HỒN MA NHÀ CHÚ HỎA SÀI GÒN - Chương 26: Giai Thoại Chỉ Ở Mức Lưu Truyền

Mười bốn giờ ngày hai mươi chín tháng bảy, phòng họp của ban quản lý mở buổi nghe trình bày tư liệu do Hồ Minh Châu chủ trì. Người có mặt gồm Trịnh Quốc…

Nội dung chương

Mười bốn giờ ngày hai mươi chín tháng bảy, phòng họp của ban quản lý mở buổi nghe trình bày tư liệu do Hồ Minh Châu chủ trì. Người có mặt gồm Trịnh Quốc Bảo, Phan Diệu Linh, Ngô Thanh Tùng, Chu Ngọc Trâm và Đặng Thu Vân. Buổi trình bày nằm trong kế hoạch tổng hợp tư liệu của dự án phục chế, nhằm chốt rõ phần tư liệu nào có nguồn kiểm chứng được và phần tư liệu nào chỉ tồn tại ở mức kể lại. Vân phụ trách ghi biên bản buổi họp.

Châu mang theo một tập tài liệu mỏng, khác hẳn những tập hồ sơ dày mà bà thường mang trong các buổi làm việc trước. Bà đặt tập tài liệu xuống bàn, mở trang đầu tiên, rồi nói rõ mục đích của buổi trình bày trước khi vào bất kỳ nội dung nào.

- Hôm nay tôi chỉ trình bày một phần tư liệu duy nhất. - Châu nói. - Đó là phần giai thoại về tòa nhà này mà bên ngoài vẫn truyền nhau từ nhiều năm nay. Tôi trình bày để cả dự án cùng nghe một lần, cùng hiểu đúng mức của nó một lần, rồi chốt mức ấy vào biên bản. Sau buổi hôm nay, không ai trong dự án được kể lại phần này cao hơn mức đã chốt.

Bà dừng lại, nhìn từng người trong phòng họp, rồi nói câu quan trọng nhất của buổi chiều hôm ấy bằng giọng rất chậm.

- Trước hết, tôi nói rõ ngay từ đầu. - Châu nói. - Đây là chuyện người ta truyền nhau, không có xác nhận. Tôi kể lại đúng phần đang lưu truyền công khai về tòa nhà này. Tôi không xác nhận phần nào trong đó là sự thật. Dự án này cũng không được xác nhận phần nào trong đó là sự thật.

Linh ghi lại nguyên văn hai câu mở đầu ấy vào sổ tay của mình. Cô hiểu vì sao Châu đặt phần phủ nhận lên trước phần nội dung. Trong công việc tư liệu, thứ tự trình bày quyết định cách người nghe ghi nhớ. Nếu nội dung được kể trước, người nghe sẽ nhớ nội dung. Nếu mức độ của nội dung được chốt trước, người nghe buộc phải nhớ nội dung cùng với giới hạn của nó.

Châu bắt đầu phần nội dung bằng một câu dẫn rất ngắn gọn.

- Theo lời truyền nhau ở bên ngoài, trong gia đình chủ cũ của tòa nhà này có một người con gái út mắc bệnh hiểm nghèo. - Châu nói. - Cũng theo lời truyền nhau, người ấy sống cách ly ở phòng áp mái của tòa nhà trong những năm cuối đời, ít tiếp xúc với người ngoài. Và cũng theo lời truyền nhau, người ấy qua đời trẻ, khi tuổi đời còn rất trẻ.

Bà ngừng nói ở đó. Không có thêm chi tiết nào được kể tiếp. Không có tên gọi nào được nhắc tới. Không có năm tháng nào được nêu ra. Không có loại bệnh cụ thể nào được gọi tên. Ba ý ngắn gọn là toàn bộ nội dung của phần giai thoại, kể trong chưa đầy một phút, sau hơn mười phút chốt giới hạn và phương pháp trình bày.

- Phần lưu truyền công khai chỉ có vậy thôi sao, thưa cô. - Tùng hỏi.

- Chỉ có vậy. - Châu đáp. - Bệnh hiểm nghèo, sống cách ly ở phòng áp mái, qua đời trẻ. Ba ý ấy là phần lõi mà các lời kể bên ngoài giống nhau. Ngoài ba ý ấy, mỗi nơi kể lại thêm thắt một khác. Phần thêm thắt không giống nhau giữa các nguồn thì không còn là phần lưu truyền chung nữa. Nó là phần người kể tự thêm vào, và dự án này không tiếp nhận phần tự thêm vào dưới bất kỳ hình thức nào.

Châu mở tập tài liệu mỏng trên bàn và đẩy về phía Bảo. Tập tài liệu chỉ gồm vài trang, là danh mục các nguồn công khai mà bà đã rà soát trong vai trò cộng tác viên tư liệu của bảo tàng. Bà trình bày kết quả rà soát theo từng nhóm nguồn. Nhóm thứ nhất là hồ sơ hiện vật và hồ sơ quản lý tòa nhà do bảo tàng đang giữ. Nhóm thứ hai là các ấn phẩm công khai về lịch sử tòa nhà mà thư viện của bảo tàng có lưu. Nhóm thứ ba là các bài viết công khai trên báo chí về tòa nhà trong nhiều năm.

- Kết quả rà soát của tôi chốt ở một câu duy nhất. - Châu nói. - Không tài liệu công khai nào trong hồ sơ của bảo tàng khẳng định danh tính của bất kỳ hiện tượng nào trong tòa nhà này, và cũng không tài liệu nào khẳng định danh tính của người trong bức chân dung mà dự án đang phục chế.

Bảo gật đầu chậm rãi và yêu cầu Vân đọc lại câu kết luận vừa rồi trước khi ghi vào biên bản.

- Em ghi nguyên văn như cô Châu vừa nói nhé. - Bảo nói. - Ghi thêm bối cảnh là kết luận này dựa trên danh mục nguồn mà cô Châu đã rà soát và trình bày tại buổi họp hôm nay. Không ghi rộng hơn phạm vi nguồn ấy. Sau này có nguồn mới thì họp lại, chốt lại. Hôm nay chốt đúng tới đây.

Trâm đặt thêm một câu hỏi về cách xử lý khi khách tham quan hoặc báo chí hỏi dự án về phần giai thoại này.

- Nếu có người hỏi thẳng rằng người trong tranh có phải là người con gái trong giai thoại không, chúng ta trả lời thế nào cho đúng hồ sơ, thưa cô. - Trâm hỏi.

- Trả lời đúng một câu thôi. - Châu nói. - Dự án không có tài liệu nào khẳng định điều đó. Giai thoại là giai thoại. Bức tranh là bức tranh. Hai việc nằm ở hai tập hồ sơ khác nhau, và không tập hồ sơ nào trong tay chúng ta nối chúng lại với nhau. Ai muốn nối là việc của người ấy ở bên ngoài dự án. Trong dự án, việc nối ấy không tồn tại.

Linh nghe câu trả lời ấy và ghi lại vào sổ tay, ngay dưới hai câu mở đầu của buổi họp. Cô nghĩ tới phần việc của chính mình trong những tuần qua. Cô đã nghe tiếng đàn, đã nhìn thấy bóng áo tím, đã đối chiếu ghi chép cũ trong kho tư liệu. Tất cả những việc ấy đều nằm trong hồ sơ hiện tượng của dự án, có giờ giấc, có người chứng kiến, có biên bản. Buổi chiều hôm nay, phần giai thoại được đặt vào đúng vị trí của nó, ở ngoài toàn bộ hồ sơ ấy. Nó không giải thích được tiếng đàn. Nó không giải thích được bóng áo tím. Nó chỉ là một câu chuyện buồn mà người đời truyền nhau về một tòa nhà cũ, và giá trị duy nhất của nó đối với dự án là nhắc mọi người phải giữ sự tôn trọng khi làm việc trong không gian này.

- Tôi đề nghị biên bản buổi họp có thêm một mục cam kết của nhóm. - Linh nói. - Trong mọi tài liệu của dự án, phần giai thoại này chỉ được nhắc ở mức lưu truyền công khai. Không ai dùng nó để đặt tên cho hiện tượng. Không ai dùng nó để đặt tên cho người trong tranh. Em xin ghi cam kết này thay mặt nhóm phục chế.

- Đồng ý. - Bảo nói. - Vân ghi mục cam kết vào biên bản. Cả nhóm ký vào mục này sau khi biên bản được đọc lại toàn văn.

Biên bản buổi họp được Vân đọc lại toàn văn trước khi ký. Phần nội dung giai thoại trong biên bản chỉ có ba dòng, đúng ba ý mà Châu đã trình bày. Phần giới hạn có tới mười một dòng, gồm câu chốt mức lưu truyền không có xác nhận, kết luận về tài liệu công khai và mục cam kết của nhóm. Linh đọc phần tỉ lệ ấy và thấy nó phản ánh đúng bản chất của buổi họp. Một buổi chiều dài dành cho một câu chuyện rất ngắn, vì phần quan trọng không nằm ở câu chuyện. Phần quan trọng nằm ở đường ranh quanh câu chuyện.

Trước khi biên bản được ký, Bảo hỏi Châu thêm một câu hỏi về phương pháp, để cả nhóm cùng nghe và cùng học cách làm tư liệu cho đúng.

- Khi cô rà soát các nguồn công khai, cô phân biệt phần lưu truyền chung và phần thêm thắt bằng cách nào. - Bảo hỏi.

- Bằng cách đối chiếu chéo. - Châu đáp. - Tôi đặt các lời kể cạnh nhau và chỉ giữ lại phần mà nhiều nguồn độc lập cùng nhắc tới giống nhau. Phần nào chỉ xuất hiện trong một nguồn duy nhất, hoặc mỗi nguồn kể một khác, tôi loại ra khỏi phần trình bày của dự án. Ba ý còn lại sau khi đối chiếu là phần lõi chung. Nhưng tôi nhắc lại cho rõ. Phần lõi chung của các lời kể vẫn chỉ là lời kể. Nhiều người cùng kể một chuyện không làm cho chuyện ấy thành tài liệu. Nó chỉ làm cho chuyện ấy thành một giai thoại bền, và dự án ghi nhận nó đúng ở mức bền ấy.

Linh ghi lại phần phương pháp này vào sổ tay, ngay sau phần nội dung. Cô nhận ra buổi trình bày hôm nay đã cho cô một bài học vượt ra ngoài phạm vi của một giai thoại. Cách Châu xử lý lời kể giống hệt cách nhóm của cô xử lý hiện tượng trong tòa nhà. Ghi lại đầy đủ. Đối chiếu chéo. Giữ phần khớp nhau. Và dừng lại đúng ở mức mà giấy tờ cho phép, không bước thêm một bước nào bằng suy luận của người ghi chép.

Tùng hỏi thêm về việc liệu phần giai thoại có nên đưa vào thuyết minh trưng bày của bức tranh sau khi phục chế xong hay không. Châu trả lời rằng quyết định ấy thuộc về ban quản lý ở giai đoạn thuyết minh, không thuộc buổi họp hôm nay. Phần việc của buổi họp hôm nay chỉ là chốt mức của giai thoại trong hồ sơ dự án. Nếu sau này thuyết minh có nhắc tới nó, phần nhắc ấy cũng phải mang đúng nhãn lưu truyền công khai và đúng ba ý đã chốt, không thêm, không bớt.

Buổi họp kết thúc lúc mười sáu giờ. Châu rời phòng họp cùng Bảo để trao đổi thêm về danh mục nguồn cho phần tổng hợp tư liệu cuối dự án. Linh ở lại phòng họp vài phút, chép lại ba dòng nội dung và mười một dòng giới hạn vào sổ tay của mình. Cô gạch chân một cụm từ duy nhất trong trang chép ấy. Lưu truyền công khai. Cụm từ ấy, từ hôm nay, là nhãn chính thức của dự án cho toàn bộ phần giai thoại về tòa nhà này.

Chương khác

Xem thêm