ÂM BINH ĐÀO KÊNH VĨNH TẾ - Chương 12: Khách Lạ Mang Theo Sách Cũ

Chín giờ sáng ngày mười sáu tháng mười, một chiếc ghe máy nhỏ cập vào sà lan khảo sát, chở theo Nguyễn Thị Lệ và một người phụ nữ mà Lê Quốc Trung chưa…

Nội dung chương

Chín giờ sáng ngày mười sáu tháng mười, một chiếc ghe máy nhỏ cập vào sà lan khảo sát, chở theo Nguyễn Thị Lệ và một người phụ nữ mà Lê Quốc Trung chưa từng gặp. Người phụ nữ khoảng gần sáu mươi tuổi, tóc búi gọn, mặc áo bà ba màu nâu sẫm, tay ôm chặt trước ngực một túi vải đã bạc màu. Trong túi vải, qua lớp vải mỏng, lộ ra gáy của mấy cuốn sách cũ và một tập giấy gấp tư được bọc nilon cẩn thận. Bà bước lên sà lan chậm rãi. Mắt bà không nhìn vội vào khoang máy hay giàn dụng cụ như những vị khách khác vẫn làm. Bà nhìn trước xuống mặt nước ở mạn sà lan, rồi nhìn về phía bờ đất cao sau đình Vĩnh Tế Sơn, như thể bà đang tự đối chiếu vị trí trong trí nhớ trước khi mở miệng.

- Đây là bà Huỳnh Ngọc Mai. - Nguyễn Thị Lệ giới thiệu. - Bà Mai nghiên cứu văn hóa Nam Bộ lâu năm, tôi quen bà hồi đi nghe nói chuyện ở đình. Tôi kể chuyện sà lan neo ở đây và chuyện khu đất cao sau đình, bà nói phải ra tận nơi coi tọa độ mới nói được.

Huỳnh Ngọc Mai gật đầu chào Lê Quốc Trung, giọng nói rõ ràng và chậm.

- Tôi không tới để coi chuyện lạ. - Huỳnh Ngọc Mai nói. - Tôi tới để coi bản đồ. Anh cho tôi xem tọa độ neo chính thức của sà lan và vị trí ba cọc tiêu đội đã dựng, rồi tôi mở tập giấy của tôi ra đối chiếu ngay tại đây. Khớp hay không khớp, giấy tờ sẽ nói, không phải miệng tôi nói.

Lê Quốc Trung mời hai người vào khoang điều khiển. Đỗ Minh Quân đã chuẩn bị sẵn bản đồ hành lang đáy kênh in từ lượt quét sáng qua, trên đó có đánh dấu tọa độ neo bằng vòng tròn đỏ và dải đậm chạy dọc lòng kênh. Phạm Thanh Hà mang tới thêm sổ ghi mẫu bùn và vị trí lấy mẫu ở hai bờ. Trần Hữu Phước đứng ở cửa khoang, không chen vào phần giấy tờ nhưng nghe rất chăm chú, vì tọa độ neo là do chính anh chốt cùng đội trong ngày đầu tiên.

Huỳnh Ngọc Mai mở túi vải, lấy ra tập giấy bọc nilon trước tiên. Đó là một bản đồ cũ đã ngả vàng, nét vẽ tay bằng mực nâu, mép giấy sờn và có vài chỗ vá bằng giấy mỏng hơn. Bà trải nó lên bàn, dùng bốn ly trà rỗng chặn bốn góc cho phẳng. Rồi bà lấy ra một cuốn sách cũ bìa vải, gáy sách đã bung chỉ, bên trong kẹp nhiều tờ giấy ghi chép viết tay bằng nét chữ nhỏ và đều. Bà không mở sách ngay. Bà chỉ vào bản đồ cũ trước.

- Bản đồ này không phải bản đồ hành chính. - Huỳnh Ngọc Mai nói. - Đây là bản đồ tay truyền lại trong nhóm người giữ đình và giữ lệ làng ở vùng này, vẽ lại từ một bản gốc cũ hơn đã hư. Trên đó người ta không vẽ đường đi cho ghe thuyền, mà vẽ những chỗ đất cao không ngập, những gò đất cũ và những nơi người làng kiêng đào bới. Anh nhìn chỗ tôi đánh dấu chì từ nhà trước khi đi.

Lê Quốc Trung cúi xuống nhìn. Ở vị trí tương ứng với đoạn kênh thẳng trước khúc cua, trên bản đồ cũ có một khoanh đất được vẽ bằng nhiều vòng nét đứt chồng lên nhau, bên cạnh ghi mấy chữ viết tay đã mờ. Anh đọc không ra hết, chỉ nhận được hai chữ cuối còn rõ hơn cả. Huỳnh Ngọc Mai dùng đầu ngón tay gõ nhẹ vào khoanh đất đó.

- Chỗ này người xưa gọi là đất trủng. - bà nói. - Đất dành để chôn chung những người chết mà không kịp đưa về quê, không kịp làm mộ riêng. Khi đào kênh Vĩnh Tế, phu dân chết vì chướng khí và vì bờ đất sụp xuống rất nhiều, có những lúc chết trong ngày mà không ai biết tên từng người. Người ta đưa họ lên khoanh đất cao gần bờ, chôn chung, rồi mỗi mùa nước lên lại thắp hương ở đình gần đó để nhớ tới họ như một tập thể.

Phạm Thanh Hà hơi ngẩng lên khỏi sổ mẫu bùn.

- Đất cao đó bây giờ ở đâu, thưa bà? - Phạm Thanh Hà hỏi. - Bờ kênh đoạn này đội đi đi lại lại mười ngày nay, không thấy gò đất nào cao như vậy, cũng không thấy bia hay mộ nào.

- Vì nó không còn nằm trên bờ nữa. - Huỳnh Ngọc Mai đáp, rồi bà quay sang nhìn Lê Quốc Trung. - Anh cho tôi tọa độ neo chính xác tới từng số lẻ, và cho tôi biết mực nước lũ mấy ngày nay dâng tới đâu so với cọc tiêu thứ nhất.

Đỗ Minh Quân đọc dãy tọa độ neo từ sổ trực, chậm và rõ. Lê Quốc Trung chỉ trên bản đồ mới vị trí vòng tròn đỏ. Huỳnh Ngọc Mai lấy thước kẻ và bút chì của chính bà, kẻ hai đường thẳng trên bản đồ cũ, rồi đặt bản đồ mới chồng lên một phần, canh theo vị trí đình Vĩnh Tế Sơn và khúc cua hiểm là hai điểm mốc không đổi qua nhiều năm. Cả khoang im lặng trong lúc bà làm việc. Chỉ nghe tiếng bút chì sột soạt trên giấy cũ và tiếng nước vỗ nhẹ vào mạn sà lan bên ngoài.

Một lúc sau, Huỳnh Ngọc Mai ngẩng lên. Bà không nói ngay kết luận. Bà lật cuốn sách cũ tới một trang đã đánh dấu bằng sợi chỉ đỏ. Bà chỉ cho Lê Quốc Trung thấy một đoạn ghi chép chép tay về lệ chôn chung và thắp hương mùa lũ ở vùng kênh này. Trong đoạn đó, người chép có ghi rõ khoanh đất trủng nằm ở phía bờ trong của khúc cua, cách bia đình một quãng ngắn. Người chép còn ghi thêm một câu rằng sau nhiều mùa lũ lớn, phù sa bồi qua khoanh đất đó năm này qua năm khác. Mặt đất trủng thấp dần xuống rồi chìm hẳn dưới lớp bồi mới. Người sau chỉ còn nhớ vị trí qua lệ thắp hương ở đình. Bà gấp sách lại, đặt hai tay lên mép bàn.

- Tôi nói rõ căn cứ của tôi trước, rồi mới nói kết luận. - Huỳnh Ngọc Mai nói. - Căn cứ thứ nhất là khoanh đất trên bản đồ tay này, vị trí của nó canh theo đình và khúc cua thì trùng với tọa độ neo của anh. Căn cứ thứ hai là đoạn ghi chép trong sách cũ về việc phù sa bồi lấp khoanh đất đó theo thời gian. Căn cứ thứ ba là lời bà Lệ kể về khu đất cao sau đình mà người làng vẫn thắp hương mỗi mùa lũ, dù không ai còn thấy gò đất nữa. Ba căn cứ đó độc lập với nhau, mà cùng chỉ về một chỗ.

Bà dừng lại, nhìn thẳng vào Lê Quốc Trung.

- Chỗ sà lan của anh đang neo, theo nhận diện của tôi, sà lan neo đúng tọa độ nghĩa trủng cổ. Khoanh đất chôn chung phu đào kênh ngày xưa nằm ngay dưới lớp phù sa ở hành lang đáy kênh này, bị bồi lấp qua nhiều năm, không còn dấu vết trên mặt đất nữa. Tôi dùng chữ nhận diện, không dùng chữ khẳng định thay cho dự án. Đây là kết luận về mặt văn hóa và tư liệu của tôi.

Khoang điều khiển im lặng vài giây. Trần Hữu Phước là người lên tiếng trước, giọng trầm xuống.

- Vậy là mười ngày nay mình neo ngay trên đó mà không ai hay biết. - Trần Hữu Phước nói. - Tọa độ thiết kế chọn chỗ này vì đoạn kênh thẳng, nước sâu vừa, neo giữ tốt. Không ai coi qua chuyện đất đai xưa ở dưới đáy hết.

- Tôi yêu cầu bà chỉ rõ căn cứ trước khi tôi báo lên dự án, và bà vừa làm đúng việc đó. - Lê Quốc Trung nói với Huỳnh Ngọc Mai. - Nhưng tôi cũng nói thẳng với bà ngay tại đây. Tôi sẽ không báo lên dự án bằng một câu kết luận suông. Tôi cần bà cho đội mượn bản đồ cũ để chụp lại toàn bộ, ghi rõ nguồn gốc bản đồ và sách. Tôi cũng cần bà cùng đội đi thực địa lại vị trí bờ đối diện đình trong một buổi riêng. Mọi mốc canh đều phải được ghi thành biên bản có chữ ký của bà, của bà Lệ và của tôi. Nếu dự án hỏi căn cứ ở đâu, tôi mở biên bản ra, không nói bằng miệng.

Huỳnh Ngọc Mai gật đầu ngay, vẻ mặt nhẹ đi như bà đã chờ đúng câu nói đó.

- Anh làm vậy là đúng. - bà nói. - Tư liệu xưa mà không có biên bản đối chiếu thì người ta bác trong một câu. Tôi ở lại Châu Đốc thêm mấy ngày, anh cần buổi nào tôi đi buổi đó. Chỉ có một điều tôi xin anh ghi thêm vào biên bản. Đừng ghi những người nằm dưới đó là một đối tượng nghiên cứu. Ghi là tiền nhân đào kênh đã khuất. Chữ nghĩa trên giấy cũng là một cách giữ lễ.

Nguyễn Thị Lệ ngồi bên cạnh, hai tay đặt trên đùi, nghe tới đó thì gật đầu liên tục. Bà kể thêm rằng người làng không ai dám nói chắc khoanh đất trủng nằm ở đâu nữa, vì lớp bồi đã đổi mặt bờ quá nhiều lần sau những mùa lũ lớn, chỉ còn lệ thắp hương ở đình là giữ được hướng nhớ. Bà nói nếu không có bản đồ tay của nhóm giữ đình truyền lại, có lẽ thêm một đời người nữa là không ai còn chỉ được vị trí gần đúng của khoanh đất đó.

Đỗ Minh Quân chụp lại bản đồ cũ bằng máy ảnh của đội, chụp từng phần rồi chụp toàn cảnh, ghi số hiệu ảnh vào sổ. Phạm Thanh Hà ghi tọa độ các điểm canh, đình, khúc cua, cọc tiêu và vị trí neo, thành một bảng riêng kẹp chung với bản đồ mới. Lê Quốc Trung lập biên bản buổi làm việc ngay trong buổi sáng, đọc lại từng dòng cho Huỳnh Ngọc Mai và Nguyễn Thị Lệ nghe trước khi ba người cùng ký. Trong biên bản, anh ghi rõ mức độ của kết luận là nhận diện tư liệu, chưa phải kết luận chính thức của dự án. Anh cũng ghi rõ đội sẽ xin lượt quét đối chứng thêm để đối chiếu hướng của dải đậm dưới đáy với tuyến đất cũ trên bản đồ.

Buổi trưa, Huỳnh Ngọc Mai và Nguyễn Thị Lệ ăn cơm cùng đội trên sà lan. Bữa cơm đơn giản, cá kho và canh rau nấu vội, nhưng không ai ăn vội. Huỳnh Ngọc Mai hỏi Thạch Văn Kha về lệ thắp hương của người Khmer ở bờ bên kia kênh trong mùa lũ. Thạch Văn Kha kể chậm rãi về việc người trong phum trước khi ra kênh làm việc nặng đều ghé thắp hương ở chỗ cao gần bờ. Họ không phân biệt người Việt hay người Khmer đã khuất. Lê Quốc Trung nghe câu chuyện đó mà nhìn xuống mặt nước dưới mạn sà lan. Nơi đó, hành lang đáy kênh vẫn nằm yên dưới lớp phù sa đỏ. Nó mang theo một cái tên mà từ sáng nay đội của anh không còn được phép gọi là một tọa độ trống nữa. Ghe máy tới đón hai người khách vào bờ lúc đầu giờ chiều. Huỳnh Ngọc Mai trước khi bước xuống ghe còn quay lại dặn Lê Quốc Trung một câu ngắn: khi nào đội quét đối chứng, cho bà hay giờ quét. Bà muốn có mặt để nhìn dải đất dưới đáy đi về hướng nào.

Chương khác

Xem thêm