DẠ DU THẦN TRÊN NÓC PHỦ THÁI NGUYÊN - Chương 14: Tờ Trạng Bị Trả Lại
Ngày hai mươi lăm tháng chín, Triệu Tiểu Sơn lại trực ở cổng phủ huyện nha Dương Khúc. Buổi sáng trôi qua yên ắng hơn hôm trước. Anh tranh thủ lúc vắng…
Nội dung chương
Ngày hai mươi lăm tháng chín, Triệu Tiểu Sơn lại trực ở cổng phủ huyện nha Dương Khúc. Buổi sáng trôi qua yên ắng hơn hôm trước. Anh tranh thủ lúc vắng người, giở lại cuốn sổ cổng, xem lại dòng ghi nhận trạng của nhà họ Quách hôm qua. Dòng chữ vẫn nằm nguyên ở trang ấy, dấu triện đỏ của cổng đóng ở góc còn tươi màu. Anh nghĩ bụng, một tờ trạng đã vào được tới phòng tiếp trạng, đã có sổ trong ghi nhận, thì dù việc xét có chậm đến đâu, nó cũng đã nằm trong tay của phủ, không còn là tiếng kêu ngoài cổng nữa. Ý nghĩ ấy làm anh yên tâm phần nào, cho tới tận cuối giờ Tỵ, khi một nha dịch từ trong phủ đi ra cổng, tay cầm một tờ giấy gấp tư, gọi tên anh.
- Trạng của nhà họ Quách hôm qua, - người nha dịch nói, trao tờ giấy cho Tiểu Sơn. - Bên trong xem rồi, cho trả ra. Lý do ghi ở góc này: chữ ký người làm chứng chưa đủ. Người nhà họ Quách còn ở ngoài phố chờ tin từ sáng, cậu ra trao lại cho họ, nói rõ lệ là thế, đơn thiếu thì về bổ sung rồi nộp lại sau.
Tiểu Sơn cầm tờ trạng, nhìn dòng chữ nhỏ viết ở góc giấy bằng một nét bút khác hẳn nét chữ của tờ trạng: chữ ký người làm chứng chưa đủ, trả về bổ sung. Anh nhớ rất rõ buổi sáng hôm qua, anh đã đếm từng trang, đã nhìn tận mắt cuối trạng có chữ ký và điểm chỉ của Quách Đại Thành cùng mấy người thợ mỏ làm chứng. Những chữ ký mà chính người của đoàn đo đạc đã nghe đọc lại trên núi. Chưa đủ là chưa đủ thế nào, tờ giấy trả ra không nói thêm một chữ nào nữa. Anh hỏi người nha dịch, thiếu chữ ký của ai thì nói rõ để người ta về bổ sung cho đúng người ấy. Người nha dịch nhún vai, đáp việc bên trong ghi sao thì cổng trao lại vậy, lính cổng không có phận sự hỏi thay cho dân, nói rồi quay vào trong. Để lại tờ trạng nằm trong tay Tiểu Sơn cùng một cảm giác nặng trịch như cầm một vật vừa bị người ta đặt xuống bàn cân rồi gạt ra.
Ngoài cổng, dưới bóng cây hòe ở đầu phố, Lương Ngọc Trân và Quách Thừa Ân đang đứng chờ. Họ tới từ sớm, như người nha dịch đã nói. Ngọc Trân vẫn mặc chiếc áo vải tối màu hôm qua, tay không còn ôm bọc vải nữa, vì bọc vải đã theo tờ trạng vào trong phủ từ hôm trước. Trông thấy Tiểu Sơn bước ra với tờ giấy gấp tư trên tay, bà đứng thẳng dậy. Thừa Ân nhìn tờ giấy, mặt cậu biến sắc trước cả khi Tiểu Sơn kịp mở miệng.
Tiểu Sơn bước xuống bậc đá, trao tờ trạng lại bằng hai tay, nói chậm rãi từng tiếng, đúng như lời dặn của người nha dịch, rằng bên trong đã xem trạng. Cho trả về bổ sung vì chữ ký người làm chứng chưa đủ, bổ sung xong thì nộp lại sau theo lệ. Anh nói xong, chờ đợi một tiếng khóc, một lời kêu oan, hay ít nhất một câu hỏi dồn dập như những người dân bị trả đơn khác vẫn thường làm ồn ở cổng phủ. Nhưng Ngọc Trân không làm gì trong những việc ấy. Bà nhận tờ trạng, mở ra xem dòng chữ ở góc giấy một lúc lâu, nét mặt bình tĩnh tới mức Tiểu Sơn phải ngạc nhiên. Rồi bà ngẩng lên, nói với anh một câu rất nhẹ.
- Hôm qua cậu nhận trạng, cậu có ghi vào sổ cổng ngày giờ nhận không?
- Có ghi, thưa bà. Ghi rõ ngày hai mươi bốn, giờ cuối Thìn, có dấu của cổng đóng vào sổ.
- Vậy hôm nay trạng bị trả ra, - Ngọc Trân nói, - tôi chỉ xin cậu ghi thêm vào sổ cổng một dòng nữa: ngày giờ trạng bị trả lại, và lý do trả như trong giấy này. Nhà tôi không cãi một lời nào. Lệ bảo thiếu thì nhà tôi về bổ sung. Nhưng ngày nhận và ngày trả phải nằm cạnh nhau trong sổ của phủ, để mai này ai xem lại cũng biết tờ trạng này đã vào cổng ngày nào và ra cổng ngày nào.
Thừa Ân đứng bên, hai bàn tay nắm chặt, giọng cậu khẽ mà run.
- Mẹ, chữ ký thợ mỏ làm chứng hôm đo đạc rõ ràng như thế, sao lại bảo chưa đủ. Họ muốn nhà mình bổ sung tới bao giờ mới gọi là đủ.
- Con im lặng, - Ngọc Trân nói, không quay đầu lại. - Ở cổng phủ, nhà mình chỉ nói việc giấy tờ. Cậu lính canh đây làm đúng phận sự của cậu ấy. Việc của nhà mình là xin ghi sổ cho đúng, rồi về nhà tính tiếp.
Tiểu Sơn dẫn hai mẹ con vào bàn cổng. Anh mở cuốn sổ cổng tới trang hôm qua, đặt tờ trạng bị trả bên cạnh, rồi chấm bút ghi ngay dưới dòng nhận trạng một dòng mới: ngày hai mươi lăm tháng chín, giờ cuối Tỵ. Tờ trạng của nhà họ Quách bị trả ra, lý do theo giấy trả là chữ ký người làm chứng chưa đủ, người nhận lại là Lương Ngọc Trân, có mặt con trai Quách Thừa Ân. Ghi xong, anh đọc lại thành tiếng cho hai mẹ con nghe, đóng dấu của cổng vào cuối dòng, rồi đưa bút cho Ngọc Trân ký nhận vào cột người nhận lại giấy. Bà ký xong, nhìn hai dòng chữ nằm cạnh nhau trong sổ một lúc lâu, một dòng nhận vào, một dòng trả ra, cách nhau đúng một ngày.
- Thế này là được rồi, - bà nói. - Giấy có thể bị trả, nhưng ngày giờ đã vào sổ thì không ai trả lại được nữa.
Bà gấp tờ trạng lại. Tiểu Sơn nhìn đôi tay bà làm việc ấy: bà gấp rất chậm, vuốt phẳng từng nếp gấp bằng lòng bàn tay, gấp tư rồi lại gấp nhỏ thêm một lần nữa. Cẩn thận như người ta gấp tiền giấy trước khi cất vào trong áo, như thể tờ giấy vừa bị phủ trả ra này là một thứ của cải phải giữ cho thật phẳng phiu, thật nguyên vẹn. Vì mai này nó còn phải quay lại cổng này thêm nhiều lần nữa. Gấp xong, bà cất tờ trạng vào trong ngực áo, chắp tay chào Tiểu Sơn rồi cùng con trai quay ra phố. Thừa Ân đi được mấy bước lại ngoái đầu nhìn cánh cổng phủ, ánh mắt của cậu thanh niên ấy khiến Tiểu Sơn đứng yên ở bậc đá hồi lâu sau khi hai mẹ con đã khuất vào dòng người buổi trưa.
Sau khi hai mẹ con đi khỏi, Tiểu Sơn quay vào phòng tiếp trạng một lần nữa. Anh không vào để cãi thay cho nhà họ Quách, phận sự của anh không cho phép việc ấy, anh chỉ muốn hỏi cho rõ một điều để lần sau người nhà ấy quay lại nộp bổ sung thì anh còn biết đường mà chỉ dẫn. Người nha lại trực phòng lật lại cuốn sổ trong của ngày hôm qua cho anh xem: dòng ghi tiếp nhận tờ trạng của nhà họ Quách vẫn còn đó, nhưng ngay bên cạnh. Một dòng chữ khác đã chen vào bằng thứ mực còn mới hơn, ghi vỏn vẹn mấy chữ trả về bổ sung, không ghi thiếu chữ ký của người nào. Không ghi cần bổ sung bao nhiêu người làm chứng mới gọi là đủ. Tiểu Sơn hỏi nếu nhà họ về xin thêm chữ ký của thợ mỏ trên núi thì có được coi là đủ hay không. Người nha lại cười nhạt, nói việc đủ hay thiếu là do người xem trạng quyết, cổng và phòng tiếp trạng chỉ biết ghi và chuyển, hỏi nhiều thì chỉ tổ làm khó cho nhau. Anh ta nói xong thì quay sang sắp xếp chồng hồ sơ khác, dáng vẻ của một người đã quá quen với những tờ giấy đi vào rồi lại đi ra như thế, quen tới mức không còn thấy trong đó có gì đáng để mắt tới nữa.
Trên đường quay ra cổng, Tiểu Sơn đi ngang qua hành lang trước thư phòng. Cửa thư phòng đóng kín, bên trong im lặng. Anh chợt nhớ buổi sáng hôm đoàn đo đạc còn trên núi, Tần Vĩnh Niên từng nói hồ sơ đo đạc này không đóng lại được nữa vì có hai chữ trong đêm, phải trình lên trên xem xét. Vậy mà tờ trạng đi kèm với hồ sơ ấy, mang theo cùng một việc, lại bị trả ra chỉ sau một ngày nằm trong phủ, với một lý do ngắn tới mức không ai kiểm chứng được đúng sai. Anh đứng lại giữa hành lang một lúc, nghe tiếng bút sột soạt từ một phòng nào vọng ra, rồi tự nhắc mình rằng lính canh không có phận sự xét việc, chỉ có phận sự ghi việc. Nhưng chính vì thế, anh càng hiểu vì sao người đàn bà ấy chỉ xin một dòng ghi vào sổ cổng, không xin gì hơn: bà biết rõ người ở cổng này không quyết được việc của nhà bà. Bà chỉ cần dấu vết của việc ấy còn nằm lại ở nơi thấp nhất của phủ, nơi một dòng chữ trung thực khó bị ai lặng lẽ rút đi nhất.
Chiều hôm ấy, Mã Thiết Trụ kiểm sổ cổng như lệ thường. Ông đọc tới hai dòng ghi của nhà họ Quách thì dừng bút, hỏi Tiểu Sơn dòng ghi ngày giờ bị trả là do ai bảo ghi. Tiểu Sơn thưa thật là người đàn bà ấy xin ghi, anh thấy việc có thật, giấy có trong tay, nên ghi theo đúng lệ sổ ghi điều mắt thấy. Đội trưởng im lặng một lúc, rồi chấm bút son vào sổ điểm danh, nói một câu mà Tiểu Sơn nhớ rất lâu.
- Ghi thế là phải. Ở cổng phủ này, nhiều việc lớn bắt đầu từ một dòng ghi nhỏ mà người trực cổng không dám ghi. Ngươi đã ghi, thì cứ để nó nằm yên ở đó.
Đêm ấy Tiểu Sơn lên chòi canh, gió thu thổi qua mái ngói phủ huyện nghe khô và lạnh. Anh ngồi nhìn xuống sân phủ tối om, nghĩ về hai dòng chữ nằm cạnh nhau trong cuốn sổ cổng bìa sờn. Một tờ trạng đi vào cổng trong buổi sáng nắng đẹp, đi ra cổng ngay trưa hôm sau, vòng đời của nó trong phủ ngắn tới mức người ta có thể tưởng nó chưa từng tồn tại, nếu không có hai dòng ghi ấy giữ lại dấu vết. Anh hiểu ra một điều đội trưởng chưa từng nói thẳng: ở phủ huyện này, không phải chỉ có kẻ ác mới xóa dấu vết của một việc. Mà sự lãng quên và những lý do ngắn ngủn ghi ở góc giấy cũng xóa dấu vết giỏi không kém. Và người lính canh ở cổng là một trong số ít người có thể giữ lại dấu vết ấy bằng một dòng chữ trung thực trong cuốn sổ thấp nhất của phủ.