ÂM BINH BÊN THÁC BẢN GIỐC - Chương 47: Việc thầy đầu tiên
Việc thầy đầu tiên của đời thứ mười tới với Văn vào một buổi chiều đầu tháng hai. Khi anh vừa đi tuần tra rừng về tới trạm kiểm lâm địa bàn xã thì thấy…
Nội dung chương
Việc thầy đầu tiên của đời thứ mười tới với Văn vào một buổi chiều đầu tháng hai. Khi anh vừa đi tuần tra rừng về tới trạm kiểm lâm địa bàn xã thì thấy hai người đàn ông của bản bên đứng chờ ở sân trạm. Họ là con và cháu của một cụ già trong bản của thầy Slấn, người vừa qua đời theo tuổi trời sau một mùa đông nằm bệnh. Gia đình đã lo xong phần việc nhà, nay sang Nà Lũng mời Văn làm lễ mở đường đưa hồn cho cụ, theo đúng việc nghĩa xưa của đoàn binh họ Triệu. Họ nói rõ ngay từ đầu: thầy Slấn còn khỏe, lễ của bản bên vốn là việc của thầy, nhưng lần này chính thầy bảo họ sang mời Văn. Vì đoàn binh mở đường đưa hồn là binh họ Triệu, và người chủ mới của đoàn binh ấy cần làm việc đầu tiên của mình cho trọn.
Văn không nhận lời ngay tại sân trạm. Anh mời hai người vào nhà uống nước, hỏi kỹ từng việc: cụ mất ngày nào, giờ nào, gia đình đã chuẩn bị đàn lễ tới đâu, đường đưa hồn phải qua con suối nào, thầy Slấn dặn những gì. Hỏi xong, anh nói anh cần sang hỏi thầy Slấn một lượt và về nhà thắp hương báo tổ sư, tối mai mới sang làm lễ được. Hai người khách gật đầu, bảo gia đình cũng muốn lễ làm cho chắc, không cần gấp một đêm mà thiếu lệ. Trên đường về nhà, Văn đi chậm hơn thường ngày. Anh đã làm lễ Cấp sắc, đã thu binh, đã đứng chủ lễ cúng bốn mươi chín ngày cho cha mình. Nhưng sang bản khác, đứng trước một gia đình khác, làm việc cho một người mất không phải người nhà mình, đó là việc của một người thầy thật sự, không còn là việc nhà nữa.
Tối ấy, anh sang bản bên gặp thầy Slấn trước. Ông già ngồi bên bếp lửa trong nhà mình, nghe anh trình lại những gì gia đình đã chuẩn bị và những gì anh định làm, thỉnh thoảng gật đầu. Có chỗ ông sửa một chi tiết nhỏ về thứ tự đặt lễ vật ở đầu đường đưa hồn, có chỗ ông bảo đoạn suối cạn tháng này đi được, không cần vòng qua đường đồi. Ông nói rõ phần của mình trong đêm lễ: ông là thầy của bản bên, ông sẽ đứng lễ phần việc của gia chủ trong nhà. Còn phần mở đường và sai binh hộ tống là việc của chủ binh họ Triệu, ông không xen vào, đúng như ông đã không xen vào đêm bờ thác. Trước khi Văn ra về, ông nói một câu làm anh đứng lại ở ngưỡng cửa.
- Mai anh đứng lễ cho đàng hoàng. Người ta mời anh không phải vì thương hại một người mới nhận ngôi. Người ta mời vì binh nhà anh làm việc này bốn mươi năm rồi, và nay binh ấy có chủ.
Cả ngày hôm sau, Văn chuẩn bị việc lễ theo cách anh vẫn chuẩn bị một chuyến tuần tra khó: có danh sách, có thứ tự, có phần kiểm lại. Anh mở sổ của cha, đọc những dòng cha ghi về các lần mở đường đưa hồn trong bốn mươi năm. Cha ghi ngắn tới mức người ngoài đọc sẽ thấy khô khan: ngày, bản, việc, toán binh, kết quả. Nhưng với anh lúc này, mỗi dòng là một bài học. Có lần cha ghi đường suối lũ, phải vòng qua đồi, lễ kéo dài thêm một canh giờ. Có lần cha ghi gia đình chưa chuẩn bị đủ lễ vật, phải chờ tới gần nửa đêm mới bắt đầu, và cha ghi thêm một câu hiếm hoi có ý dặn dò: việc của người mất không được vội. Anh chép những lưu ý ấy vào sổ tay của mình, rồi đối chiếu với tình hình bản bên mà thầy Slấn đã nói: suối tháng này cạn, đường đi được, gia đình chuẩn bị chu đáo. Anh cũng chuẩn bị phần của mình cho trường hợp bất ngờ nhất mà anh nghĩ ra được: nếu giữa lễ có điều gì ngoài sách, anh sẽ dừng lại, hỏi thầy Slấn, không tự ý làm tiếp. Một người thầy mới, anh nghĩ, khác một người học trò ở chỗ biết rõ giới hạn của mình nằm ở đâu, và biết dừng lại đúng chỗ.
Buổi chiều, anh lên trạm giao lại lịch trực đêm cho đồng nghiệp ở địa bàn xã, ghi rõ mình sang bản bên làm việc gia đình, có mặt ở nhà từ sáng hôm sau. Đồng nghiệp không hỏi việc gì, chỉ bảo anh yên tâm. Trên đường từ trạm về nhà, anh ghé qua nhà văn hóa chào trưởng bản Pảo. Ông Pảo nghe anh nói việc bản bên mời, gật đầu bảo đó là dấu hiệu tốt: bản bên tin thì việc thầy của anh mới đi xa được. Mà đi xa được thì đoàn binh mới thật sự trở lại làm việc nghĩa như xưa, chứ không chỉ yên trong hòm. Ông còn nói thêm, giọng nửa đùa nửa thật, rằng từ nay bản có việc gì cần tới thầy thì đã có thầy ở ngay trong bản, không phải đi mời xa nữa. Văn cười, mà trong bụng thấy một phần trách nhiệm mới vừa đặt xuống vai mình, êm và nặng.
Đêm hôm sau, trước khi sang bản bên, Văn làm một lễ nhỏ tại nhà mình. Anh thắp hương trước bàn thờ tổ sư, báo việc ngày mai: sai một toán binh hộ tống mở đường đưa hồn. Anh mở hòm, thổi hồi điểm danh, đọc tên các vị tướng theo sổ, chọn toán binh theo đúng ghi chép trong sổ của cha về những lần mở đường trước đây: không cần cả đoàn. Chỉ một toán đủ việc, do một vị tướng dẫn, đi và về phải điểm danh đủ số. Mẹ anh ngồi trong nhà nghe tiếng còi trầm của con trai, không ra sân. Hường chuẩn bị cho anh túi lễ: áo thầy gấp gọn, sách cổ bọc vải, cuốn sổ chép tay, bát gạo rang, phần giấy bản và hương. Thanh kiếm đồng tối nay không cần mang, vì việc mở đường không phải việc thu binh ở đàn lớn, nhưng chiếc còi và chiếc ấn thì không rời khỏi người anh một bước.
Sang tới bản bên, nhà gia chủ đã sáng đèn. Quan tài đặt ở gian giữa theo phong tục, con cháu túc trực hai bên, thầy Slấn ngồi ở vị trí của thầy bản, đã làm xong phần lễ trong nhà. Thấy Văn vào, ông gật đầu, nhường khoảng trống trước đàn lễ đầu đường cho anh. Văn mặc áo thầy, đứng vào vị trí, thắp hương, khấn báo việc: hôm nay chủ binh họ Triệu đời thứ mười, theo lời mời của gia đình và sự ưng thuận của thầy bản. Làm lễ mở đường đưa hồn người mất qua suối, về với tổ tiên, đoàn binh hộ tống hai bên đường, không để hồn lạc, không để tà khí theo. Lời khấn anh đọc chậm, rõ, đúng văn trong sách, có chỗ anh nhìn xuống cuốn sổ chép tay để chắc một cái tên địa danh của đường suối bên này, ngoài ra không vấp một lần nào.
Phần việc kéo dài trọn đêm. Mở đường đưa hồn không ồn ào: phần lớn thời gian là chờ, là giữ hương không tắt trên đàn, là đọc lại lời khấn ở từng chặng của đường đi. Tới nửa đêm, đoàn đưa đi qua con suối ở cuối bản. Nước suối tháng hai cạn, chảy xiết qua đá, lạnh buốt. Văn đứng ở đầu cầu đá, thổi một hồi còi ngắn theo lệ mở đường, tiếng còi đi dọc mặt nước rồi tan vào tiếng suối. Anh cảm nhận rất rõ, theo cách mà mấy tháng nay anh đã học được, một sự chuyển động yên lặng ở hai bên đường: không gió lạnh hỗn loạn, không hơi buốt bất thường. Chỉ là cảm giác một hàng người vô hình đang đứng nghiêm dọc lối đi, nhường giữa đường cho một linh hồn đi qua, đúng như cách đoàn binh này đã làm suốt bốn mươi năm dưới tay cha anh. Con cháu gia chủ đi phía sau, không ai khóc to, không ai nói chuyện, chỉ có tiếng chân trên đá và tiếng nước chảy.
Qua suối, lên tới khu đất an táng của bản bên, phần lễ cuối được làm gọn và trang nghiêm. Thầy Slấn đứng cạnh Văn ở vòng ngoài, nhìn anh làm nốt phần khấn tiễn, rồi khẽ gật đầu một cái mà chỉ anh thấy. Trời gần sáng, Văn làm lễ thu toán binh hộ tống ngay tại đàn nhỏ đầu đường về: điểm danh lại đủ số theo tên vị tướng dẫn toán, đọc lệnh thu, đợi cho sự yên tĩnh quanh đàn sâu xuống hẳn, rồi mới khép túi lễ. Mọi việc yên ổn. Không một sự cố nào. Không hương tắt giữa chừng, không người nào trong đoàn vấp ngã, không một dấu hiệu lạ nào ngoài sự trật tự lặng lẽ của một việc được làm đúng lệ.
Gia chủ tạ ơn bằng mâm lễ theo phong tục và lời cảm ơn ngắn trước thầy Slấn. Người con cả của cụ già nắm tay Văn, nói gia đình yên tâm vì cha mình được đưa đi bởi đoàn binh đã đưa nhiều người của vùng này, và người đứng lễ hôm nay là con trai của cụ Triệu. Thầy Slấn đứng bên, nghe xong, nói với gia chủ một câu ngắn, mắt nhìn sang Văn.
- Học trò của cha nó đấy, nhưng từ hôm nay là đồng nghiệp của tôi.
Văn nghe câu ấy, cúi đầu cảm ơn thầy, mà trong lòng hiểu đó là lời công nhận nặng hơn mọi lời khen. Từ một người được thầy chứng lễ, anh đã thành một người thầy được thầy gọi là đồng nghiệp.
Về tới nhà khi trời vừa sáng, sương còn dày trên sân, mẹ anh đã dậy, ấm nước nóng để sẵn trên bếp. Anh uống chén nước nóng mẹ rót, kể ngắn cho mẹ nghe lễ đêm qua đã yên và thầy Slấn đã nói câu gì, vì anh biết mẹ chờ nghe tin ấy trước mọi việc khác. Rồi anh thay áo thầy, rửa mặt, ngồi xuống gian giữa, mở cuốn sổ làm thầy. Sau dòng đầu tiên ghi ngày lễ Cấp sắc và Thu Binh, anh ghi việc đầu tiên của đời thứ mười ra ngoài bản mình: tên người mất, ngày, việc đã làm, kết quả: yên.
---