ÂM BINH ĐÀO KÊNH VĨNH TẾ - Chương 14: Khúc Cua Người Chèo Thuyền Kiêng Nói

Bảy giờ ba mươi phút sáng ngày mười tám tháng mười, thuyền khảo sát rời sà lan đi về phía khúc cua hiểm, mang theo tổ lấy mẫu nước ở cả hai phía bờ.…

Nội dung chương

Bảy giờ ba mươi phút sáng ngày mười tám tháng mười, thuyền khảo sát rời sà lan đi về phía khúc cua hiểm, mang theo tổ lấy mẫu nước ở cả hai phía bờ. Người cầm chèo ở mũi thuyền hôm nay là Thạch Văn Kha. Trần Hữu Phước để Thạch Văn Kha cầm lái chính qua quãng cua, vì trong đội không ai thuộc luồng nước và thuộc lệ ở khúc cua này bằng anh. Lê Quốc Trung ngồi ở khoang giữa. Bên cạnh anh là Phạm Thanh Hà với hộp đựng mẫu và Đỗ Minh Quân với máy định vị cầm tay. Cùng ngồi đó còn có một công nhân trẻ mới được điều từ kho bãi lên bổ sung cho tổ bờ, tên là Nguyễn Văn Hậu. Cậu mới ngoài hai mươi tuổi, tay chân nhanh nhẹn nhưng miệng cũng nhanh không kém.

Thuyền còn cách khúc cua một quãng, nước đã bắt đầu đổi tính. Dòng chảy ở giữa kênh xiết hơn, mặt nước xuất hiện những vệt xoáy nhỏ xoay tròn rồi tan, hai bên bờ lau sậy mọc dày và cao, che khuất tầm nhìn về phía trước. Thạch Văn Kha giảm tốc độ từ xa, cho thuyền trôi chậm lại, rồi bỗng lên tiếng, giọng không lớn nhưng đủ cho cả thuyền nghe rõ từng chữ.

- Từ chỗ cây bần già đó trở đi là vào cua. - Thạch Văn Kha nói. - Tôi nhắc lại lệ ở đây cho cả tổ nghe, nhất là người mới. Qua khúc cua này, không nói tục, không buông lời nặng, và tuyệt đối không báng bổ người đã khuất. Ai có chuyện bực dọc gì thì để qua khỏi cua rồi nói. Người ở đây chèo thuyền qua chỗ này bao đời nay đều giữ miệng như vậy. Không phải giữ cho vui, mà giữ vì dưới khúc cua này là đất của người xưa đã nằm xuống khi đào kênh.

Nguyễn Văn Hậu nghe xong thì bật cười khẽ, nửa đùa nửa thật.

- Anh Kha, thời buổi này máy móc đo hết rồi, mình nói một câu thì nước nó cũng đâu có... - Nguyễn Văn Hậu nói chưa hết câu thì tự dừng lại.

Cậu ta dừng không phải vì ai quát. Cậu ta dừng vì cả thuyền bỗng im lặng hẳn đi. Trần Hữu Phước ngồi ở đuôi thuyền không nói một lời. Phạm Thanh Hà ngừng tay ghi chép, nhìn thẳng về phía trước. Võ Văn Sơn, đi theo chuyến này để phụ tổ bờ, đặt bàn tay lên thành thuyền và cúi đầu nhẹ. Ngay cả mấy người dân đang chèo ghe ở phía sau thuyền khảo sát, vừa thấy thuyền vào cua cũng hạ giọng xuống, có người ngừng hẳn câu chuyện đang nói dở, chỉ còn tiếng chèo khua rất nhẹ và tiếng nước vỗ vào mạn ghe. Sự im lặng đồng loạt của những người xa lạ không quen biết nhau đó làm Nguyễn Văn Hậu hiểu ra nhanh hơn bất kỳ lời giải thích nào. Cậu ta mím môi, gật đầu với Thạch Văn Kha, rồi ngồi yên, hai tay đặt lên đầu gối, không nói thêm một chữ nào trong suốt quãng cua.

Lê Quốc Trung ngồi giữa thuyền, cảm nhận rõ sự thay đổi của không khí trên mặt nước. Khúc cua hiểm không chỉ hiểm vì luồng xoáy và bờ sụp. Nó hiểm còn vì nó buộc mọi người phải đi qua một cách chậm rãi và kính cẩn, như đi ngang qua một nơi có người đang yên nghỉ. Anh nhìn hai bên bờ. Phía bờ trong, lau sậy rạp xuống theo gió sớm. Phía bờ ngoài, mặt nước sẫm hơn, sâu hơn, xoáy nhẹ thành từng vòng nhỏ sát chân bờ đất bồi. Ở giữa hai bờ đó, thuyền khảo sát trôi lặng, máy tắt, chỉ còn mái chèo của Thạch Văn Kha khua từng nhịp chậm và đều, mỗi nhịp đều tránh gây tiếng động lớn.

- Hồi tôi còn nhỏ, ông ngoại tôi chèo ghe chở lúa qua đây mỗi mùa. - Thạch Văn Kha nói khẽ trong lúc chèo, như nói cho riêng quãng nước này nghe. - Ông dặn, qua cua này mà trong lòng có chuyện gì oán giận ai đã khuất thì cứ để trong lòng, ra khỏi cua hẵng nghĩ. Người Khmer bên phum tôi cũng giữ lệ đó, người Việt ở bờ bên này cũng giữ. Hai bên bờ, hai thứ tiếng, mà tới khúc cua này thì cùng im như nhau. Tôi lớn lên thấy vậy, giờ tôi nhắc lại cho tổ mình vậy thôi, ai tin sâu tới đâu là việc của mỗi người, nhưng lệ thì phải nói cho đủ, không được nói thiếu.

Thuyền qua hết quãng cua dài trong im lặng hoàn toàn. Khi cây bần già ở cuối cua đã lùi lại phía sau và mặt kênh mở rộng ra, dòng chảy trở lại hiền hơn, Trần Hữu Phước mới nổ máy nhỏ cho thuyền chạy chậm về phía điểm lấy mẫu. Lúc đó Nguyễn Văn Hậu mới thở ra một hơi dài, quay sang Thạch Văn Kha, nói nhỏ và thành thật.

- Em xin lỗi anh Kha. Lúc nãy em cười là em dại. - Nguyễn Văn Hậu nói. - Tới lúc cả ghe phía sau cũng im theo, em mới thấy cái lệ này nó không nằm trong sách, nó nằm trong người ta thiệt.

Thạch Văn Kha gật đầu, không trách móc một lời nào, chỉ nói rằng biết rồi thì lần sau tự giữ, không cần ai nhắc nữa. Lê Quốc Trung nghe cuộc trao đổi ngắn đó mà trong lòng ghi nhận một điều quan trọng không kém các số đo. Cấm kỵ ở khúc cua này không phải là một câu chuyện kể cho vui trong giờ nghỉ. Nó là một quy tắc ứng xử đang sống thật, được người dân hai bên bờ thực hành đồng loạt. Nó gắn trực tiếp với những người đã khuất khi đào kênh. Đó là những người mà từ mấy ngày nay đội của anh bắt đầu gọi đúng tên là tiền nhân.

Tới điểm lấy mẫu, tổ bờ làm việc nhanh và gọn. Phạm Thanh Hà lấy mẫu nước ở ba độ sâu, ghi nhiệt độ và độ đục. Võ Văn Sơn phụ cố định thuyền bằng sào tre ở phía bờ trong. Đỗ Minh Quân đánh dấu tọa độ các điểm mẫu lên máy định vị, đối chiếu với hành lang đáy đã quen thuộc, và nhận xét nhỏ rằng các điểm mẫu phía bờ trong của khúc cua đều nằm men theo mép ngoài của hành lang đó. Lê Quốc Trung đi bộ một quãng ngắn dọc bờ bồi cùng Thạch Văn Kha. Anh nhìn những dấu vết cũ trên mặt đất đã bị cỏ mọc phủ gần hết sau những trận mưa. Anh hỏi Thạch Văn Kha về những chỗ đất mà người địa phương không bao giờ đào bới hay dựng lều trại lên trên.

- Đất nào người ta kiêng, cỏ nó mọc khác. - Thạch Văn Kha chỉ tay về một khoảnh đất phẳng phủ cỏ thấp gần chân bờ. - Không ai cắm cọc, không ai phơi lưới lên đó, ghe lên bờ cũng tránh chỗ đó ra. Trẻ con trong phum được dặn từ nhỏ. Tôi không biết giải thích bằng giấy tờ như bà Mai, tôi chỉ biết chỗ nào người xưa dặn tránh thì mình tránh, mấy chục năm nay tránh như vậy mà trong phum chưa ai thiệt thòi gì vì cái tránh đó hết.

Trong lúc chờ Phạm Thanh Hà niêm phong các ống mẫu, Lê Quốc Trung cùng Thạch Văn Kha đi bộ thêm một quãng nữa về phía hạ lưu của điểm lấy mẫu. Nơi đó, bờ bồi thoai thoải xuống sát mặt nước. Dấu chân của tổ bờ in chồng lên nhau trên lớp bùn non. Thạch Văn Kha dừng lại ở một chỗ đất trống không có cỏ cao, chỉ có một lớp cỏ thấp mọc đều như được ai cắt bằng, rồi dùng mũi sào vạch một đường vòng cung mờ trên mặt đất.

- Chỗ này ghe lên bờ là tránh, lều tạm của dân đánh cá cũng không dựng ở đây. - Thạch Văn Kha nói. - Hồi trước có đoàn đo đạc khác tới, họ tính cắm mốc phụ ngay chỗ này, người trong phum ra nói khéo mấy lần họ mới chịu dời mốc sang phía cây bần. Họ dời rồi thì thôi, không ai ghi lại vì sao phải dời. Tới đời đội mình, tôi nói trước để khỏi mất công dời tới dời lui.

Lê Quốc Trung chụp lại khoảnh đất trống đó bằng điện thoại công tác, ghi tọa độ điểm đứng và hướng chụp, rồi hỏi Thạch Văn Kha xem người địa phương có thắp hương ở khoảnh đất này không. Thạch Văn Kha lắc đầu, nói hương thì thắp ở đình và ở chỗ cao gần bờ vào mùa lũ, còn khoảnh đất này người ta chỉ tránh, không làm lễ gì ở đây cả. Sự phân biệt đó làm Lê Quốc Trung chú ý. Tránh một chỗ đất và làm lễ ở một chỗ đất là hai việc khác nhau, và người địa phương phân biệt rất rành mạch, không nhập nhằng. Anh ghi thêm chi tiết này vào sổ tay nhỏ mang theo người. Anh định về sà lan sẽ chép lại vào sổ chính, kèm ghi chú rằng lời kể của Thạch Văn Kha khớp với cách Huỳnh Ngọc Mai mô tả lệ làng trên bản đồ tay. Vậy mà hai người chưa từng ngồi chung một buổi để thống nhất lời kể với nhau.

Nguyễn Văn Hậu lúc đó mang hộp mẫu phụ đi ngang, nghe được cuối câu chuyện, liền tự giác bước vòng qua khoảnh đất trống thay vì đi thẳng qua giữa như thói quen đi tắt của cậu ta lúc sáng. Thạch Văn Kha nhìn thấy, chỉ cười mà không nói gì. Lê Quốc Trung cũng nhìn thấy. Anh hiểu sự thay đổi nhỏ đó có khi còn đáng ghi hơn một trang giải thích dài về cấm kỵ. Nó cho thấy lệ ở khúc cua này không sống nhờ người ta sợ. Nó sống nhờ người ta tự điều chỉnh bước chân của mình khi đã hiểu ra.

Trên đường quay về sà lan, thuyền lại qua khúc cua một lần nữa, và lần này không cần Thạch Văn Kha nhắc, cả tổ tự im lặng từ khi thấy cây bần già. Nguyễn Văn Hậu là người im lặng đầu tiên. Lê Quốc Trung ngồi ở khoang giữa, lấy sổ nhật ký hiện tượng ra ghi ngay trên thuyền, trong lúc cảm giác của quãng cua còn nguyên trong người. Anh ghi cấm kỵ ở khúc cua hiểm thành một mục riêng. Anh ghi đủ hai phần: không nói tục và không báng bổ người đã khuất khi qua khúc cua. Anh ghi người nhắc là Thạch Văn Kha. Anh ghi việc cả tổ và cả ghe dân phía sau cùng giữ im lặng. Anh ghi rõ ở cuối mục rằng anh xếp việc này vào nhóm dữ kiện văn hóa phải tôn trọng trong mọi hoạt động của đội trên đoạn kênh này. Anh chưa xếp nó vào nhóm bằng chứng kỹ thuật. Anh đọc lại mục vừa ghi cho Thạch Văn Kha nghe ngay trên thuyền, hỏi anh có chỗ nào ghi sai ý người địa phương không. Thạch Văn Kha nghe xong, gật đầu, nói ghi vậy là đúng ý, rồi cầm chèo khua một nhịp dài đưa thuyền ra khỏi vùng nước lặng của khúc cua, hướng về sà lan đang hiện dần ra sau rặng bần trong nắng sáng đã lên cao.

Chương khác

Xem thêm