BẠCH XÀ NGÃ BA SÔNG TAM GIANG - Chương 4: Cát Thắng Trộn Vôi

Sáng 27 tháng 1, bà Sen gọi Quân dậy sớm hơn thường lệ, bảo hôm nay hai bà cháu ra bờ cát thắng lấy cát và dạy anh nhận mặt Cát Thắng trước khi mùa lễ…

Nội dung chương

Sáng 27 tháng 1, bà Sen gọi Quân dậy sớm hơn thường lệ, bảo hôm nay hai bà cháu ra bờ cát thắng lấy cát và dạy anh nhận mặt Cát Thắng trước khi mùa lễ bắt đầu. Trời vừa hửng, sương còn đọng trên cỏ ở lối xuống bến, mặt sông phẳng lặng, ba dòng nước ở ngã ba mang ba sắc khác nhau hiện rõ trong ánh sáng đầu ngày. Bà Sen mang theo một chiếc thúng nhỏ, một tấm vải sàng và một bao tải sạch gấp gọn. Quân xách thêm chiếc xẻng cán ngắn của đền, đi sau bà xuống các bậc đá ở bến, rồi cùng bà bước lên chiếc thuyền nan nhỏ để sang bờ cát bên kia cửa đền.

Bờ cát thắng buổi sớm rộng và sáng. Cát ở đây khác hẳn cát ở các bãi ven sông mà Quân từng thấy. Hạt cát to, đều, màu vàng sậm như mật ong loãng, sạch tới mức nắm lên tay không thấy lẫn bùn hay vỏ ốc vụn. Bà Sen bảo cát này được ba dòng nước đãi qua nhiều mùa lũ, phù sa mịn đã bị cuốn đi, chỉ còn lại phần cát nặng và sạch nhất lắng ở đúng bờ cong bên kia cửa đền. Bà xúc một nắm cát đưa cho Quân, bảo anh vê thử giữa hai đầu ngón tay, nghe tiếng cát cọ vào nhau khô và giòn, rồi nhìn hạt cát dưới nắng sớm, hạt nào cũng ánh lên một lớp vàng mỏng.

- Cát Thắng là cát này, chỉ cát ở bãi này mới gọi là Cát Thắng của đền. - Bà nói. - Không phải cát vàng ở đâu cũng dùng thay được. Cát phải hạt to, sạch, ngậm phù sa mà không lẫn bùn. Con lấy cát nơi khác về, người làng nhìn là biết ngay, vì cát giả khô xác, màu nhạt, vê lên tay nghe lạo xạo chứ không giòn như cát ở đây.

Bà dạy Quân cách lấy cát đúng lệ. Chỉ lấy ở phần bãi cao đã khô mặt sau một đêm, không lấy ở mép nước đang ướt, không lấy ở chỗ có dấu chân người giẫm nát hay chỗ thuyền bè hay tấp vào. Cát lấy xong sàng qua vải để bỏ hạt quá to và những mẩu rác sông nhỏ, rồi phơi trên sân đền cho khô hẳn mới cất vào kho. Trong gian kho của đền, Cát Thắng được đựng riêng trong những bao vải đánh dấu của nhà đền, không để lẫn với cát xây dựng hay cát thường mà thôn dùng trong việc khác.

Phần quan trọng nhất bà dặn là cách dùng. Cát Thắng được trộn với vôi bột theo tỉ lệ mà người giữ kho của đền thuộc nằm lòng, rồi rải quanh móng nhà mới để cầu che chở và tẩy uế cho nền đất trước khi dựng nhà. Người làng khi cất nhà mới đều muốn xin một phần cát của đền về rải móng, vì họ tin nền nhà có cát của ngã ba sông và có lộc của đền thì nhà ở yên, người ở khỏe. Bà nhấn mạnh cát trộn vôi bột là cát dùng trên bờ, dùng quanh móng nhà, dùng trong việc của người sống trên đất, tuyệt đối không ai mang cát này rải xuống sông hay dùng vào việc gì khác ngoài lệ làng đã truyền.

Quân sàng xong thúng cát đầu tiên thì anh Hoàng Văn Kiên, trưởng thôn Bạch Hạc, đi thuyền từ bến thôn sang. Anh Kiên bốn mươi lăm tuổi, người đậm, da sạm nắng sông, tính nói thẳng và làm việc nhanh. Anh neo thuyền ở mép bãi, lội mấy bước lên bờ cát khô, chào bà Sen rồi nói rõ việc của mình. Em trai anh ở xóm trong vừa xong phần móng nhà mới, gia đình muốn xin một phần Cát Thắng của đền về trộn vôi rải quanh móng trước khi thợ xây lên tường. Anh mang theo lời nhắn của em trai và một túi vải sạch của nhà để đựng cát, đúng như lệ người làng vẫn làm khi tới xin cát ở đền.

Bà Sen nghe xong gật đầu, bảo việc này là việc lành, nhà đền sẽ ghi sổ và cho anh lấy đủ phần cát theo lệ của một nhà mới trong thôn. Bà còn dặn anh cách trộn, vôi bột phải là vôi đã tôi đúng độ, cát và vôi trộn đều tay, rải thành một vòng khép kín quanh móng, không rải đứt đoạn. Rải xong thì để yên một đêm trước khi thợ làm tiếp phần trên. Anh Kiên ghi nhớ từng lời, tự tay sàng phần cát của nhà mình dưới sự chỉ dẫn của bà, động tác vụng về hơn tay bà nhiều nhưng rất cẩn thận, sàng xong còn nhặt lại từng hạt cát rơi ra ngoài tấm vải.

Trong lúc chờ cát phơi qua nắng sớm ở sân đền sau khi cả ba quay về bờ bên này, anh Kiên ngồi uống chén trà bà Sen pha, kể chuyện thôn trong những ngày giáp Tết. Anh nói năm nay cả thôn đang chờ lễ xin nước đầu xuân đông vui hơn hẳn, mấy nhà ở xóm dưới đã hỏi anh về giờ giấc lên đền, nhà có nhà mới thì chờ xin cát. Nhà không có việc nhà cửa thì cũng muốn xin một ít nước và một nắm cát mang về tẩy uế nhà cũ trước khi vào năm mới. Anh bảo làm trưởng thôn, anh mừng vì dân tin đền, tin lệ làng, nhưng cũng lo phần trật tự ở bến trong những ngày đông người, nên anh đã hẹn với cụ Thịnh sẽ bàn kỹ việc phân người trông bến ngay sau Tết.

Câu chuyện đang yên thì anh Kiên hạ giọng, nói thêm một chuyện anh vừa nghe ở chợ cá sáng sớm hôm đó. Anh bảo ngoài sông dạo này có người lạ hỏi mua cá giá cao bất thường, hỏi mua cá lớn đánh bắt ở vùng ngã ba, trả giá cao hơn hẳn giá chợ mà không mặc cả nhiều. Người bán cá ở chợ kể lại với anh trong lúc cân cá, anh nghe thì để bụng, vì dân chài ở Bạch Hạc xưa nay bán cá theo giá chợ quen thuộc. Tự nhiên có người trả cao hẳn lên để hỏi cá lớn ở ngã ba thì không phải chuyện mua bán bình thường. Anh nói anh chưa rõ đó là ai, cũng chưa gặp tận mặt, chỉ dặn Quân ở đền để ý, nếu thấy người lạ lảng vảng ở bến hỏi chuyện cá mú thì báo cho anh một tiếng.

Quân nghe xong gật đầu, trong lòng thoáng nghĩ tới vùng nước lặng trước cửa đền và hàng phao mốc khu cấm mà ông nội đã chỉ cho anh hôm đầu tiên. Anh không nói gì thêm, vì chuyện anh Kiên kể mới chỉ là lời kể lại ở chợ, chưa có gì rõ ràng để ghi vào sổ như một sự việc chắc chắn. Bà Sen ở bên cạnh cũng chỉ dặn anh Kiên rằng việc sông nước gần đền thì cứ để mắt chung, người làng giữ lệ của làng, ai làm việc mua bán lương thiện thì không ai cấm. Còn ai có ý khác thì sớm muộn mặt sông cũng sẽ cho thấy.

Trên đường chèo thuyền nan quay về, bà Sen còn chỉ cho Quân cách phân biệt bãi cát thắng với hai bãi cát nhỏ ở phía hạ lưu mà người ngoài hay nhầm. Hai bãi kia cát mịn hơn, màu xám nhạt, lẫn nhiều vỏ hến và bùn khô, thuyền bè hay tấp vào tránh gió nên mặt cát đầy dấu chân và vết kéo lưới. Còn bãi cát thắng nằm đúng hõm cong của bờ bên kia cửa đền, được vực sâu và dòng lặng che cho, ít người đặt chân tới ngoài người của đền và người làng được phép lấy cát theo lệ. Bà bảo chính vì bãi ít người tới nên cát ở đó mới giữ được sự sạch sẽ qua nhiều mùa nước. Và người giữ kho của đền qua các đời đều coi việc trông bãi cát này như trông một phần của kho đền đặt ở ngoài trời.

Về tới sân đền, anh Kiên không về ngay. Anh lên chính điện thắp hương, rồi ngồi lại với cụ Thịnh ở hiên một lúc để bàn việc trông bến trong những ngày lễ sắp tới. Quân đứng ở sân phơi cát, nghe loáng thoáng hai người nhắc tới việc chia ca ở bến đò, việc nhắc thuyền buôn đi vòng ngoài phao mốc và việc giữ lối lên đền thông thoáng cho người già trong thôn. Anh thấy rõ mùa lễ trong mắt những người lớn không chỉ là hương khói và tiếng trống, mà là hàng chục việc nhỏ phải khớp vào nhau, từ một thúng cát phơi trên sân cho tới một ca trực ở bến trong đêm tối.

Trưa hôm đó, Quân phụ bà Sen phơi thúng Cát Thắng vừa lấy trên sân gạch, dùng cào gỗ đảo đều cho cát khô mặt. Rồi ghi vào sổ kho của đền số cát lấy trong ngày và phần cát đã ghi cho nhà em trai anh Kiên. Anh ghi thêm vào sổ trực của mình một dòng về bờ cát thắng, xác định rõ đó là bãi cát vàng bên kia cửa đền, nơi duy nhất lấy Cát Thắng của đền. Để từ nay mỗi lần ghi sổ anh không còn lẫn bãi cát ấy với bất cứ bãi cát nào khác dọc hai bờ sông.

Chiều xuống, khi cát đã khô và được cất vào kho, Quân ra bến rửa thúng và tấm vải sàng. Anh nhìn sang bãi cát vàng bên kia trong nắng cuối ngày, thấy dấu chân của ba người buổi sáng vẫn còn in mờ ở phần bãi cao. Anh nghĩ rằng một bãi cát tưởng như vô tri cũng có thể là một phần của đời sống một ngôi đền. Nó được người ta giữ gìn, ghi sổ và truyền lại cách nhận mặt cho người đến sau như truyền một nghề giữ sông. Và đó cũng là giữ đền cho những mùa lễ còn rất dài ở phía trước của thôn Bạch Hạc quê anh, nơi mặt nước và bờ cát đều có tên, có lệ. Người chịu trách nhiệm trông coi nơi ấy mỗi ngày không hề gián đoạn. Trong suốt những ngày cuối tháng Chạp bận rộn và yên tĩnh này, nhà đền nhỏ trên gò đất cao vẫn nhìn xuống ngã ba sông rộng lớn và sâu thẳm.

Chương khác

Xem thêm