DẠ DU THẦN TRÊN NÓC PHỦ THÁI NGUYÊN - Chương 10: Ngục Huyện Sau Cổng Phủ
Sau đêm mưa, Triệu Tiểu Sơn được nghỉ bù trọn buổi sáng ngày hai mươi tháng chín. Anh ngủ một giấc dài trong dãy nhà đội canh, tỉnh dậy khi nắng đã lên…
Nội dung chương
Sau đêm mưa, Triệu Tiểu Sơn được nghỉ bù trọn buổi sáng ngày hai mươi tháng chín. Anh ngủ một giấc dài trong dãy nhà đội canh, tỉnh dậy khi nắng đã lên cao, mái ngói khắp phủ huyện bốc hơi trắng mờ sau trận mưa đêm. Đến đầu giờ chiều, Mã Thiết Trụ gọi anh dậy, bảo thay áo, đeo đao, theo ông đi kiểm một vòng khu ngục huyện.
- Ngươi đã thuộc nóc phủ, thuộc sổ canh, thuộc công đường, - đội trưởng nói. - Còn một chỗ trong phủ này ngươi chưa thuộc, mà lính canh thì không được phép không biết: khu ngục. Đi kiểm ngục với ta một lần cho biết đường biết lối, sau này có ca nào phải trực vòng ngoài tường ngục cũng không bỡ ngỡ.
Khu ngục của huyện nha Dương Khúc nằm ở góc tây của phủ, sau cổng phủ và cách dãy nhà kho một khoảng sân hẹp, đúng như vị trí Tiểu Sơn vẫn nhìn thấy từ chòi canh. Một khu riêng biệt có tường bao cao hơn tường các dãy nhà khác, trên đỉnh tường cắm một hàng chông tre vạt nhọn đã ngả màu mưa nắng. Cổng vào khu ngục là một cánh cổng gỗ dày độc nhất, khóa bằng ổ khóa sắt lớn, bên ngoài cổng có một chòi nhỏ cho người gác. Từ cổng đi vào là một hành lang lát đá xanh luôn ẩm và trơn, hai bên là hai dãy buồng giam xây bằng gạch đặc, cửa buồng bằng gỗ lim dày, mỗi cửa có một ô song sắt nhỏ vừa đủ đưa cơm nước và nhìn vào trong. Cuối hành lang là nhà trực của ngục tốt, một gian nhà nhỏ có bếp, có chõng, và một chiếc bàn gỗ trên đó đặt cuốn sổ điểm danh tù cùng một chồng thẻ tre ghi tên từng người đang bị giam.
Người giữ khu ngục này là ngục tốt Hàn Đức Lục, bốn mươi bốn tuổi, người thấp đậm, cổ ngắn, mặt lúc nào cũng như cau có, nhưng bước chân đi trong hành lang ngục thì nhẹ và quen thuộc như đi trong nhà mình. Ông ta đã làm ngục tốt ở huyện nha này nhiều năm, thuộc tên, thuộc tội, thuộc cả tính nết của từng người từng bị giam qua tay mình. Trông thấy đội trưởng dẫn lính mới tới, ông ta chỉ gật đầu chào, mở khóa cổng ngục bằng chiếc chìa sắt lớn đeo ở thắt lưng, rồi dẫn hai người đi một vòng theo đúng thứ tự kiểm tra hằng tuần.
- Ngục huyện không giam người nặng tội lâu ngày, - Hàn Đức Lục vừa đi vừa nói, giọng khàn và cộc. - Người tử tội hay trọng án thì giải lên phủ, lên tỉnh. Ở đây phần lớn là người chờ xét: trộm vặt, đánh nhau gây thương tích, nợ nần kiện tụng chưa xử xong, hoặc người bị bắt về để đối chất. Ít thì dăm bảy người, nhiều thì hơn chục. Việc của tôi là giữ cho họ còn nguyên vẹn tới ngày ra công đường, không thiếu một người, cũng không thừa một người.
Ông ta dừng ở từng cửa buồng, giơ đèn dầu soi qua ô song sắt, gọi tên người trong buồng, chờ tiếng đáp lại rồi mới đi tiếp. Tiểu Sơn đi sau, nhìn vào những ô song tối om: có buồng một người nằm co trên ổ rơm, có buồng hai người ngồi dựa lưng vào tường nhìn ra cửa với ánh mắt vô hồn. Có người nghe tiếng chân ngoài hành lang thì sáp lại gần song sắt hỏi bao giờ được ra công đường. Hàn Đức Lục đáp từng người bằng một giọng đều đều, không hứa hẹn điều gì ngoài ngày giờ đã định. Ông ta nói với Tiểu Sơn, làm ngục tốt khó nhất không phải giữ khóa, mà là giữ cho mình không mềm lòng cũng không ác miệng. Người trong buồng dù mang tội gì cũng vẫn phải được ăn đủ hai bữa, uống đủ nước, ốm đau phải báo lên ngay, vì họ là người chờ xét, chưa phải người đã bị định tội.
Đi hết một vòng buồng giam, cả nhóm ghé qua gian bếp nhỏ ở góc khu ngục, nơi nồi cháo chiều đang sôi lục bục trên bếp đất. Hàn Đức Lục tự tay múc một bát lên xem độ loãng đặc, thổi nguội rồi nếm một thìa trước mặt hai người. Ông ta nói đó là lệ do chính ông ta đặt ra cho mình: cơm tù có bị bớt xén hay không, người ngoài nhìn vào nồi không biết được, nhưng ngục tốt nếm trước thì bếp không dám nấu ẩu. Bên cạnh bếp là giếng nước của khu ngục và chồng củi khô xếp gọn, mọi thứ trong khu này đều vận hành theo một trật tự chật hẹp mà bền bỉ. Sáng mở buồng cho người tù ra sân nhỏ hứng nắng một lượt theo thứ tự, trưa phát cơm, chiều kiểm buồng, tối khóa cổng hai lần khóa.
Mã Thiết Trụ nhân lúc ấy giảng thêm cho Tiểu Sơn về ca trực vòng ngoài tường ngục, là ca mà lính canh trong đội thay nhau đảm nhận. Người trực vòng ngoài không vào trong khu ngục, chỉ đi tuần quanh bức tường bao, nghe ngóng tiếng động bất thường: tiếng đào đất, tiếng cưa song sắt, tiếng kêu cứu, hay tiếng im lặng đáng ngờ kéo dài quá lâu ở những buồng có người đang ốm. Nghe thấy gì cũng không được tự ý mở cổng ngục, mà phải báo ngay cho ngục tốt và kéo chuông gọi đội trưởng, vì cổng ngục chỉ có một chìa, và chìa ấy nằm ở thắt lưng của ngục tốt đang trực.
- Tường ngục là ranh giới của hai thứ việc, - đội trưởng nói. - Bên trong là việc của ngục tốt, bên ngoài là việc của lính canh. Việc ai người ấy làm, sổ ai người ấy ghi, nhưng tai mắt thì phải giúp nhau. Ngươi đi vòng ngoài mà nghe trong buồng có tiếng rên lạ, ngươi ghi giờ, báo người, thế là ngươi đã cứu được một mạng người dù tay ngươi chưa từng chạm vào ổ khóa.
Đi hết vòng buồng giam, cả ba quay lại nhà trực. Hàn Đức Lục mở cuốn sổ điểm danh tù trên bàn cho Mã Thiết Trụ xem. Sổ chia cột rõ ràng như mọi cuốn sổ khác của phủ huyện: tên người bị giam, quê quán, tội danh bị bắt, ngày vào ngục, buồng số mấy, và một cột để trống cuối mỗi tuần cho bộ đầu ký duyệt sau khi điểm danh thực tế. Hàn Đức Lục nói, sáng nào ông ta cũng điểm danh một lượt trước khi báo cơm, tối nào cũng điểm danh một lượt trước khi khóa cổng ngục, và tuần nào bộ đầu cũng xuống tận nơi đếm người đối chiếu với sổ, không chấp nhận báo cáo miệng.
Đúng lúc ấy, từ hành lang có tiếng bước chân dồn dập. Bộ đầu Lôi Chấn Hải bước vào nhà trực, áo còn vương bụi đường, như vừa đi việc ngoài thành về. Ông ta ba mươi tám tuổi, người cao lớn, mặt vuông, nói năng ngắn gọn, là người đứng đầu đội bắt giữ của huyện nha, lính canh như Tiểu Sơn mỗi khi thấy ông ta đều tự động đứng nghiêm. Hôm nay đúng ngày ông ta xuống ngục ký duyệt sổ tù. Hàn Đức Lục không nói nhiều, mở sổ ra trang điểm danh của tuần, đứng sang một bên. Lôi Chấn Hải tự mình đi một vòng các buồng giam cùng ngục tốt, đếm người, gọi tên, đối chiếu từng dòng trong sổ, thỉnh thoảng dừng lại hỏi một người trong buồng vài câu về việc ăn ở. Đếm đủ, khớp sổ, ông ta mới quay về nhà trực, cầm bút ký duyệt vào cột cuối trang, đóng thêm dấu riêng của bộ đầu.
Trước khi ký, Lôi Chấn Hải hỏi riêng một câu về người tù đang ốm ở buồng cuối dãy, người mà Tiểu Sơn vừa thấy nằm co trên ổ rơm khi đi qua. Hàn Đức Lục đáp đã báo lên hình phòng từ hôm qua, thầy thuốc của huyện đã vào xem và kê thuốc, thuốc sắc ở bếp ngục, tối nay sẽ đưa vào tận buồng. Bộ đầu gật đầu, ghi thêm một dòng chú vào sổ về việc người tù ốm đã có thầy thuốc xem, rồi mới đặt bút ký duyệt. Tiểu Sơn đứng cạnh nhìn, thấy rõ một điều: ở khu ngục lạnh lẽo và ẩm thấp này, sự nghiêm khắc của những người giữ lệ không làm nơi đây bớt tối tăm. Nhưng nó giữ cho những người nằm sau song sắt vẫn được đối xử như những con người đang chờ một phiên xử công bằng, chứ không phải những kẻ đã bị bỏ quên.
- Sổ sách của ngục là thứ không được sai một nét, - Lôi Chấn Hải nói với Tiểu Sơn khi trông thấy anh đứng trong nhà trực. - Người sống ở trong buồng giam, giấy tờ ở ngoài bàn giấy. Mai này ra công đường, sống chết của một người nhiều khi nằm ở mấy dòng chữ này: vào ngục ngày nào, vì tội gì, có ai làm chứng lúc bắt hay không. Ngươi làm lính canh, sổ canh của ngươi cũng cùng một lẽ ấy. Ghi cho đúng vào.
Tiểu Sơn vâng dạ, trong lòng thêm một lần thấm thía điều đội trưởng dạy từ đêm đầu tiên. Cả phủ huyện này, từ hộ phòng tới đội canh tới khu ngục, đâu đâu cũng là những cuốn sổ giữ nhau, và người làm việc tử tế là người giữ cuốn sổ của mình cho sạch.
Kiểm ngục xong thì trời đã về chiều. Ba người vừa ra khỏi cổng khu ngục, chưa kịp về dãy nhà đội canh, thì một nha lại của thư phòng đã đứng chờ ở sân, tay cầm tập giấy mỏng, nói rằng có lệnh miệng của tri huyện cần truyền ngay cho đội canh và hộ phòng. Mã Thiết Trụ cho gọi những người đang trực trong sân lại. Người nha lại đứng giữa sân, đọc to lệnh truyền, giọng rành rọt để ai cũng nghe rõ: tri huyện cho đo lại ranh giới mỏ than núi Tây Sơn, giao hộ phòng tổ chức đoàn đo đạc. Lên núi vào sáng mai, đội canh cử người đi theo giữ trật tự, bộ đầu lo liệu việc đường đi.
Nghe tới hai chữ núi Tây Sơn, Tiểu Sơn bất giác nhớ tới người thương nhân nộp thuế minh bạch hôm nào và trang giấy trống ở cuối phần sổ thuế của mỏ ấy. Lệnh đo lại một ranh giới vốn đã êm thấm suốt ba đời nhà người ta giữ mỏ, trong một buổi chiều yên tĩnh sau mưa, vang lên giữa sân phủ huyện như tiếng thước gỗ gõ xuống án thư, gọn và không cho ai hỏi thêm. Mã Thiết Trụ nhận lệnh, quay sang phân công ngay tại sân: sáng mai, Tiểu Sơn theo đoàn đo đạc lên núi Tây Sơn. Và anh gật đầu nhận việc khi ánh nắng cuối ngày đang rút dần khỏi những mái ngói còn ướt nước mưa của phủ huyện Dương Khúc.