ÂM BINH ĐÀO KÊNH VĨNH TẾ - Chương 9: Bia Đá Bên Đình Vĩnh Tế Sơn
Tám giờ hai mươi phút sáng ngày mười ba tháng mười, Lê Quốc Trung theo Nguyễn Thị Lệ đi bộ từ bến nước ven kênh lên đình Vĩnh Tế Sơn. Họ đi theo lối mòn…
Nội dung chương
Tám giờ hai mươi phút sáng ngày mười ba tháng mười, Lê Quốc Trung theo Nguyễn Thị Lệ đi bộ từ bến nước ven kênh lên đình Vĩnh Tế Sơn. Họ đi theo lối mòn đất đỏ quen thuộc của người dân trong xóm. Trời sáng trong sau một đêm không mưa, nắng sớm chiếu qua tán cây quanh đình thành những đốm sáng loang lổ trên sân đất. Đi cùng hai người còn có Võ Văn Sơn, người được Trung mời đi theo vì ông là người địa phương Châu Đốc, quen biết bà Lệ từ lâu và hiểu nhiều lệ cũ của vùng bờ kênh này. Hà ở lại sà lan để trông coi việc phân tích sơ bộ các mẫu thu được từ vùng xoáy, còn Quân bận hiệu chuẩn lại thiết bị cho lượt quét đối chứng sắp tới.
Đình Vĩnh Tế Sơn hiện ra sau một khúc quanh của lối mòn. Mái ngói đã cũ, tường quét vôi ngả màu theo năm tháng. Nhưng sân đình được quét dọn sạch sẽ và hàng cây quanh đình được cắt tỉa gọn gàng. Điều đó cho thấy nơi này vẫn được người dân trong xóm chăm sóc đều đặn, chứ không hề bị bỏ hoang. Bà Lệ dẫn Trung và Sơn vào sân, dừng lại trước bậc tam cấp, chắp tay vái nhẹ theo thói quen rồi mới ra hiệu cho hai người đi theo vào gian chính.
Bên trong gian chính, không khí mát và thoang thoảng mùi hương cũ thấm vào gỗ. Ngay ở vị trí trang trọng gần bàn thờ chính, Trung nhìn thấy một hương án cũ bằng gỗ, mặt án đã mòn bóng ở những chỗ người ta đặt tay qua nhiều năm, chân án chạm khắc đơn giản mà chắc chắn. Trên hương án còn dấu vết của những lần thắp hương trước, tro hương được dọn sạch sẽ, bát hương đặt ngay ngắn ở giữa, hai bên là đôi chân đèn đã ngả màu đồng sẫm. Bà Lệ nói hương án này đã ở trong đình từ rất lâu, người làng vẫn dùng chính hương án này mỗi khi làm lễ thắp hương mùa lũ, chưa từng thay bằng đồ mới dù gỗ đã cũ đi nhiều.
- Mỗi mùa nước lên, dân trong xóm lại tề tựu ở sân đình này. - Bà Lệ kể, tay khẽ chạm vào mép hương án bằng một cử chỉ đầy tôn kính. - Hương thắp ở đây trước, rồi người ta mới ra kênh làm việc, mới dám qua khúc cua dưới kia bằng cái lòng yên. Lệ đó giữ từ đời ông bà, tới đời tôi vẫn giữ, lớp trẻ bây giờ bận rộn hơn nhưng tới mùa lũ vẫn có người về đình thắp hương.
Sơn đứng bên cạnh gật đầu, tiếp lời bằng giọng trầm.
- Người xưa mỗi mùa lũ đều thắp hương ở đình này trước khi ra kênh, anh Trung ạ. - Sơn nói. - Không phải thắp cho vui hay thắp theo phong trào. Họ thắp để nhớ người đã khuất quanh vùng kênh này, và để tự nhắc mình ra sông nước thì phải giữ miệng, giữ tay, giữ lòng cho đàng hoàng. Tui đi làm xa nhiều nơi, thấy ở đâu người ta còn giữ được lệ nhớ người xưa như ở đây là ở đó sông nước hiền hơn, người ta cũng ít gặp chuyện dữ hơn.
Trung lắng nghe, không chen ngang. Anh đi vòng quanh gian chính một lượt chậm rãi, quan sát cách bài trí, những hoành phi cũ treo trên cao, những vết khói hương in trên tường gỗ phía trên bàn thờ. Với con mắt của một kỹ sư, anh ghi nhận sự chăm sóc liên tục qua nhiều thế hệ dành cho nơi này. Với con mắt của một người đang làm việc trên đoạn kênh đầy hiện tượng lạ, anh ghi nhận thêm một điều khác. Cộng đồng quanh đình này có một hệ thống ký ức và lệ thói rất chặt chẽ gắn với con kênh. Và bất kỳ đội công trình nào muốn làm việc yên ổn ở đây lâu dài đều phải hiểu và tôn trọng hệ thống đó, thay vì coi thường nó.
Bà Lệ dẫn hai người ra phía hông đình, nơi có một bia đá dựng trên bệ thấp, mặt bia phủ rêu phong xanh sẫm ở nhiều chỗ, chữ khắc trên bia đã mờ đi nhiều theo mưa nắng. Trung cúi xuống gần mặt bia, cố đọc những dòng chữ còn sót lại nhưng chỉ nhận ra được vài nét khắc sâu hơn hẳn những nét khác. Bà Lệ nói bia đá của đình đã đứng ở đây từ rất lâu, người làng coi bia như một dấu mốc của đình, trẻ con trong xóm được dặn không leo trèo lên bệ bia, người lớn đi qua đều giữ ý giữ tứ.
- Tôi dẫn cậu ra coi bia này là có ý riêng. - Bà Lệ nói, giọng trở nên nghiêm hơn. - Quanh đình này, nhất là gần khu đất cao sau đình và gần tấm bia đá này, người làng giữ một lệ rất chặt. Không ai được vứt rác ô uế xuống kênh ở đoạn gần khu đất cao và gần bia đình. Đồ ô uế, đồ thừa thãi hôi thối, tuyệt đối không ném xuống nước ở đoạn này. Muốn bỏ thì mang đi xa, bỏ đúng chỗ quy định của xóm. Ai lỡ tay vứt xuống thì phải vớt lên ngay, không được để trôi qua mặt đình.
Sơn gật đầu xác nhận, nói thêm rằng lệ này ông được nghe từ khi còn nhỏ. Người dân chèo ghe qua đoạn kênh trước đình vẫn giữ thói quen không xả bất kỳ thứ gì xuống nước trong suốt quãng đi qua mặt đình, dù là một mẩu rác nhỏ.
Trung ghi chép lời dặn của bà Lệ vào sổ nhật ký ngay tại sân đình. Anh ghi rõ đó là cấm kỵ không vứt rác ô uế xuống kênh gần khu đất cao sau đình và gần bia đình Vĩnh Tế Sơn. Cấm kỵ ấy do người giữ đình trực tiếp nhắc cho đội khảo sát. Anh ghi thêm cả lệ thắp hương mùa lũ ở hương án cũ trong đình, và lời của Sơn về việc người xưa thắp hương ở đó trước khi ra kênh. Viết xong, anh đọc lại cho bà Lệ nghe để bà xác nhận anh đã ghi đúng ý của bà, không thêm bớt.
- Cậu ghi vậy là đúng rồi. - Bà Lệ nói, vẻ mặt nhẹ nhõm. - Đội của cậu ở ngoài sà lan lâu dài, biết lệ của xóm mà giữ thì dân ở đây cũng yên lòng. Chỉ sợ nhất là người từ nơi khác tới, không biết mà làm bừa, tới khi có chuyện thì cả xóm phải gánh cùng.
Trên đường quay về sà lan, Sơn kể thêm cho Trung nghe chuyện những năm lũ lớn trước đây. Khi nước dâng cao sát sân đình, người dân trong xóm vẫn thay nhau gánh đồ lễ lên khu đất cao sau đình để thắp hương. Họ làm vậy vì khu đất đó không bao giờ ngập. Trung nghe mà trong lòng nối lại những mảnh thông tin rời rạc của nhiều ngày qua. Một khu đất cao không ngập sau đình, một lệ thắp hương mùa lũ giữ qua nhiều đời, một cấm kỵ về rác ô uế gần bia đình. Tất cả đều tụ lại quanh cùng một vùng không gian ven kênh. Đó là vùng không gian mà ở ngoài mặt nước, hành lang tín hiệu bất thường và khúc cua hiểm cũng đang tụ lại. Anh chưa nói ra sự nối kết đó thành lời, vì anh biết rõ hơn ai hết rằng nối kết bằng cảm giác thì rất dễ, còn chứng minh bằng dữ kiện thì rất khó, và dự án sẽ không chấp nhận bất kỳ điều gì ngoài dữ kiện.
Trước khi rời đình, bà Lệ còn dẫn Trung ra đứng ở sân sau, nơi nền đất cao hơn hẳn mặt sân trước và cao hơn cả lối mòn ven kênh một khoảng rõ rệt. Bà chỉ cho anh xem một gốc cây cổ thụ mọc ở rìa khu đất cao, thân cây to tới mức hai người ôm không xuể, rễ cây ăn sâu vào nền đất khô ráo dù xung quanh đang là mùa lũ và nhiều chỗ đất thấp đã sũng nước. Bà nói người làng vẫn coi gốc cây này là một dấu mốc khác của khu đất cao, trẻ con chơi quanh đình được dặn không bẻ cành của cây, người lớn mỗi mùa lũ đi thắp hương đều ghé qua gốc cây đứng lặng một lúc. Sơn đi vòng quanh gốc cây một vòng, dùng tay gõ nhẹ vào thân cây nghe tiếng kêu chắc và vang, rồi nói rằng đất dưới gốc cây này khô và chặt khác hẳn đất bồi mềm ở ven kênh, đứng lâu cũng không lún chân. Trung cúi xuống bốc một nắm đất ở rìa khu đất cao lên tay, cảm nhận độ khô và độ chặt của nó. Rồi anh ghi thêm chi tiết này vào sổ như một quan sát địa chất sơ bộ tại hiện trường. Anh ghi rõ là đất ở khu đất cao sau đình khô và chặt hơn hẳn đất bờ bồi ven kênh trong cùng một buổi sáng mùa lũ. Anh chưa nối chi tiết này với bất kỳ kết luận nào, nhưng bàn tay đầy đất khô của anh khi rời đình vẫn còn giữ nguyên cảm giác khác biệt đó suốt đường về.
Về tới sà lan vào gần trưa, Trung dành thời gian chép lại toàn bộ ghi chép ở đình vào sổ nhật ký chính thức. Bản chép kèm theo giờ đến đình, người hướng dẫn và những điều đã chứng kiến tận mắt như hương án cũ và bia đá rêu phong của đình. Anh còn vẽ một sơ đồ tay đơn giản về vị trí tương đối giữa đình, khu đất cao sau đình, bia đá và khúc cua hiểm trên mặt kênh, lưu vào phần phụ lục của cuốn sổ. Buổi chiều hôm đó, khi họp đội nhanh trên boong, anh thông báo cho toàn đội về cấm kỵ gần bia đình. Anh yêu cầu mọi người tuyệt đối không vứt bất kỳ loại rác nào xuống kênh trong suốt đoạn làm việc. Rác thải của sà lan phải được thu gom và đưa lên bờ đúng quy định. Cả đội đồng thanh nhận lệnh. Trung cảm thấy buổi đi đình sáng nay đã cho đội của anh một thứ mà không thiết bị đo đạc nào cho được. Đó là sự tin cậy bước đầu của người dân ven bờ dành cho những người làm công trình từ nơi khác tới.