BẠCH XÀ NGÃ BA SÔNG TAM GIANG - Chương 1: Đền Tam Giang Cuối Tháng Chạp

Sáng 24 tháng 1 năm 2027, Lê Minh Quân bước lên khỏi bến đò khi sương còn phủ trắng mặt sông. Chuyến đò sớm vừa cập bờ cát, mấy người làng gánh rau xuống…

Nội dung chương

Sáng 24 tháng 1 năm 2027, Lê Minh Quân bước lên khỏi bến đò khi sương còn phủ trắng mặt sông. Chuyến đò sớm vừa cập bờ cát, mấy người làng gánh rau xuống chợ còn đứng lại buộc dây, tiếng mái chèo khua nước đã xa dần về phía bờ bên kia. Quân xốc lại ba lô trên vai, tay xách theo túi vải đựng mấy món đồ ông nội dặn mang lên đền, rồi đi theo con đường đất dốc dần từ bến lên đền Tam Giang. Hai bên đường, vườn chuối và hàng xoan tháng Chạp trụi lá còn ướt sương, đất dưới chân anh mềm và thơm mùi phù sa sau một đêm sông thở hơi lạnh lên bờ.

Đền Tam Giang nằm trên gò đất cao nhìn thẳng xuống ngã ba sông Bạch Hạc. Từ sân đền, Quân có thể thấy ba dòng nước gặp nhau ở khoảng sông rộng trước mặt. Sông Lô chảy từ phía đông bắc xuống, nước trong và lạnh, mặt sông buổi sớm phẳng như tấm gương sẫm. Sông Thao từ phía tây bắc đổ về, nước nặng phù sa, mang theo sắc nâu đỏ nhạt của đất đồi. Sông Đà từ phía tây dồn tới, dòng xiết và sâu, sóng nhỏ gợn lên thành từng vệt dài dù gió sáng còn rất nhẹ. Ba dòng gặp nhau không ồn ào, chỉ xoáy nhẹ ở giữa, tạo thành một vùng nước rộng, sâu và lặng một cách lạ thường ngay trước cửa đền. Người làng gọi chỗ lặng ấy là vực sâu trước cửa đền, và không ai đánh bắt ở đó.

Cụ từ Lê Văn Thịnh đã đứng chờ ở cổng đền từ lúc nào. Ông năm nay bảy mươi tám tuổi, người gầy, lưng còn thẳng, tóc bạc buộc gọn sau gáy. Ông mặc áo nâu sẫm đã sờn ở cổ tay, tay cầm chổi tre, mắt nhìn xuống bến đò như đã tính đúng giờ cháu nội mình sẽ lên tới nơi. Thấy Quân bước qua cổng, ông không hỏi chuyện đường đi, chỉ gật đầu rồi chỉ tay về phía sân gạch còn ướt sương.

- Về tới nơi thì bỏ ba lô vào gian nhà ngang trước, ăn miếng cơm cho ấm bụng rồi ra phụ ông dọn đền. - Ông nói. - Cuối tháng Chạp rồi, việc trong đền nhiều hơn người.

Quân dạ một tiếng, làm đúng như ông dặn. Gian nhà ngang là nơi ở của ông bà ngay trong khuôn viên đền, bếp nhỏ đỏ lửa từ sớm. Bà Phạm Thị Sen, vợ của cụ Thịnh, đang lúi húi bên chạn bát. Bà bảy mươi mốt tuổi, tóc búi cao, tay nhanh nhẹn, thấy cháu về thì múc cho anh bát cơm nóng với cá kho từ tối hôm trước. Bà không hỏi nhiều, chỉ dặn ăn chậm, vì lên đền mùa này là xác định thức khuya dậy sớm, không phải về chơi mấy ngày Tết như hồi anh còn nhỏ.

Ăn xong, Quân theo ông nội ra sân. Việc dọn đền cuối tháng Chạp bắt đầu từ những việc nhỏ nhất. Hai ông cháu quét sân gạch từ cổng vào tới thềm chính điện, gom lá xoan rụng thành từng đống rồi đốt ở góc vườn, khói xanh bay lơ lửng trên mặt sân còn ẩm. Quân lau bụi trên các bệ thờ ngoài sân, châm thêm dầu vào hai cây đèn đá trước cửa đền, rồi phụ ông kiểm lại từng chiếc chiếu cói trong chính điện, chiếc nào sờn rách thì mang ra kho đổi chiếc mới. Bà Sen ở phía sau lo phần kho, bà mở từng chum sành, kiểm nắp, kiểm dây niêm, ghi vào cuốn sổ vải đã cũ những thứ còn thiếu cho mùa lễ đầu xuân.

Giữa buổi sáng, cụ Thịnh gọi Quân ra đứng ở thềm đền, chỗ cao nhất nhìn xuống ngã ba sông. Gió từ mặt nước thổi lên mát lạnh, mang theo mùi bùn non và mùi rong rêu ở các bậc đá xuống bến. Ông chỉ tay lần lượt về ba hướng nước, nói chậm rãi như dạy một bài học thuộc lòng mà người giữ đền nào cũng phải thuộc trước mọi bài học khác.

- Kia là sông Lô. - Ông nói. - Nước nó trong, chảy êm mà sâu, nhìn mặt nước phẳng thế thôi, xuống dưới là lạnh buốt. Kia là sông Thao, nước đỏ phù sa, mùa này rút chậm, bờ bên kia còn ngập vệt bùn dài. Còn dòng xiết nhất là sông Đà, nước nó đến ngã ba thì hay đổi tính, sớm đang lặng, trưa đã cuộn. Ba dòng gặp nhau ngay trước cửa đền này. Người giữ đền trước hết phải nhớ mặt nước, nhớ hôm nay nó khác hôm qua ở chỗ nào, nhớ chỗ nào xoáy, chỗ nào lặng, chỗ nào bờ cát nhô ra thêm một gang tay. Nhớ mặt nước trước, rồi mới nhớ mặt người.

Quân đứng yên nghe, mắt đi theo tay ông chỉ. Anh sinh ra ở thôn Bạch Hạc, lớn lên bên bến đò này, từng chèo thuyền, từng tắm sông, vậy mà nghe ông nói, anh mới nhận ra mình chưa bao giờ nhìn ngã ba sông lâu và kỹ như sáng nay. Trước đây anh chỉ biết chỗ nào nước cạn thì lội được, chỗ nào sâu thì tránh. Còn trong mắt ông nội, mặt sông là một cuốn sổ mở, mỗi gợn sóng, mỗi vệt bọt, mỗi khoảng lặng đều là một dòng chữ phải đọc cho đúng.

Cụ Thịnh dẫn Quân đi một vòng quanh đền. Chính điện thờ Thổ Lệnh Đại Vương, gian giữa trang nghiêm, khói hương trầm thoang thoảng dù chưa tới giờ lễ. Hậu cung ở phía sau, cửa gỗ khép kín, là nơi giữ những vật thiêng nhất của đền, Quân chỉ được đứng ở ngưỡng cửa nhìn vào khi ông mở hé cho anh thấy bóng tối yên tĩnh bên trong. Gian kho ở phía đông chứa chum gốm, chiếu, đèn và cát đã sàng sẵn cho mùa lễ. Bến đền ở phía dưới gò, có mấy bậc đá dẫn xuống mặt nước và một bãi cát vàng rộng ở bờ bên kia cửa đền, nắng sớm chiếu lên làm cát sáng như rắc bột vàng mịn. Ông bảo đó là bờ cát thắng, chỗ cát sạch nhất vùng này, cũng là chỗ người làng đến lấy cát về dùng việc nhà mới mỗi độ đầu xuân.

Khi đi ngang qua khoảng nước lặng trước cửa đền, ông dừng lại lâu hơn. Ông không nói gì to tát, chỉ bảo Quân nhìn kỹ ranh giới của vùng nước ấy. Ở mép vùng lặng, mấy chiếc phao mốc nhỏ của đền và của thôn cắm thành một vòng cung, báo cho thuyền bè biết đây là khu cấm trước cửa đền, không ai được vào đánh bắt. Trong vòng cung ấy, mặt nước gần như không gợn, sâu thăm thẳm, thỉnh thoảng một vòng xoáy rất nhỏ nổi lên rồi tan, như mặt sông vừa thở một hơi dài ở dưới sâu.

- Vực ở ngay đây. - Ông nói khẽ. - Sâu không thấy đáy, nước lạnh quanh năm. Thuyền đi qua ngã ba thì vòng tránh ra ngoài phao, không ai cắt ngang vực. Con trực đền thì phải thuộc ranh giới này như thuộc lòng bàn tay, đêm tối cũng phải hình dung được phao mốc nằm ở đâu, bờ cát thắng ở phía nào.

Quân gật đầu, trong lòng tự nhủ sẽ ghi hết vào cuốn sổ trực ông vừa giao. Cuốn sổ bìa vải xanh đã cũ, những trang đầu là chữ của ông nội ghi việc các mùa lễ trước, ngay ngắn và ít lời. Từ trang trắng đầu tiên còn lại, phần ghi chép của mùa lễ năm nay sẽ là phần của anh.

Buổi trưa, ba người ăn cơm trong gian nhà ngang. Cơm canh đạm bạc, câu chuyện chỉ quanh việc lễ. Bà Sen kể năm nay việc xin nước và chia cát đầu xuân chắc sẽ đông hơn, vì trong thôn có mấy nhà dựng nhà mới sau Tết, lại có nhà ở xóm dưới ngỏ ý muốn lên đền xin lộc nước sớm. Cụ Thịnh nghe xong chỉ dặn bà kiểm lại số chum nhỏ dùng chia nước cho dân, chum nào rò thì bỏ hẳn, không dùng tạm. Ông quay sang Quân, nói rõ phần việc của anh trong suốt mùa lễ này, không phải chỉ mấy ngày dọn đền trước Tết.

- Từ hôm nay tới hết lễ rằm tháng Giêng, con ở lại đền phụ giữ đền với ông bà. - Ông nói. - Ban ngày dọn dẹp, tiếp khách thập phương, ghi sổ. Ban đêm thay phiên với ông trông đền, để mắt tới bến và mặt sông trước cửa đền. Việc này không nặng nhọc bằng việc đồng áng, nhưng cần người thức tỉnh và nhớ việc. Con làm được không?

Quân đáp ngay rằng anh làm được. Anh hai mươi bốn tuổi, vừa xong việc phụ hồ và việc chạy thuyền thuê ở bến dưới được ít tháng, mùa xuân này ở lại đền với ông bà cũng là điều anh đã tính từ khi bà Sen nhắn anh về. Anh nói anh sẽ ghi sổ trực mỗi ngày, ghi rõ giờ giấc, thời tiết, mực nước và những gì thấy ở bến. Ông nghe xong gật đầu hài lòng, lấy cuốn sổ trực đặt hẳn vào tay anh, coi như việc đã giao xong.

Chiều xuống, Quân một mình ra bờ sông rửa mấy chiếc thau đồng dùng trong đền. Nước sông lạnh làm tay anh tê đi nhanh chóng. Anh nhìn sang bờ cát thắng bên kia, thấy cát vàng trải dài, sạch và phẳng, chỉ có dấu chân chim nhỏ in thành vệt gần mép nước. Anh nhớ lời ông dặn ban sáng, cố tập nhìn mặt nước như đọc một trang sách. Sông Lô êm, sông Thao đục nhẹ, sông Đà gợn sóng nhỏ ở phía xa. Ở giữa, vùng nước của vực sâu vẫn lặng, lặng tới mức anh có cảm giác nếu mình nhìn đủ lâu sẽ thấy được bóng của đền in xuống tận đáy.

Bà Sen ra bến gọi anh lên ăn cơm tối thì trời đã nhá nhem. Bà đứng ở bậc đá trên cao, tay cầm đèn bão, nhìn xuống mặt sông một lúc lâu rồi nói một câu làm Quân nhớ mãi khi anh bước lên bờ.

- Năm nay nước sông rút chậm hơn mọi năm. - Bà nói. - Cuối tháng Chạp rồi mà bờ bên sông Thao vẫn còn ngập bùn, cát thắng cũng chưa lộ hết bãi như lệ thường. Nước rút chậm thì việc đi lại trên sông khó lường hơn, đêm tối càng phải để mắt.

Quân quay lại nhìn mặt sông lần nữa. Đúng như bà nói, vệt bùn ở bờ xa còn dài, bãi cát thắng chỉ mới lộ một phần. Anh mở cuốn sổ trực ngay tối hôm đó, ghi dòng đầu tiên của mùa lễ bằng nét chữ còn chưa quen tay. Anh ghi ngày tháng, ghi việc mình nhận phụ giữ đền suốt mùa lễ đầu xuân, ghi vị trí vực sâu trước cửa đền và bờ cát thắng bên kia như ông đã chỉ, để từ mai, mỗi lần trực. Anh đều đối chiếu mặt nước với những gì đã ghi trong sổ.

Chương khác

Xem thêm