do. Tần Vĩnh Niên tự tay lấy cuốn sổ từ tủ xuống, phủi bụi, kiểm tra lại chỉ khâu và dấu triện ở mép trang trước mặt Tiểu Sơn, rồi hai người cùng khiêng sổ lên dãy đông.

Thư phòng buổi chiều sáng bằng ánh nắng xiên qua cửa sổ phía tây, bụi bay lấp lánh trong vệt nắng. Cao Thiệu Minh ngồi sau bàn lớn, trước mặt là chồng công văn đã xem dở. Ông cho hai người đặt cuốn sổ lên chiếc bàn phụ bên cạnh, mở ra đúng phần đầu, xem lướt qua vài trang với vẻ của người đã quen thuộc với loại sổ này. Rồi hỏi Tần Vĩnh Niên mấy câu ngắn về tình hình nộp thuế của các mỏ trong đợt thu vừa rồi. Câu trả lời của nha lại rõ ràng từng con số. Tri huyện gật đầu, gấp sổ lại.

- Để sổ này ở lại thư phòng, bản huyện xem riêng tối nay. Sáng mai ngươi lên nhận lại, mang về hộ phòng cất như cũ.

Tần Vĩnh Niên cúi đầu vâng dạ. Tiểu Sơn đứng sau, nghe rõ từng lời. Trên đường từ thư phòng trở xuống, trước khi nói câu dặn ghi sổ, Tần Vĩnh Niên còn ghé vào quầy hộ phòng ghi ngay một dòng vào cuốn sổ bàn giao của phòng: ngày mười chín tháng chín. Giờ Thân, sổ thuế mỏ được mang lên thư phòng theo lệnh quan huyện, người nhận là chính quan huyện, hẹn sáng mai trả lại. Anh ta ghi xong, đọc lại một lượt, rồi đóng dấu nhỏ của hộ phòng vào cuối dòng. Tiểu Sơn đứng bên cạnh nhìn, nhận ra thói quen này giống hệt thói quen của đội canh: việc gì ra khỏi tay mình, trước hết phải có chữ làm chứng đã.

Rồi hai người đi qua hành lang vắng, Tần Vĩnh Niên bỗng nói một câu rất nhỏ, chỉ đủ cho người đi bên cạnh nghe thấy.

- Quan xem sổ là việc thường, nhưng xem riêng vào buổi tối thì ta vẫn phải ghi nhớ. Ngươi về ghi vào sổ canh giờ sổ được mang lên, ta sẽ ghi vào sổ bàn giao của hộ phòng. Hai chỗ ghi khớp nhau, mai này khỏi ai nói qua nói lại.

Tiểu Sơn gật đầu. Anh hiểu thêm một điều nữa về nghề giấy tờ của phủ huyện này: những cuốn sổ không tự biết nói, chúng chỉ nói được khi có nhiều người cùng ghi lại một việc ở nhiều nơi khác nhau, và những chỗ ghi ấy khớp nhau đến từng giờ. Ăn cơm tối ở dãy nhà đội canh xong, Tiểu Sơn còn gặp lại Tần Vĩnh Niên một lần nữa ở sân giếng, nơi nha lại các phòng thường ra rửa tay sau một ngày mực giấy. Tần nói sáng mai anh ta sẽ lên thư phòng nhận sổ sớm, việc đầu tiên là đếm lại chỉ khâu và xem dấu triện ở mép trang có nguyên như lúc mang lên hay không. Không phải vì nghi ngờ ai, mà vì đó là lệ của người giữ sổ mỗi khi sổ rời khỏi tủ qua một đêm. Anh ta nói câu ấy bằng giọng bình thản của người làm một việc đã thành thói quen mười lần như một, và chính sự bình thản ấy làm Tiểu Sơn thấy yên tâm. Ở phủ huyện này vẫn có những người giữ giấy tờ bằng cái nết cẩn thận không cần ai nhắc.

Tối hôm đó lên chòi canh, ngoài những dòng lệ thường về thời tiết và cổng phủ, anh ghi thêm một dòng về cuốn sổ thuế mỏ đang nằm lại trong thư phòng sáng đèn của tri huyện. Và không hiểu sao, hình ảnh trang giấy trống ở cuối phần sổ của mỏ Tây Sơn cứ trở đi trở lại trong đầu anh mãi tới khi hết ca.

Chương khác

Xem thêm