ÂM BINH BÊN THÁC BẢN GIỐC - Chương 49: Điểm danh đầu năm
Đêm mười một tháng hai, đêm trước rằm tháng Giêng, nhà sàn họ Triệu sáng đèn từ sớm. Đây là lễ cúng rằm tháng Giêng đầu tiên Văn làm với tư cách Thầy Tào…
Nội dung chương
Đêm mười một tháng hai, đêm trước rằm tháng Giêng, nhà sàn họ Triệu sáng đèn từ sớm. Đây là lễ cúng rằm tháng Giêng đầu tiên Văn làm với tư cách Thầy Tào đời thứ mười. Và cũng là lần điểm danh định kỳ đầu tiên của năm mới theo cái lệ anh tự đặt vào sổ từ đêm Thu Binh: một tháng điểm danh một lần, không để binh đói, không đợi có việc mới nhớ tới binh. Điểm danh tháng Giêng đã làm ở những ngày đầu năm khi anh viết tiếp vào cuốn sổ của cha. Lần này là điểm danh của lễ đầu năm, gắn với cúng tổ sư và cúng cơm cho đoàn binh theo lệ rằm, một vòng lễ mà từ nay, năm nào nhà họ Triệu cũng sẽ đi qua như thế.
Việc chuẩn bị lần này khác hẳn những lần chuẩn bị trong tháng Chạp và đầu tháng Giêng. Không ai trong nhà làm việc với tâm trạng đếm ngược một hạn chót. Mẹ anh ngồi ở gian giữa gói bánh, Hường lo việc bếp và việc tiếp khách, anh bày đàn lễ ở sân theo sổ, chậm rãi, kiểm từng món một lần rồi thôi, không kiểm đi kiểm lại vì lo. Mâm cúng tổ sư đặt trong nhà, mâm cúng cơm cho đoàn binh đặt ở đàn ngoài sân: cơm mới, thịt, rượu, hương, đèn. Mười hai lá bùa tướng phong lại trong lễ Cấp sắc được anh lấy xuống khỏi khay trên bàn thờ từ chiều, đặt vào hộp gỗ sạch. Để lát nữa kiểm tra sau khi điểm danh, như lời dặn trong sách: đầu năm, người giữ binh phải tự mắt mình nhìn lại sắc phong của từng vị tướng.
Khách tới dự lễ đầu năm là người trong bản và họ tộc, tới theo lời mời ăn bữa cơm rằm sớm của nhà họ Triệu hơn là tới xem một buổi lễ lạ. Người ta mang theo chai rượu, cặp bánh, bó hương. Đàn ông ngồi ở hiên nói chuyện vụ xuân, đàn bà vào bếp giúp mẹ anh, trẻ con chạy quanh sân rồi bị người lớn gọi lại giữ yên khi giờ lễ tới gần. Thầy Nông Văn Slấn sang từ lúc trời chưa tối hẳn, chống gậy, mang theo một chai rượu ngô của nhà mình làm quà đầu năm. Ông ngồi ở gian ngoài uống chén nước nóng, nói chuyện với các già trong bản, thỉnh thoảng nhìn ra sân xem Văn bày đàn, gật đầu mà không dặn thêm một câu nào. Một người thầy đã gọi anh là đồng nghiệp thì không còn đứng sau lưng anh nhắc từng bước nữa.
Chú Triệu Văn Bế tới sau, mang lễ tới thắp hương: một mâm lễ nhỏ của nhà chú, gói bánh và bó hương. Chú thắp hương trước bàn thờ cụ Triệu, rồi ra hiên ngồi cùng họ tộc, nói chuyện về thửa ruộng của nhà chú ở ven suối và kế hoạch cày vụ xuân. Văn rót rượu mời chú, chú nâng chén, chúc nhà năm mới yên, chúc anh giữ việc nhà và việc bản cho bền. Không ai trong buổi tối ấy nhắc lại những ngày chú thúc giục mở rương hay chuyện thầy ở thị trấn. Một năm mới ở bản bắt đầu bằng cách người ta để những chuyện cũ nằm lại ở năm cũ, miễn là người trong cuộc đã tự mình đi qua chúng và sửa lại bằng việc làm, chứ không phải bằng lời nói.
Lễ cúng tổ sư làm trong nhà trước. Văn mặc áo thầy, khấn tổ sư và các đời thầy họ Triệu, báo việc đầu năm: nhà đã qua lễ truyền ngôi, đã làm lễ cúng bốn mươi chín ngày cho đời thứ chín. Người nối dõi đã chuyển công tác về địa bàn xã nhà, đoàn binh yên trong quân kỷ, nay làm lễ rằm tháng Giêng, cúng cơm cho binh và điểm danh đầu năm. Lời khấn của anh lần này không còn phải dò từng câu trong sổ chép tay. Anh vẫn đặt cuốn sổ mở trên bàn thờ, theo lệ người mới không được khấn theo trí nhớ suông, nhưng mắt anh chỉ liếc xuống ở những đoạn tên riêng. Hường đứng ở mép gian giữa, nghe anh trai khấn liền một mạch, khẽ nhìn sang mẹ. Bà Miên ngồi thẳng, hai tay đặt trên gối, mặt bình thản. Trong nhà, hương cháy đều, rượu rót đầy, không khí của một buổi lễ đầu năm bình thường như mọi nhà trong bản, chỉ khác ở phần việc sẽ làm ngoài sân sau đó.
Ra sân, trời đã tối hẳn, sương xuống vừa phải, tiếng thác nghe rõ trong nền đêm yên. Dân bản dự lễ đứng ở vòng ngoài hiên và sân xa, giữ yên như lệ, trẻ con được người lớn giữ bên cạnh. Văn mở hòm gỗ sơn son đặt trên đàn. Anh thổi hồi gọi quân, một tiếng dài. Sương trên sân khẽ động rồi yên. Anh thổi hồi điểm danh, ba tiếng ngắn và một tiếng dài, rồi đọc tên mười hai vị tướng theo đúng thứ tự đã thuộc nằm lòng: Nông Văn Ký. Hoàng Văn Thung, Lầu Văn Pìn, Triệu Văn Ỏn, Vi Văn Sâu, Lường Văn Đon, Ma Văn Khun, Bế Văn Lả, Nông Văn Chảy, Hoàng Văn Tâu, Lầu Văn Nho, Triệu Văn Cằm. Đọc tới tên nào, một luồng gió nhẹ đều đi qua đàn lễ tới tên ấy, như những lần điểm danh yên ổn trước. Không toán nào chao đảo. Không tiếng động lạ nào từ trong bản đáp lại. Cả đoàn binh, anh cảm nhận rõ, đang ở trong một trạng thái mà cha anh hẳn đã quen suốt bốn mươi năm: yên, đủ, và chờ lệnh của chủ.
Trong lúc điểm danh, anh nghĩ tới những lần điểm danh trước của chính mình, và thấy chúng xếp thành một hàng rõ rệt trong đầu. Lần thử ở sân nhà đêm hai mươi chín tháng Chạp: thiếu máu huyết thống, đội hình không thành, cửa sổ bị đập, phải dừng giữa chừng. Đêm bờ thác ba mươi tháng Chạp: đủ cả ba yếu tố, mà toán cuối vẫn chao đảo suýt vỡ hàng, phải thổi lại nhịp mới giữ được. Đêm Thu Binh mồng hai tháng Giêng: lần đầu tiên yên hoàn toàn, trong tư cách chủ hợp lệ vừa nhận ngôi. Và tối nay, lần điểm danh đầu năm: yên như một việc thường kỳ. Sự khác nhau giữa bốn lần ấy không nằm ở tiếng còi, vì tiếng còi vẫn là tiếng còi của cùng một chiếc sừng trâu. Nó nằm ở người thổi đã đi qua những gì, đã nhận ngôi ra sao, đã giữ lời nguyện thế nào, và đoàn binh đã được nuôi bằng hương khói đều đặn hay bị bỏ đói. Anh đọc tên từng vị tướng chậm hơn một chút so với lần trước, không phải vì chưa thuộc, mà vì anh muốn nghe rõ sự đáp lại của từng toán, như một người điểm danh trong quân ngũ nghe rõ từng tiếng có mặt trong hàng. Mười hai lần đáp lại, mười hai lần đều đặn. Không thiếu một lần nào.
Anh cũng ghi nhớ một điều nhỏ để lát nữa nói lại với Hường: tối nay, lần đầu tiên trong một lễ điểm danh, anh không hề nghĩ tới hạn bốn mươi chín ngày. Cái hạn ấy đã đi qua cùng lễ cúng bốn mươi chín ngày của cha anh, và nó không còn treo trên những lần điểm danh nữa. Từ nay điểm danh là việc giữ quân kỷ, không còn là việc chạy đua với một ngày chết chóc nào. Một đoàn binh được điểm danh vì lệ, trong yên bình, khác hẳn một đoàn binh được điểm danh vì sợ hãi, dù động tác thổi còi nhìn bề ngoài giống hệt nhau.
Sau điểm danh là cúng cơm. Anh đọc lời cúng cơm nuôi binh đầu năm, dâng mâm cơm lên đàn, khấn cảm ơn đoàn binh đã giữ quân kỷ và làm việc nghĩa hộ tống trong lễ mở đường ở bản bên vừa qua, nhắc lại lời nguyện chỉ sai binh làm việc nghĩa. Rồi anh làm phần thu binh gọn theo lệ của một lần điểm danh định kỳ: thổi hồi thu quân, vung kiếm đồng chém bát gạo rang, đọc lệnh thu, và đợi sương trên sân hạ xuống phẳng yên trước khi khép nắp hòm.
Trước khi đóng dấu lên nắp hòm, anh làm phần việc cuối của lễ đầu năm: kiểm tra mười hai lá bùa tướng. Anh mở hộp gỗ, lấy từng lá ra dưới ánh đèn đặt trên đàn, xem mặt giấy, xem dấu son. Lá thứ nhất của Nông Văn Ký, dấu son còn nguyên, nét đậm, mép giấy không rách. Lá thứ hai, thứ ba, cứ thế tới lá thứ mười hai của Triệu Văn Cằm: tất cả mười hai lá còn nguyên dấu son, không lá nào phai, không lá nào rách, không lá nào ẩm. Anh xếp lại từng lá vào hộp theo đúng thứ tự, đặt hộp trở lại khay trên bàn thờ trong nhà sau khi về sân, và ghi nhớ để lát nữa vào sổ: mười hai bùa tướng nguyên dấu son, dấu hiệu đoàn binh đang yên trong quân kỷ. Đó là cách một người giữ binh đọc sức khỏe của đoàn binh mình giữ, như một người chăn trâu đọc đàn trâu của mình qua một buổi đếm ở cổng chuồng, bình thường và chắc chắn.
Lễ xong, cả nhà và khách ngồi vào bữa cơm đầu năm ngay tại nhà sàn. Cơm rằm sớm, rượu đầu năm, chuyện vụ xuân và chuyện học hành của trẻ con trong bản. Thầy Slấn uống với Văn một chén rượu, nói năm nay bản bên làm rằm vào đúng ngày, mời anh sang ăn rằm bên ấy một bữa cho có qua có lại giữa hai nhà thầy trong vùng. Chú Bế nâng chén với trưởng bản Pảo, nói chuyện khắc bia ghi nhớ ở bờ thác, thợ đá đã nhận việc, tháng sau trời ấm hơn sẽ bắt đầu. Bà Miên ngồi ở mâm trong, ăn được một bát cơm đầy, cười nói với các bà trong họ. Hường đi lại giữa hai mâm, rót rượu, dọn thêm thức ăn, thỉnh thoảng đứng lại nghe anh trai và thầy Slấn nói chuyện lễ lạt của năm mới như nghe hai người thợ nói chuyện nghề.
Khách về hết, Văn ra sân làm phần việc cuối: đóng dấu ấn lên nắp hòm cho trọn lễ điểm danh, ghi sổ, thu dọn đàn. Thầy Slấn ở lại sau cùng, chống gậy đứng ở sân nhìn anh khép nắp hòm. Dấu son đóng xuống một lần, rõ và thẳng. Đêm đó bản ngủ trong tiếng thác bình thường và tiếng chó sủa vẳng từ xa, một đêm rằm tháng Giêng như mọi năm trước khi bản biết tới những đêm binh đói.
Khép nắp hòm, Văn nói với thầy Slấn.
- Sang năm cháu sang bản bên ăn rằm với thầy trước, rồi về điểm danh sau.
---