ÂM BINH BÊN THÁC BẢN GIỐC - Chương 46: Bốn mươi chín ngày
Ngày hai mươi chín tháng Giêng tới với trưởng bản Nông Văn Pảo bằng một buổi sáng lạnh và trong. Ông dậy sớm, ra sân nhà văn hóa đứng một lúc, nhìn lên…
Nội dung chương
Ngày hai mươi chín tháng Giêng tới với trưởng bản Nông Văn Pảo bằng một buổi sáng lạnh và trong. Ông dậy sớm, ra sân nhà văn hóa đứng một lúc, nhìn lên cuốn lịch treo trong gian chính mà chưa vào. Ngày hôm nay, trong lịch của bản, là ngày cúng bốn mươi chín ngày của cụ Triệu Văn Ca. Còn trong cuốn sách cổ của họ Triệu mà ông đã được nghe kể lại, hôm nay cũng chính là ngày hạn bốn mươi chín ngày mất chủ: quá ngày này mà không ai điểm danh nhận chủ. Đoàn binh ba ngàn hai trăm sẽ tan quân kỷ và hóa thành thứ mà không một người dân Nà Lũng nào muốn gọi tên. Ông Pảo là người đã đánh dấu đỏ ngày này trên lịch từ giữa tháng Chạp, vào đúng những ngày bản đang chịu những đêm nặng nhất, khi chưa ai biết liệu có người nối dõi nào kịp đứng ra hay không.
Nhưng buổi sáng nay khác hẳn buổi sáng của ngày ông cầm bút đỏ. Đêm qua bản ngủ yên. Đêm kia cũng yên. Suốt từ đêm bờ thác ba mươi tháng Chạp tới nay, bản không thêm một đêm quấy phá nào, không thêm một con gia súc nào chết, không một nhà nào bị đập cửa. Đoàn binh đã có chủ từ đêm điểm danh nhận chủ, và ngôi của chủ ấy đã được lễ Cấp sắc xác nhận hợp lệ từ mồng hai tháng Giêng. Ngày hạn hôm nay, vì thế, đến trong một trật tự hoàn toàn khác hẳn những gì bản từng sợ: nó đến như một ngày lễ cúng của một gia đình, đông đủ, trang nghiêm, và yên.
Ông Pảo sang nhà họ Triệu từ sớm để giúp việc bản. Nhà sàn đã đông người: họ tộc tới đủ, dân bản tới dự theo lời mời của gia đình, các già trong bản ngồi ở gian ngoài, thanh niên giúp việc bếp và việc sân. Bà Miên mặc áo tối màu, tóc búi gọn, đi lại chậm rãi giữa gian giữa tiếp họ hàng, sức khỏe của bà đã ổn định hẳn, không còn ai phải dìu. Hường lo việc ghi chép và tiếp khách ở hiên. Văn mặc chiếc áo thầy, đứng trước bàn thờ tổ sư, kiểm lại lần cuối mâm lễ cúng bốn mươi chín ngày: cơm, xôi, thịt, rượu, hương, giấy tiền theo phong tục. Và bên cạnh đó, đặt riêng như lệ của dòng thầy, là chiếc còi, chiếc ấn và bát gạo rang cho phần việc đưa hồn.
Lễ chính bắt đầu vào giữa buổi sáng tại nhà, rồi đoàn người theo Văn lên đồi nghĩa địa, nơi cụ Triệu an táng trên sườn đồi nhìn xuống thác. Ông Pảo đi trong đoàn, ở vị trí của trưởng bản, sau họ tộc và trước dân bản. Đường lên đồi hôm nay khô, nắng lạnh chiếu qua rặng cây thưa, tiếng thác từ dưới sông đưa lên đều đều. Không có gió cuốn lá bay ngược chiều. Không có hơi lạnh bất thường nào lướt qua đoàn người. Mấy đứa trẻ được người lớn dắt theo đi yên lặng lạ thường, như chúng cũng hiểu hôm nay là ngày tiễn một người đi cho trọn.
Trên đồi, Văn đứng chủ lễ trước mộ cha mình, với tư cách vừa là con trai, vừa là Thầy Tào đời thứ mười. Ông Pảo đứng ở vòng ngoài cùng các già trong bản, nghe anh khấn đưa hồn cha qua đường của người chết theo đúng lời trong sách và phong tục của người Tày vùng này: khấn tổ tiên đón người. Khấn mở đường cho hồn đi yên, khấn báo với đoàn binh hộ tống trong trật tự. Phần điểm danh đoàn binh hộ tống được làm trong im lặng nhiều hơn là tiếng còi: hôm nay không phải đêm xuất binh, còi không vang lên giữa ban ngày trên đồi nghĩa địa. Văn chỉ đặt tay lên chiếc còi trong túi áo thầy một lúc, đọc thầm tên mười hai vị tướng theo thứ tự, và ông Pảo cảm thấy quanh đồi có một sự yên tĩnh sâu. Gọn gàng, như một đội quân đang đứng nghiêm ở một nơi không nhìn thấy được, tiễn chủ cũ của mình đi đoạn đường cuối mà không một tiếng động thừa. Không gió lạnh hỗn loạn. Không tiếng đập cửa nào từ dưới bản vọng lên. Chỉ có tiếng khấn trầm của người con và tiếng thác xa.
Điều ông Pảo nhìn kỹ nhất trong buổi lễ là hương. Ông là người đã đứng ở sân nhà họ Triệu chiều ba mươi tháng Chạp, nghe Hường kể lại việc anh trai cô lên mộ thắp hương trước đêm bờ thác: ba cây hương trên mộ. Hai cây bị gió thác thổi tắt, chỉ cây ở giữa cháy hết tới chân hương. Câu chuyện ấy ông nhớ suốt tháng Giêng, như một điềm chưa yên treo trên cả bản. Hôm nay, trên bàn thờ ở nhà và trên mộ ở đồi, hương cháy đều tới cuối. Ông đứng xem từng cây: cây nào cũng cháy thẳng, tàn cong xuống đều, khói đi lên thành một vệt mảnh rồi tan, không cây nào tắt giữa chừng, không cây nào cháy lệch. Bà Miên đứng bên mộ chồng, nhìn ba cây hương cháy hết tới chân, hai tay chắp lại, mặt bà bình thản như người vừa đặt xuống một gánh đã mang gần hai tháng. Hường đứng cạnh mẹ, khẽ nói một câu mà ông Pảo nghe được: hôm nay hương cháy đều hết rồi mẹ ạ.
Ông Pảo nghĩ lại những ngày giữa tháng Chạp, khi ông đánh dấu đỏ ngày này. Khi ấy bản đang ở giữa đợt gia súc chết thứ hai, rồi thứ ba, rồi thứ tư. Ông là trưởng bản, ban ngày ông phải ngồi với cán bộ xã lập biên bản, nói những câu chắc chắn để dân yên, ban đêm ông tổ chức tổ trực, phân người cầm đèn pin đi quanh bản, gõ kẻng theo giờ. Có những đêm về tới nhà, ông ngồi một mình ở hiên, tự hỏi nếu tới ngày hai mươi chín tháng Giêng mà họ Triệu vẫn không có người đứng ra. Ông sẽ nói gì với dân bản, sẽ báo lên huyện thế nào, có phải tính chuyện di dời những hộ ở gần bờ sông hay không. Những câu hỏi ấy ông chưa từng nói thành lời với ai, kể cả với vợ mình, vì một trưởng bản mà nói ra nỗi sợ của mình thì nỗi sợ ấy sẽ đi khắp bản trong một đêm. Nay đứng trên đồi nghĩa địa, nhìn hương cháy đều trên mộ người bạn già, ông mới cho phép mình nghĩ lại những câu hỏi ấy và đặt chúng xuống, từng câu một, như đặt xuống những tảng đá đã mang trên vai suốt hai tháng.
Ông cũng nhớ lại năm một ngàn chín trăm tám mươi sáu, năm lũ quét ở bến sông Quây Sơn. Năm ấy ông mới ngoài hai mươi, là thanh niên của bản, theo người lớn ra bờ thác vớt người trong nước lũ, và ông đã đứng trên bờ nhìn cụ Triệu, khi ấy ba mươi tám tuổi, làm lễ ba đêm liên tiếp trong mưa lạnh. Ông không hiểu hết việc thầy làm, nhưng ông nhớ sự yên ổn mà đoàn binh được quy phục đã mang lại cho vùng này suốt bốn mươi năm sau đó: những đám tang qua suối lũ được hộ tống. Những hồn người chết đường được mở đường đưa đi, những bản ven rừng có tà quấy thì sang nhờ. Bốn mươi năm ấy đủ dài để một thế hệ trẻ trong bản lớn lên mà không biết sợ đoàn binh của họ Triệu, chỉ biết đó là việc nhà thầy giữ cho bản. Tháng Chạp vừa rồi là lần đầu tiên sau bốn mươi năm, bản phải nếm lại cảm giác binh không chủ đáng sợ ra sao. Và hôm nay, ngày bốn mươi chín, vòng tròn ấy khép lại: đoàn binh lại có chủ, chủ mới lại là con trai của người đã quy phục chúng, và lễ đưa hồn cho người chủ cũ được chính người chủ mới đứng làm. Ông Pảo nghĩ, trong đời làm trưởng bản của mình, ít có một sự khép lại nào trọn vẹn được như thế.
Lễ xong, đoàn người xuống đồi về nhà họ Triệu ăn bữa cơm cúng theo phong tục. Bữa cơm đông và ấm, tiếng nói chuyện đã trở lại âm lượng của một bữa cơm bản bình thường, không còn phải giữ khẽ như những ngày có tang mới và những đêm sợ hãi. Người ta nhắc tới cụ Triệu bằng những chuyện cũ yên lành: chuyện ông đi làm lễ cho bản bên trong đêm mưa. Chuyện ông giữ binh bốn mươi năm mà bản không ai phải sợ binh của nhà mình, chuyện ông may sẵn chiếc áo thầy và chờ con trai về. Không ai nhắc tới hạn bốn mươi chín ngày bằng giọng sợ hãi nữa. Ngày hạn, khi nó đến thật, lại là ngày cha của nhà này được đưa hồn đi yên, và bản được tiễn một người thầy của mình cho trọn.
Chiều xuống, khách đã về gần hết, ông Pảo còn ở lại sân nhà họ Triệu giúp dọn lại mấy chiếc ghế dài của bản mượn sang. Hường bưng ra cho ông chén nước nóng. Ông cầm chén, nhìn vào gian giữa, nơi Văn đang thu dọn lễ vật trên bàn thờ và bà Miên ngồi nghỉ ở mép chiếu, rồi nói với Hường một câu ông đã giữ trong bụng từ lúc trên đồi xuống.
- Cha cháu đi yên rồi, bản này cũng yên rồi.
Hường gật đầu, mắt nhìn về phía đồi nghĩa địa đang khuất dần trong nắng chiều. Cô nói từ mai nhà cô bắt đầu tính chuyện vụ xuân, chuyện trường lớp, những chuyện thường ngày đã phải gác lại từ giữa tháng Chạp. Ông Pảo nghe, thấy lòng mình nhẹ một cách lạ: một bản làng yên không phải vì không còn chuyện gì để lo, mà vì những chuyện phải lo đã quay lại là chuyện của người sống, chuyện mùa màng, chuyện học hành, chuyện cưới xin và xây nhà.
Tối ấy, ông Pảo về nhà văn hóa khóa cửa như mọi ngày. Trước khi ra về, ông đứng lại trước cuốn lịch treo ở gian chính. Ngày hai mươi chín tháng Giêng vẫn nằm trong vòng tròn bút đỏ ông đánh dấu từ giữa tháng mười hai, nét bút ngày ấy hơi run, mực đậm như người cầm bút đang cố giữ tay mình bình tĩnh giữa những đêm bản không ngủ được. Ông cầm cây bút trên bàn, gạch một đường ngang qua vòng tròn đỏ ấy, gạch bỏ ngày hạn mà cả bản từng đếm ngược trong sợ hãi. Xong, ông đặt bút xuống, đứng nhìn cuốn lịch một lúc, và thở dài một hơi dài nhất trong hai tháng.
---