Khuôn Mặt Thứ Hai Trên Camera - Chương 1: Khuôn Mặt Thứ Hai
Trần Quang Huy tin vào dữ liệu. Không phải tin theo kiểu người ta tin vào lời thề, mà tin theo kiểu một kỹ sư tin vào dòng log chạy qua màn hình: lạnh…
Nội dung chương
Trần Quang Huy tin vào dữ liệu. Không phải tin theo kiểu người ta tin vào lời thề, mà tin theo kiểu một kỹ sư tin vào dòng log chạy qua màn hình: lạnh lùng, có thể kiểm chứng, và không bao giờ nói dối trừ khi con người nhúng tay vào. Anh đã ba mươi hai tuổi, với sáu năm làm việc cùng các mô hình nhận diện khuôn mặt. Đêm nay là ca trực thứ một trăm bốn mươi bảy của anh tại Trung tâm Điều hành Camera An ninh Thông minh thành phố, cái nơi mà mọi người trong ngành vẫn gọi tắt là Trung tâm IOC An ninh.
Ca đêm bắt đầu lúc hai mươi hai giờ và kết thúc lúc sáu giờ sáng. Bên ngoài, thành phố đã ngủ, nhưng trong phòng điều khiển tầng mười hai, ánh sáng không bao giờ tắt. Hàng chục màn hình LED ghép thành một bức tường sáng rực, chia ô vuông vắn, mỗi ô là một ngã tư, một con hẻm, một bến xe đang được camera giám sát. Tiếng quạt tản nhiệt của cụm máy chủ rì rầm đều đặn như hơi thở của một con thú khổng lồ. Mùi cà phê hòa với mùi nhựa máy mới. Huy ngồi ở bàn điều khiển số bốn, ly cà phê đen đã nguội một nửa, mắt dán vào bảng tổng hợp cảnh báo của hệ thống.
Hệ thống có tên là Argus, quét từng khung hình từ hơn bốn nghìn camera khắp thành phố, nhận diện khuôn mặt, đếm người, phát hiện hành vi bất thường, và gắn cờ đỏ lên bất cứ thứ gì vượt khỏi ngưỡng. Công việc của người trực đêm như Huy không phải là nhìn vào bốn nghìn camera. Công việc của anh là nhìn vào những lá cờ đỏ mà Argus cắm lên, kiểm tra xem lá nào là thật, lá nào là lỗi thuật toán, rồi ghi log và chuyển ca.
Đêm nay, tính đến một giờ năm mươi tám phút sáng, Argus đã cắm mười một lá cờ, hầu hết là chuyện thường ngày: cãi nhau trước quán nhậu, xe ngược chiều, một cụ già ngã đã được cấp cứu. Huy xử lý từng cái một, gõ log bằng những ngón tay đã quen đến mức không cần nhìn bàn phím.
Đúng lúc đó, màn hình chính nhấp nháy. Một lá cờ đỏ mới. Camera số 1147. Ngã tư Vành Đai, Kênh Tẻ.
Huy đặt ly cà phê xuống. Anh nhấp đúp vào cảnh báo. Ô camera phóng to chiếm nửa bức tường màn hình. Khung cảnh hiện ra trong ánh đèn đường vàng vọt: một ngã tư vắng hoe lúc rạng sáng, mặt đường ướt loáng sau cơn mưa chiều, vạch kẻ đường phản chiếu ánh đèn như những vệt sơn ướt. Ở mép phải khung hình, một người đi bộ đang băng qua đường. Người đó mặc áo khoác tối màu, đội mũ bảo hiểm, dáng đi vội vã của kẻ muốn về nhà cho nhanh.
Thông tin cảnh báo hiện bên cạnh: "Phát hiện 2 khuôn mặt trong khung hình. Độ tin cậy: 97,4 phần trăm."
Huy cau mày. Trong khung hình chỉ có một người. Anh nhìn lại, phóng to thêm. Vẫn một người. Không có ai khác. Không có biển quảng cáo, không có poster, không có mặt người in trên áo. Argus đôi khi nhận nhầm, nhưng độ tin cậy 97,4 phần trăm là con số cao đến mức bất thường đối với một lỗi.
Anh mở bảng chi tiết nhận diện. Hệ thống vẽ hai khung bao quanh hai khuôn mặt mà nó cho là đã phát hiện. Khung thứ nhất màu xanh lá, ôm lấy khuôn mặt của người đi bộ đội mũ bảo hiểm, kèm mã định danh tạm thời và dòng chữ "đang đối chiếu cơ sở dữ liệu". Khung thứ hai... Huy nheo mắt.
Khung thứ hai không bao quanh bất cứ thứ gì mà mắt anh nhìn thấy. Nó lơ lửng trong khoảng không phía sau vai trái của người đi bộ, ở một vị trí mà trong khung hình chỉ có mặt đường ướt và bóng đèn đường. Kích thước khung vừa bằng một khuôn mặt người trưởng thành. Màu của nó không phải xanh lá.
Nó màu đỏ.
Huy chưa bao giờ thấy Argus vẽ khung màu đỏ. Trong tài liệu thiết kế, bảng màu của hệ thống chỉ có ba màu: xanh lá cho đối tượng đã xác minh, vàng cho đối tượng đang đối chiếu, cam cho cảnh báo hành vi.
Anh mở cửa sổ dòng lệnh, gõ nhanh một truy vấn vào cơ sở dữ liệu log của Argus, tìm kiếm chuỗi "red" trong toàn bộ lịch sử cảnh báo. Kết quả trả về: không có bản ghi nào. Trong ba năm vận hành, hệ thống chưa từng sinh ra một khung màu đỏ nào.
- Lạ thật, anh lẩm bẩm.
Tiếng lẩm bẩm của anh vang lên trong phòng điều khiển vắng lặng. Ca đêm nay chỉ có anh và một bảo vệ ở tầng trệt. Hai kỹ sư còn lại đã xin đổi ca. Huy kéo ghế sát vào bàn, mở công cụ phân tích khung hình, cho chạy lại thuật toán nhận diện trên đúng khung hình đó ở chế độ gỡ lỗi. Màn hình phụ hiện lên hàng loạt tham số: ngưỡng phát hiện, kích thước vùng quét, vector đặc trưng của từng khuôn mặt.
Khuôn mặt thứ nhất: vector đặc trưng đầy đủ 512 chiều, khớp 61 phần trăm với một hồ sơ trong cơ sở dữ liệu dân cư. Bình thường.
Khuôn mặt thứ hai: Huy đọc dòng mô tả và cảm thấy gáy mình lạnh đi. Hệ thống ghi: "Phát hiện cấu trúc khuôn mặt. Không trích xuất được vector đặc trưng. Không có mã định danh." Nhưng ngay dưới đó, ở mục phân loại, Argus đã tự động gán một nhãn mà anh chưa từng thấy trong danh sách nhãn của mô hình: "Phantom Recognition".
Nhận diện bóng ma.
Huy bật cười khan, một tiếng cười không có chút vui vẻ nào. Chắc chắn là bản cập nhật mô hình mới nhất có lỗi. Tuần trước đội của anh vừa triển khai phiên bản Argus 4.2, nâng cấp mạng nơ-ron nhận diện lên kiến trúc mới. Có thể trong quá trình huấn luyện, ai đó đã nhét vào tập dữ liệu một nhãn rác, hoặc mô hình bị overfit ở một góc nào đó. Những chuyện như vậy xảy ra suốt trong ngành. Dữ liệu bẩn sinh ra mô hình bẩn. Không có gì siêu nhiên ở đây cả. Không bao giờ có.
Anh kiểm tra file cấu hình nhãn của mô hình đang chạy. Cũng không có. Vậy mà hệ thống đang hiển thị nó, rõ ràng trên bảng điều khiển.
Huy cảm thấy ly cà phê trong tay mình đã lạnh ngắt. Anh đặt nó xuống, mở camera 1147 ở chế độ xem trực tiếp. Ngã tư Vành Đai, Kênh Tẻ hiện ra trong thời gian thực. Người đi bộ đội mũ bảo hiểm đã đi khuất khỏi khung hình. Ngã tư trở lại vắng hoe, chỉ còn mặt đường ướt phản chiếu ánh đèn. Và ở đúng vị trí mà khung đỏ vừa xuất hiện, không có gì cả. Chỉ là một khoảng không trống rỗng.
Nhưng Argus vẫn đang vẽ khung đỏ ở đó.
Trên màn hình xem trực tiếp, khung hình đỏ vẫn lơ lửng giữa ngã tư vắng người, nhấp nháy nhẹ theo nhịp quét của hệ thống, như thể nó đang bao quanh một người mà camera nhìn thấy nhưng mắt người thì không. Bên dưới khung đỏ, hệ thống tự động hiển thị một dòng trạng thái mới: "Đang theo dõi đối tượng. Số lượng khuôn mặt trong khung hình: 2. Số lượng người sống trong khung hình: 1."
Huy đọc đi đọc lại dòng chữ đó ba lần. Số lượng người sống. Hệ thống phân biệt giữa khuôn mặt và người sống. Anh không nhớ mình hay bất kỳ ai trong đội đã viết logic phân biệt như vậy. Argus đếm khuôn mặt, không đếm người sống.
Anh với tay lấy điện thoại, định gọi cho trưởng nhóm kỹ thuật. Rồi anh dừng lại. Bây giờ là hai giờ bảy phút sáng. Gọi cho sếp lúc này để báo cáo một khung hình màu đỏ không có trong tài liệu thì sẽ bị coi là chuyện gì? Và sâu hơn, có một nỗi ngại ngùng trong anh không muốn gọi. Sáu tháng trước, cũng trong một ca đêm như thế này, Argus đã cắm một lá cờ đỏ lên một ngã tư khác. Khi đó anh cũng thấy nó lạ, cũng định kiểm tra kỹ, nhưng rồi anh cho rằng đó là lỗi thuật toán sau bản cập nhật, xóa cảnh báo đi và ghi log "false positive". Sáng hôm sau, cũng tại ngã tư đó, một vụ tai nạn giao thông đã cướp đi mạng sống của một người đàn ông trung niên. Đội điều tra sau này kết luận nếu cảnh báo được xử lý sớm hơn mười phút, nạn nhân có thể đã được cấp cứu kịp thời.
Huy không bao giờ kể chuyện đó với ai. Nhưng mỗi đêm trực, cứ đến khoảng hai giờ sáng, anh lại nhớ đến lá cờ đỏ mà mình đã xóa.
Lần này thì khác. Lần này anh sẽ không xóa.
Anh mở công cụ ghi hình, lưu lại toàn bộ luồng dữ liệu thô từ camera 1147 trong mười phút vừa qua vào một thư mục riêng trên máy trạm của mình, đặt tên file theo đúng quy ước: "camera1147_20261016_0200_raw.dat". Dữ liệu thô là thứ không thể bịa đặt. Dù Argus có lỗi đến đâu, dữ liệu thô từ cảm biến camera vẫn là sự thật vật lý của những photon đập vào chip cảm biến. Nếu khuôn mặt thứ hai có thật trên dữ liệu thô, thì đó không phải lỗi thuật toán.
Trong lúc file đang lưu, Huy quay lại nhìn màn hình xem trực tiếp. Khung đỏ vẫn ở đó, vẫn nhấp nháy. Và rồi, trong một thoáng mà sau này anh sẽ thề rằng mình không hề tưởng tượng, khung đỏ khẽ dịch chuyển. Nó không đứng yên nữa. Nó di chuyển chậm rãi về phía mép khung hình, như thể người mà nó đang bao quanh vừa quay người và bước đi, rời khỏi ngã tư, hòa vào màn đêm của con đường Kênh Tẻ.
Argus cập nhật trạng thái: "Đối tượng rời khỏi khung hình. Kết thúc theo dõi."
Khung đỏ biến mất.
Phòng điều khiển trở lại bình thường. Bức tường màn hình vẫn sáng. Tiếng quạt máy chủ vẫn rì rầm. Ly cà phê vẫn lạnh ngắt trên bàn. Nhưng Huy ngồi bất động trước bàn điều khiển, mắt vẫn dán vào ô camera 1147 giờ đã trống trơn, trong đầu chỉ còn một câu hỏi duy nhất.
Nếu đó là lỗi thuật toán, tại sao nó lại biết đường rời đi như một con người?
Anh mở file dữ liệu thô vừa lưu xong, chuẩn bị chạy phân tích từng khung hình một. Đồng hồ trên góc màn hình nhích sang hai giờ mười lăm phút. Ngoài kia, thành phố vẫn ngủ. Còn trong phòng điều khiển tầng mười hai, Trần Quang Huy vừa nhìn thấy thứ mà suốt sáu năm làm nghề, anh luôn tin rằng không thể tồn tại.
Và ở góc dưới màn hình camera 1147, dòng log mới nhất vừa được hệ thống tự động ghi lại, bằng phông chữ trắng lạnh lùng trên nền đen: "02:14:33 - Camera 1147 - Phát hiện khuôn mặt thứ hai. Khung nhận diện chuyển sang màu đỏ. Đang chờ xác minh danh tính."