ÂM BINH BÊN THÁC BẢN GIỐC - Chương 50: Bên thác, rằm tháng Giêng
Sáng rằm tháng Giêng, Văn ra bờ thác một mình, sớm hơn cả giờ lên trạm. Anh mang theo một bó hương, một gói lễ nhỏ và chiếc khăn sạch, không mang theo…
Nội dung chương
Sáng rằm tháng Giêng, Văn ra bờ thác một mình, sớm hơn cả giờ lên trạm. Anh mang theo một bó hương, một gói lễ nhỏ và chiếc khăn sạch, không mang theo còi, không mang theo ấn, không mang theo kiếm đồng. Hôm nay không có việc lễ nào cần tới pháp khí. Hôm nay chỉ là một buổi sáng một người con ra chỗ đàn cũ thắp hương, ở nơi hai tháng trước anh đã đứng giữa đêm. Rạch ngón tay nhỏ máu lên thân còi và thổi hồi còi đầu tiên của đời mình trong tiếng thác ầm ầm và sương lạnh buốt xương.
Đường từ bản ra bờ thác anh đã đi nhiều lần trong hai tháng qua, lần nào cũng với một việc gấp ở cuối đường. Sáng nay anh đi chậm. Hai bên đường, lá khô nằm yên trong sương sớm, không dạt ra nhường lối, không xếp thành hàng. Mấy thửa ruộng ven đường đã có người ra xem nước từ sớm, tiếng gọi nhau í ới bình thường. Một đàn trâu của bản được lùa ra bãi cỏ gần sông, con nào con nấy khỏe, hơi thở trắng trong nắng lạnh. Anh đi qua, người chăn trâu chào anh một tiếng chào của buổi sáng, anh chào lại, và đi tiếp.
Chỗ đàn lễ cũ ở bờ thác vẫn còn dấu vết: một khoảng đất phẳng đã được dọn sạch, mấy hòn đá kê đàn còn nằm đúng chỗ, tro hương cũ đã lẫn vào đất sau những cơn mưa nhỏ đầu năm. Sang tháng sau, thợ đá sẽ bắt đầu khắc tấm bia ghi nhớ mà họ tộc đã đồng ý, và bia sẽ đặt ở gần khoảng đất này, nhỏ, thấp, chỉ ghi việc, không dựng miếu, không lập nơi thờ mới. Còn sáng nay, khoảng đất vẫn chỉ là khoảng đất của một đàn lễ đã qua, yên lặng trong sương.
Mặt nước chân thác phẳng lặng trong sương sớm. Anh đứng ở mép nước nhìn rất lâu. Không vòng gợn lạ nào mở ra trên mặt nước. Không hơi lạnh bất thường nào bốc lên từ đáy thác. Sương trên mặt sông là sương của một buổi sáng rằm bình thường, mỏng dần khi nắng lên, để lộ dòng Quây Sơn chảy đều dưới chân thác và tiếng nước đổ xuống, lớn, trắng và không bao giờ dứt. Hai tháng trước, cũng mặt nước này đã rẽ sóng cho ba ngàn hai trăm bóng binh trồi lên trong đêm. Sáng nay mặt nước không giữ lại một dấu vết nào của đêm ấy, như thể sông đã trả mọi việc về cho người sống, còn phần của sông là chảy tiếp.
Anh cắm hương xuống khoảng đất của đàn cũ, thắp lên, khấn nhỏ. Anh khấn báo với cha rằng lễ cúng bốn mươi chín ngày đã xong, hồn cha đã được đưa đi theo đường của người chết, đoàn binh yên trong quân kỷ dưới chủ mới, điểm danh đầu năm đã làm, mười hai lá bùa tướng còn nguyên dấu son. Anh báo với tổ sư rằng người nối dõi đời thứ mười đã nhận việc, đã chuyển công tác về địa bàn xã nhà, đã làm việc thầy đầu tiên ở bản bên và đã ghi sổ đủ. Lời khấn sáng nay không theo văn trong sách. Đây không phải đàn lễ. Đây là lời của một người con đứng ở bờ sông nói với cha mình, ngắn và đủ, như cách cha anh ngày xưa vẫn nói chuyện với ông bà ở bàn thờ nhà: báo việc đã làm, không khoe, không than.
Trước khi về, anh đi một vòng chậm quanh khoảng đất đàn cũ, nhặt mấy cành khô và viên đá lạc chỗ bỏ ra ngoài rìa, như người ta dọn lại một nơi đã từng làm việc lớn cho nhà mình. Anh nghĩ tới tấm bia sẽ đặt ở đây: bia đá nhỏ, chữ khắc gọn, ghi năm một ngàn chín trăm tám mươi sáu cha anh quy phục đoàn binh ở bờ thác này. Và năm hai ngàn không trăm hai mươi sáu, đêm ba mươi tháng Chạp, người nối dõi điểm danh nhận chủ cũng ở bờ thác này. Chỉ hai dòng việc, một khoảng đất, một con sông. Người trong họ đi qua sẽ biết mà dừng lại một lúc. Người ngoài đi qua sẽ đọc và đi tiếp. Thế là đủ cho một bia ghi nhớ. Anh không muốn nơi này thành một chỗ người ta kéo tới khấn vái xin đủ thứ, vì đoàn binh của họ Triệu không phải để xin lộc, xin số, xin may rủi. Đoàn binh làm việc nghĩa, và người giữ binh giữ quân kỷ. Bia ở đây chỉ để nhớ, như một dòng trong gia phả được khắc lên đá cho bền hơn giấy.
Anh cũng nghĩ tới những việc của năm mới đang chờ ở phía trước, gần và cụ thể như một cuốn lịch công tác. Tháng sau, điểm danh định kỳ tháng hai. Vụ xuân, việc tuần tra rừng ở địa bàn mới, những chuyến đi cùng trưởng bản xem lại các lối mòn ven biên. Lễ cúng cơm theo lệ sau mỗi lần xuất binh làm việc nghĩa, và có thể là một việc thầy nữa ở một bản nào đó trong vùng, khi người ta sang mời và thầy Slấn gật đầu bảo anh đi được. Mẹ anh dạo này khỏe, đã bắt đầu tính chuyện trồng lại khoảnh rau sau nhà. Hường lo chuyện trường lớp và chuyện chép nốt những trang gia phả còn lại. Mỗi việc một dòng trong đầu anh, không việc nào chen việc nào. Hai tháng trước, đời anh là một người về bản lo tang rồi sẽ đi. Sáng nay, đời anh là một người ở lại, với một ngôi nhà, một đoàn binh, một địa bàn rừng và một cuốn sổ phải ghi đều mỗi tháng. Anh thấy đời ấy không nhẹ hơn đời cũ, nhưng nó đúng chỗ của nó, như một chiếc áo đã được sửa cho vừa người.
Anh đứng yên rất lâu nghe tiếng nước. Trong tiếng thác đều đều ấy, ký ức tự tìm về, rõ hơn mọi lần anh cố nhớ. Ba mùa hè cha dạy anh thổi còi cũng ở bờ sông này, ở một bãi đá phẳng cách chỗ đàn cũ không xa. Anh khi ấy mới mười tuổi, rồi mười một, rồi mười hai, người nhỏ, tay ngắn, ôm chiếc còi sừng trâu của cha mà hai tay không nắm hết được thân còi. Cha ngồi trên tảng đá, không vội, chỉ cho anh cách đặt môi, cách lấy hơi từ bụng, cách giữ một tiếng dài cho đều mà không vỡ. Hồi gọi quân là một tiếng dài. Hồi điểm danh là ba tiếng ngắn và một tiếng dài. Hồi thu quân là hai tiếng dài. Anh thổi sai, cha bảo thổi lại. Anh thổi đúng một nhịp, cha gật đầu, bảo nhớ lấy, sau này có việc dùng tới. Anh ngày ấy không hiểu sau này là bao giờ, chỉ nhớ những buổi chiều hè ở bờ sông, nước mát. Tiếng thác lớn tới mức hai cha con phải nói to mới nghe thấy nhau, và bàn tay cha đặt lên vai anh, nặng và ấm, mỗi khi anh thổi xong một hồi trọn.
Anh đã quên những mùa hè ấy trong hơn hai mươi năm đi học xa và đi làm xa. Anh đã về bản chịu tang cha với ý định lo xong việc nhà rồi quay lại trạm huyện, với một cái đầu chỉ tin biên bản và số liệu. Hai tháng đã dạy lại cho anh những nhịp còi của ba mùa hè ấy bằng một cái giá không nhỏ: hai mươi ba con gia súc của bản. Một lần mẹ thổ huyết, mười tám ngày cả bản không ngủ yên, và một đêm đứng ở bờ thác này với ngón tay rỉ máu. Anh không trách những năm tháng đã quên. Người ta chỉ học một bài học khi đã tới lúc phải dùng tới nó. Nhưng sáng nay, đứng ở chỗ cha từng ngồi dạy mình, anh hứa với chính mình một điều giản dị: từ nay, những gì thuộc về nhà này. Anh sẽ học cho thuộc khi còn chưa gấp, và ghi lại cho rõ, để đời sau trong họ không phải học lại bằng một cái giá như anh đã trả.
Anh không thổi còi. Chiếc còi sáng nay ở nhà, đặt trên khăn sạch trước bàn thờ tổ sư, cùng chiếc ấn gỗ. Còi chỉ vang khi có việc lễ. Đó là điều đầu tiên trong lời giữ quân kỷ anh đã đọc trong lễ Cấp sắc, và là điều anh sẽ giữ suốt đời thầy của mình: không thổi còi vì nhớ, vì buồn, vì muốn nghe lại tiếng của một đêm đã qua. Đoàn binh yên trong hòm dưới bàn thờ là nhờ quân kỷ ấy, ở cả phía đoàn binh lẫn phía người giữ binh.
Hương cháy hết, anh thu gói lễ, đi về bản. Nắng đã lên trên mặt sông, sương tan hẳn, đường về sáng rõ từng hòn đá. Đi được nửa đường, một đứa trẻ chăn trâu của bản chạy theo anh từ bãi cỏ ven đường, chân đất, tay cầm sợi dây thừng, con trâu của nhà nó gặm cỏ ở phía sau. Nó chạy tới ngang anh, ngẩng lên hỏi một câu rõ ràng.
- Chú ơi, chú có phải là thầy Tào giữ binh cho bản không?
Văn dừng lại, cười, đưa tay xoa đầu nó. Tóc đứa trẻ còn ướt sương, cái trán lạnh, đôi mắt sáng như mọi đứa trẻ trong bản vẫn nhìn người lớn với một niềm tin không cần kiểm chứng.
- Chú là kiểm lâm của xã. Còn việc thầy Tào là việc nhà chú giữ cho bản này, như cha chú đã giữ.
Đứa trẻ gật đầu như đã hiểu một điều nào đó vừa sức của nó, rồi chạy trở lại với con trâu của nhà mình, vừa chạy vừa ngoái lại một lần. Văn đứng nhìn nó một lúc. Có lẽ nhiều năm sau, khi đứa trẻ này lớn lên, nó sẽ kể lại với con cháu nó rằng bản mình có một người thầy giữ binh ở nhà sàn đầu bản, kiêm kiểm lâm của xã, như một việc bình thường nhất của bản. Và đó chính là cách bốn mươi năm của cha anh đã đi vào trí nhớ của bản: không phải bằng sợ hãi, mà bằng sự bình thường của một việc được giữ đều, năm này qua năm khác.
Văn bước vào cổng bản trong tiếng kẻng điểm canh sáng và mùi khói bếp của những nhà sàn đầu tiên, mở cuốn sổ làm thầy trong đầu một trang mới chưa viết. Trong khi sau lưng anh tiếng thác vẫn đổ đều như đã đổ suốt bốn mươi năm cha anh giữ bản.