BẠCH XÀ NGÃ BA SÔNG TAM GIANG - Chương 7: Mào Xanh Trong Chuyện Kể

Đêm 30 tháng 1, sau bữa cơm tối, ba người trong nhà đền ngồi ở sân trước chính điện uống trà và bàn việc chuẩn bị cho những ngày sát Tết. Đêm cuối tháng…

Nội dung chương

Đêm 30 tháng 1, sau bữa cơm tối, ba người trong nhà đền ngồi ở sân trước chính điện uống trà và bàn việc chuẩn bị cho những ngày sát Tết. Đêm cuối tháng Chạp trời quang, ít mây, gió sông thổi nhẹ qua sân gạch làm mấy cây đèn đá trước cửa đền chao ánh lửa nhỏ. Bà Sen mang ra một ấm trà mới và một đĩa mứt gừng của nhà tự làm, rồi nhân câu chuyện về ông Thắng tối hôm trước, bà bảo Quân rằng anh đã nghe chuyện thần cứu người. Nhưng chưa nghe người làng nhận mặt thần bằng cách nào trong đêm tối. Bà nói người giữ đền phải thuộc cả dấu nhận mặt ấy, dù cả đời có thể không bao giờ tận mắt thấy nó ở tuyến sông trước mặt.

Bà kể dấu nhận mặt của Bạch Xà trong chuyện làng bằng giọng chậm rãi của người đã nghe câu chuyện này từ khi còn là con dâu mới về nhà đền. Bạch Xà là con rắn trắng dài hơn mười lăm mét, thân mình bạch tạng trắng muốt, khác hẳn mọi loài rắn nước thường thấy ở ngã ba này. Trên đầu của thần có một chiếc mào sụn dựng cao, và chính chiếc mào ấy vào ban đêm phát sáng xanh biếc, một thứ ánh sáng không giống ánh đèn thuyền. Không giống ánh lửa và cũng không giống ánh lân tinh lập lòe ở các bãi bùn. Người đi sông đêm chỉ cần thấy một vệt sáng xanh lướt chậm trên mặt nước tối, đi thành một đường dài và êm, là biết phải tránh xa vực sâu trước cửa đền ngay lập tức. Chèo thuyền vòng ra ngoài phao mốc và giữ im lặng cho tới khi vệt sáng ấy khuất hẳn.

Quân hỏi bà đã bao giờ tận mắt thấy vệt sáng xanh ấy chưa. Bà Sen lắc đầu, cười hiền, nói bà sống ở đền mấy chục năm, thức không biết bao nhiêu đêm lễ, vậy mà chưa một lần thấy mào xanh thật ở ngoài sông. Những gì bà kể là chuyện của các cụ đời trước truyền lại, là lời của những người đi sông đêm ngày xưa kể cho nhau nghe ở bến đò. Là phần chuyện kể của làng chứ không phải điều bà dám nói là mình đã chứng kiến. Bà dặn Quân phân biệt cho rõ hai thứ này, chuyện kể của làng thì ghi là chuyện kể, điều mắt thấy tai nghe ở tuyến sông hiện tại thì mới ghi là sự việc. Người giữ đền mà lẫn hai thứ ấy vào nhau thì sổ sách và lời nói đều mất sự đáng tin.

Cụ Thịnh ngồi bên cạnh gật đầu theo lời vợ. Ông bổ sung rằng dấu mào xanh trong chuyện kể còn đi kèm với một lệ bất thành văn của người đi sông đêm ở Bạch Hạc. Thấy vệt sáng xanh thì không gọi nhau ầm ĩ, không lấy đèn rọi thẳng về phía vệt sáng, không tìm cách lại gần để nhìn cho rõ, và tuyệt đối không thử thách bằng cách gõ vào mạn thuyền hay hò hét gọi thần. Ông nói thần ở vực sâu không xuất hiện theo yêu cầu của người tò mò, chuyện làng kể về mào xanh là để người ta biết đường tránh, không phải để người ta biết đường tìm tới. Ai cố tình tìm tới vực sâu trong đêm vì tò mò, người ấy trước hết đã sai ở cái tâm không kính trọng giới hạn của làng.

Bà Sen còn kể thêm cách người làng xưa phân biệt vệt sáng xanh trong chuyện kể với những ánh sáng dễ gây nhầm lẫn trên sông đêm. Đom đóm bay thành đàn ở các bụi cây ven bờ thì sáng vàng xanh nhạt, chớp tắt liên tục và bay cao thấp không thành đường. Lân tinh ở bãi bùn khi nước rút thì chỉ sáng ở sát mặt bùn ven bờ, đứng yên một chỗ. Đèn của thuyền chài thì có chao đèn che, sáng trắng hoặc vàng, đi kèm tiếng máy hoặc tiếng mái chèo. Còn vệt sáng của mào thần trong chuyện kể thì liền một dải, xanh biếc, lướt sát mặt nước thành một đường dài liên tục và không kèm bất cứ tiếng động nào của người. Bà nói người kể chuyện làng xưa cẩn thận tới mức dặn nhau cả những điều phân biệt nhỏ như vậy, để lớp trẻ không vì thấy một đốm sáng lạ mà đã vội kết luận điều mình chưa hề tận mắt chứng kiến rõ ràng.

Ông Thịnh nghe vợ kể xong thì lấy cuốn sổ cũ của các đời giữ đền trước trong hòm gỗ ở gian nhà ngang ra cho Quân xem qua. Trong sổ, ở những trang ghi chép từ nhiều chục năm trước, thỉnh thoảng có một dòng ngắn nhắc tới lời kể của người đi sông về một vệt sáng xanh ngoài vực, chữ viết đã nhòe. Ghi rõ là lời kể của người khác chứ không phải việc người ghi sổ tận mắt thấy. Quân lật xem mấy trang, thấy cách ghi thận trọng ấy lặp lại qua nhiều đời tay viết khác nhau, và hiểu thêm một điều về nghề giữ đền mà ông nội chưa nói thẳng. Rằng giữ đền cũng là giữ cách nói về những điều mình chưa thấy, không nói quá lên một lời nào và không bớt đi một lời nào.

Quân nghe hai ông bà kể mà trong lòng dậy lên một cảm giác lạ. Mấy ngày ở đền, anh đã thuộc mặt nước ba dòng sông, thuộc gàu đồng và lệ giờ Tý, thuộc Cát Thắng và hai điều kiêng, nay thêm hình dạng của Bạch Xà trong chuyện kể, dài hơn mười lăm mét, trắng muốt. Mào sụn phát sáng xanh biếc ban đêm. Tất cả những điều ấy xếp cạnh nhau thành một bức tranh đầy đủ về vùng nước trước cửa đền, một bức tranh mà phần lớn anh mới chỉ biết qua lời kể và lệ truyền. Chứ chưa một lần đối chiếu bằng mắt mình trong đêm tối. Anh tự hỏi không biết bao nhiêu người giữ đền trước anh cũng đã ngồi ở sân này, nghe cùng những chuyện này, rồi sống trọn đời gác đền mà không một lần thấy vệt sáng xanh ngoài sông thật sự.

Bà Sen như đoán được ý nghĩ của cháu, bà rót thêm trà và nói rằng không thấy mới là thường. Thần giữ vực sâu, người giữ đền, mỗi bên ở yên phần của mình, năm này qua năm khác, đó mới là sự yên ổn mà làng này cầu mong. Chỉ khi có người gặp nạn thật trên mặt nước, như ông Thắng năm xưa, hay khi có kẻ làm điều tàn ác ngay ở cửa nhà của thần, người làng mới tin rằng thần sẽ trồi lên. Còn những đêm bình thường như đêm nay, mặt sông tối và lặng là một phúc lớn, người trực đền thấy sông lặng thì mừng, chứ không ai ngồi mong một điều phi thường xảy ra để được mở mang tầm mắt.

Câu chuyện ở sân đền kéo dài tới gần nửa đêm. Bà Sen dọn ấm trà, cụ Thịnh vào hậu cung kiểm lại cửa nẻo trước khi nghỉ, còn Quân nhận phần trực đầu đêm ở sân và bến như lịch đã chia. Anh mang đèn bão ra thềm đền, ngồi trên bậc đá cao nhất nhìn xuống mặt sông. Đêm đó Quân nhìn rất lâu xuống mặt sông đen mà không thấy vệt sáng nào. Mặt nước tối sẫm, chỉ có ánh đèn của một chiếc thuyền buôn đi xa ở phía hạ lưu phản chiếu thành một vệt vàng ngắn rồi tắt, tiếng máy thuyền nhỏ dần về phía chân trời tối. Vùng nước trong vòng phao mốc trước cửa đền lặng hoàn toàn, đen và sâu, không một gợn sáng xanh nào lướt qua như trong chuyện kể của bà.

Anh ngồi thêm một lúc lâu nữa, nghe tiếng gió, tiếng nước và tiếng côn trùng rất nhỏ ở vườn sau đền, rồi tự cười mình trong bóng tối. Anh nhận ra mình vừa ngồi chờ một điều mà chính bà nội đã dặn là không nên chờ, và bài học của đêm nay hóa ra không nằm ở vệt sáng nào ngoài sông. Mà nằm ở việc anh học được cách ngồi yên trước một mặt sông tối lặng và ghi vào sổ đúng sự thật của nó, rằng đêm nay không có gì lạ, sông yên, đền yên. Người trực hoàn thành ca trực của mình trong sự bình thường quý giá ấy.

Trong ca trực, Quân đi một vòng quanh đền như lệ mỗi đêm, kiểm cửa kho, kiểm dây neo thuyền ở bến và đứng lại ở bậc đá cuối cùng nhìn xuống vực một lần nữa. Nước dưới bến tối tới mức anh không phân biệt được đâu là mặt nước, đâu là bóng của gò đền in xuống, chỉ nghe tiếng nước vỗ rất nhẹ vào đá. Anh nghĩ tới thân trắng trong chuyện của ông Thắng và chiếc mào xanh trong chuyện của bà Sen, hai mảnh chuyện kể của hai người già anh kính trọng nhất làng. Ghép lại thành hình dạng đầy đủ của vị thần mà ngôi đền này thờ phụng. Anh biết từ nay, mỗi lần trực đêm, hình dạng ấy sẽ ở trong đầu anh khi anh nhìn xuống mặt sông, dù mắt anh có thấy nó thật hay không. Và anh tự dặn mình phải giữ cho ranh giới giữa chuyện kể và sự việc thật trong sổ trực luôn rõ ràng như hai ông bà đã dạy.

Trước khi vào nghỉ để đổi ca cho ông nội, Quân ghi vào sổ trực hình dạng của Bạch Xà đúng như chuyện kể của làng mà bà Sen đã truyền lại, ghi rõ đây là dấu nhận mặt ở mức chuyện kể. Dài hơn mười lăm mét, bạch tạng, mào sụn phát sáng xanh biếc ban đêm, và ghi thêm một dòng về ca trực của chính mình. Rằng anh đã nhìn xuống mặt sông rất lâu trong đêm mà không thấy bất cứ vệt sáng nào ngoài ánh đèn thuyền buôn ở phía xa của hạ lưu, rồi khép sổ. Tắt bớt một cây đèn ở sân và nhường lại sự yên tĩnh của ngôi đền nhỏ cho ca trực tiếp theo trong đêm cuối tháng Chạp se lạnh và trong trẻo này của quê nhà Bạch Hạc thân thương yêu dấu.

Chương khác

Xem thêm