DẠ DU THẦN TRÊN NÓC PHỦ THÁI NGUYÊN - Chương 11: Đoàn Đo Đạc Lên Núi Tây Sơn

Sáng ngày hai mươi mốt tháng chín, đoàn đo đạc của huyện nha Dương Khúc rời cổng phủ khi trời còn chưa sáng hẳn. Triệu Tiểu Sơn đeo đao, khoác áo lính…

Nội dung chương

Sáng ngày hai mươi mốt tháng chín, đoàn đo đạc của huyện nha Dương Khúc rời cổng phủ khi trời còn chưa sáng hẳn. Triệu Tiểu Sơn đeo đao, khoác áo lính canh còn vương hơi sương, đi ở cuối đoàn theo phân công của Mã Thiết Trụ. Đi đầu là hai nha lại của hộ phòng mang theo ống tre đựng giấy, thước dây, dây thừng đo và một hòm gỗ nhỏ đựng triện cùng nghiên mực. Tần Vĩnh Niên đi giữa đoàn, tay ôm cuốn sổ thuế mỏ bọc vải dầu, thỉnh thoảng lại dừng chân kiểm lại nút buộc như sợ cuốn sổ tuột khỏi tay giữa đường núi.

Đường lên núi Tây Sơn ra khỏi thành Thái Nguyên về phía tây, đầu tiên còn là đường đất phẳng chạy qua mấy xóm nhà ngói xám, sau hẹp dần thành đường mòn lót đá. Hai bên là ruộng bậc thấp và những bãi than vụn đen nhánh do xe than qua lại đánh rơi từ nhiều năm. Trời thu Sơn Tây khô và trong, gió từ trên núi thổi xuống mang theo mùi khói bếp lẫn mùi than đá sống, thứ mùi ngai ngái. Nặng và hơi khét mà Tiểu Sơn đã ngửi thấy một lần ở quầy hộ phòng khi các chủ mỏ mang sổ xe tới nộp thuế. Càng lên cao, thành Thái Nguyên càng lùi lại phía sau, mái ngói của phủ huyện khuất dần sau sườn đồi, chỉ còn tiếng chuông sớm của một ngôi chùa nào dưới chân núi vọng lên thưa thớt.

Tới lưng chừng núi, đoàn gặp Quách Đại Thành đang chờ sẵn ở ngã ba đường mòn cùng mấy người thợ mỏ của ông. Ông mặc áo vải nâu đã sờn, chân đi giày cỏ, tay cầm một cây gậy trúc gõ xuống mặt đá theo thói quen của người đi núi lâu năm. Trông thấy đoàn của huyện nha, ông bước lên chắp tay chào rất đúng lễ, không nịnh nọt, cũng không hề tỏ vẻ oán trách vì lệnh đo lại ranh giới giáng xuống gia sản ba đời của nhà mình. Tần Vĩnh Niên mở sổ, đọc lại lệnh miệng của tri huyện cho mọi người cùng nghe: đo lại toàn bộ ranh giới mỏ than núi Tây Sơn, ghi từng cọc mốc vào biên bản, có chủ mỏ dẫn đường và có thợ mỏ làm chứng.

- Ranh giới của mỏ này không nằm trên giấy trước, mà nằm trên núi trước, - Quách Đại Thành nói, giọng bình tĩnh. - Các vị cứ đi cùng tôi một vòng, chân đi tới đâu, mốc còn tới đó. Giấy của hộ phòng ghi sau cũng không muộn.

Đoàn bắt đầu đi từ cọc mốc ở chân dốc phía nam. Đó là một khối đá núi nguyên tảng, cao ngang thắt lưng người, mặt đá được đẽo phẳng một phía, trên mặt phẳng khắc hai chữ họ Quách đã mòn đi nhiều ở nét cuối vì mưa nắng, nhưng người lấy tay rờ lên vẫn nhận rõ từng rãnh sâu. Quách Đại Thành đặt bàn tay lên mặt đá, nói cọc này do ông nội ông chôn xuống từ khi mỏ mới mở, hồi ấy núi còn chưa có đường xe, thợ mỏ phải gánh than xuống núi bằng quang gánh. Một người thợ già trong đám thợ đi theo gật đầu xác nhận, nói ông vào mỏ làm phu từ năm mười bốn tuổi, năm nay đã ngoài sáu mươi, từ ngày biết việc tới giờ chưa từng thấy ai dời khối đá này đi một tấc nào.

Tiểu Sơn đứng gác ở phía ngoài vòng người, mắt nhìn đoàn đo đạc làm việc theo đúng thứ tự mà anh đã quen thấy ở phủ huyện: một nha lại căng dây thước từ cọc này sang cọc kế. Một người đọc số đo thành tiếng, Tần Vĩnh Niên cúi xuống ghi vào biên bản, ghi xong lại đọc lại cho chủ mỏ và người làm chứng cùng nghe. Cách làm chậm rãi và rườm rà ấy khiến buổi đo đạc kéo dài, nhưng cũng khiến mỗi con số khi đã vào giấy đều có người nghe thấy bằng tai, không ai về sau nói khác đi được. Tiểu Sơn thầm nghĩ, sổ sách ở trên núi hay ở dưới phủ, hóa ra cùng giữ một lẽ như nhau.

Từ sườn nam, đoàn vòng lên sườn đông. Đường đi khó hơn, nhiều đoạn phải bám vào rễ cây mà leo, đá dưới chân lởm chởm và phủ một lớp bụi than trơn trượt. Quách Đại Thành đi trước dẫn đường, tới mỗi cọc mốc lại dừng, lấy gậy trúc gạt lớp lá khô và bụi đất phủ trên mặt đá cho đoàn nhìn rõ chữ khắc. Có cọc đá đã nghiêng đi vì đất sườn núi lở sau những trận mưa lớn nhiều năm trước, nhưng chân cọc vẫn cắm nguyên trong hố cũ, rễ cây già ôm chặt lấy đá như tay người giữ của. Có cọc nằm sát miệng một lò than cũ đã bỏ hoang, miệng lò đen ngòm và lạnh, gió từ trong lò thổi ra phả vào mặt người đứng gần một hơi ẩm nồng mùi đất sâu.

Thợ mỏ đi theo đoàn thay nhau làm chứng. Người kể mỏ này nuôi sống mấy xóm dưới chân núi, mùa đông nhà nào cũng có người lên mỏ làm thuê. Người kể cha mình, ông mình đều từng đẩy xe than qua đúng những cọc mốc này, trẻ con trong xóm thuộc vị trí từng cọc đá trước cả khi thuộc mặt chữ. Những lời kể ấy không được ghi vào biên bản, vì biên bản chỉ ghi số đo và dấu tích, nhưng Tiểu Sơn nghe hết. Và anh hiểu vì sao Tần Vĩnh Niên cứ thỉnh thoảng lại ngẩng lên nhìn Quách Đại Thành bằng ánh mắt của người ghi sổ đang đối chiếu một cuốn sổ khác không nằm trên giấy. Cuốn sổ của những đời người sống nhờ vào mỏ.

Tới cọc mốc cuối cùng ở sườn đông, mặt trời đã đứng bóng. Cọc đá này lớn nhất trong cả hệ thống mốc, nằm trên một gò đất cao nhìn xuống thung lũng có con suối nhỏ chảy qua. Quách Đại Thành đứng bên cọc đá, chỉ tay xuống phía suối, nói qua con suối ấy là đất của làng khác, nhà họ Quách ba đời giữ mỏ chưa từng cho thợ lấn qua suối lấy một xe than nào. Người thợ già nhất đoàn, tóc bạc trắng, râu cũng bạc, chống tay lên mặt đá mà nói một câu khiến cả đoàn đo đạc im lặng một lúc lâu.

- Mốc đá này lâu hơn tuổi tri huyện, - ông nói. - Quan tới huyện rồi quan đi, mốc vẫn nằm đây. Ai không tin, cứ hỏi đất núi này.

Quách Đại Thành nghe vậy chỉ cười nhẹ, bảo ông già nói năng giữ miệng trước mặt người của phủ. Nhưng Tần Vĩnh Niên đã cúi xuống ghi thêm một dòng vào biên bản: toàn bộ cọc mốc đá khắc họ Quách còn nguyên tại chỗ, ranh giới ba đời không đổi theo lời chứng của thợ mỏ lâu năm. Anh ta đọc lại dòng ấy thành tiếng, Quách Đại Thành gật đầu, mấy người thợ mỏ cùng gật đầu, nha lại của hộ phòng đóng dấu xác nhận của đoàn vào cuối trang biên bản của buổi sáng.

Đo xong sườn đông, đoàn nghỉ chân ngay bên con suối dưới thung lũng. Thợ mỏ lấy ống tre đựng nước suối đưa cho từng người của huyện nha, nước lạnh và trong, uống vào thấy rõ vị đá núi. Quách Đại Thành ngồi trên một tảng đá phẳng, lấy trong tay nải ra mấy chiếc bánh ngô nướng chia cho cả đoàn, nói người đi núi đo đất mà bụng đói thì mắt dễ nhìn lệch cọc mốc. Tiểu Sơn cầm chiếc bánh còn ấm, ăn chậm rãi, mắt nhìn dòng suối chảy qua những viên đá phủ rêu. Tần Vĩnh Niên tranh thủ lúc nghỉ, giở lại mấy trang biên bản vừa ghi, đối chiếu từng số đo với cuốn sổ thuế mỏ một lượt nữa rồi mới gật đầu cất giấy vào ống tre. Anh ta nói nhỏ với Tiểu Sơn, đo đất trên núi khác hẳn đo đất ruộng dưới đồng bằng: ruộng có bờ, có thửa, còn ranh giới mỏ đi theo sống núi. Khe suối và những cọc đá người xưa chôn, chỉ cần ghi sai một cọc thì đời sau tranh nhau không biết tới bao giờ mới dứt.

Nghỉ xong, đoàn men theo bờ suối đi lên đoạn ranh giới phía bắc. Đoạn này dốc đứng và nhiều cây rậm, dây thước mấy lần vướng vào cành gai phải gỡ ra đo lại từ đầu. Một cọc mốc ở gần đỉnh dốc bị dây leo phủ kín, Quách Đại Thành tự tay phát quang, lưỡi dao phạt cỏ sượt qua mặt đá làm lộ ra chữ khắc đã bị rêu xanh ăn gần hết, chỉ còn đọc được khi ánh nắng chiếu xiên qua. Nha lại của hộ phòng phải lấy than củi chà nhẹ lên mặt đá cho chữ hiện rõ, rồi đọc to từng nét cho người ghi biên bản. Người thợ trẻ nhất đoàn kể, mỗi khi mỏ tuyển phu mới, việc đầu tiên là dẫn người mới đi một vòng các cọc mốc này, đi cho thuộc đường, thuộc đá. Để lúc làm việc trong lò biết đâu là phần đất nhà mình được phép đào, đâu là chỗ phải dừng tay. Lệ ấy do chính Quách Đại Thành đặt ra từ ngày ông tiếp quản mỏ, và thợ mỏ nào lấn qua mốc lấy than riêng sẽ bị đuổi khỏi mỏ ngay, không có lần thứ hai.

Buổi chiều, đoàn đo nốt đoạn ranh giới phía bắc rồi quay xuống núi. Tiểu Sơn đi cuối đoàn như lúc lên, ngoái nhìn lại những cọc đá lần lượt khuất sau cây rừng. Anh nghĩ tới trang giấy trống ở cuối phần sổ thuế của mỏ này mà Tần Vĩnh Niên từng cho anh thấy ở hộ phòng, nghĩ tới việc một ranh giới đã nằm yên trên núi suốt ba đời người. Có thợ già làm chứng, có số đo vừa ghi vào biên bản hẳn hoi, mà vẫn phải đo lại từ đầu chỉ vì một lệnh miệng đọc giữa sân phủ trong một buổi chiều. Anh không nói ý nghĩ ấy với ai. Xuống tới chân núi, Quách Đại Thành chắp tay tiễn đoàn, nói một câu sau cùng, giọng vẫn bình tĩnh như lúc đón đoàn buổi sớm.

- Mỏ là của nhà tôi, giấy là của hộ phòng, núi là của trời đất. Ba thứ ấy xưa nay khớp nhau. Tôi chỉ mong từ nay về sau vẫn khớp nhau như thế.

Tần Vĩnh Niên ôm cuốn sổ và tập biên bản lên ngựa, gật đầu với ông mà không hứa hẹn điều gì, vì người giữ sổ biết rõ lời hứa không nằm trong phận sự của mình. Đoàn về tới cổng phủ khi nắng chiều đã ngả vàng trên mái ngói, và Tiểu Sơn ghi vào sổ canh một dòng ngắn về buổi theo đoàn lên núi. Lòng còn nguyên cảm giác bàn tay mình đã rờ lên mặt đá lạnh của một cọc mốc già hơn cả vị quan đang ngồi trong thư phòng.

Chương khác

Xem thêm