BẠCH XÀ NGÃ BA SÔNG TAM GIANG - Chương 8: Bản Văn Tế Thổ Lệnh

Sáng 31 tháng 1, cụ Thịnh dẫn Quân vào hậu cung của đền Tam Giang, nơi mà suốt mấy ngày qua anh chỉ được đứng ở ngưỡng cửa nhìn vào. Hậu cung là gian…

Nội dung chương

Sáng 31 tháng 1, cụ Thịnh dẫn Quân vào hậu cung của đền Tam Giang, nơi mà suốt mấy ngày qua anh chỉ được đứng ở ngưỡng cửa nhìn vào. Hậu cung là gian trong cùng của đền, nhỏ, kín, ít ánh sáng, không khí bên trong mát và tĩnh, mùi trầm hương lâu năm ngấm vào gỗ và vải thành một thứ mùi trầm sâu không lẫn đi đâu được. Ở chính giữa hậu cung là ban thờ Thổ Lệnh Đại Vương, hai bên là các kệ gỗ đựng đồ lễ thiêng của đền. Mọi vật đều được phủ vải điều sạch sẽ và xếp theo một thứ tự mà chỉ người giữ đền mới thuộc hết.

Ông nội tới chiếc tủ gỗ thấp kê sát vách trong, mở ngăn kéo giữa bằng chiếc chìa khóa đồng nhỏ ông luôn giữ trong túi áo. Trong ngăn kéo, giữa mấy lớp vải lót, là một cuốn sổ chép tay bọc vải đã ngả màu thời gian, giấy bên trong vàng ngà, mép giấy mềm như lụa vì đã qua tay nhiều đời người. Ông hai tay nâng cuốn sổ ra, đặt lên mặt bàn nhỏ trước ban thờ, rồi mới gọi Quân lại gần. Ông nói đây là bản văn tế Thổ Lệnh Đại Vương chép tay giữ trong hậu cung, bản gốc của đền, không có bản sao nào để ở nơi khác, cũng không ai được mang ra khỏi hậu cung nếu không có việc lễ chính thức.

Quân cúi nhìn những trang chữ Hán Nôm và chữ quốc ngữ chép xen kẽ, nét chữ của nhiều đời người giữ đền khác nhau, có trang chữ đều và đậm, có trang chữ đã mờ đi vì tay người lật giở nhiều lần. Ông giải thích văn tế là lời của người giữ đền thay mặt dân làng thưa với Thổ Lệnh Đại Vương trong các lễ lớn của đền, lời lẽ trong văn tế không phải lời khấn tùy tiện nghĩ ra trong lúc lễ. Mà là những câu đã được các đời trước cân nhắc từng chữ, giữ nguyên không thêm bớt. Người niệm văn tế phải niệm đúng, niệm đủ và niệm bằng cái tâm kính cẩn của người đang đứng giữa đền và sông, giữa dân làng và thần linh của vùng nước này.

Rồi ông bắt Quân học thuộc lòng văn tế ngay từ sáng hôm đó. Ông đọc trước từng đoạn, giọng trầm, chậm và rõ, Quân đọc lại theo sau, sai một chữ ông bắt đọc lại từ đầu câu. Hai ông cháu ngồi trong hậu cung yên tĩnh suốt buổi sáng, tiếng đọc văn tế trầm trầm hòa với tiếng gió rất nhẹ ngoài sân và tiếng chim sẻ trên mái đền. Quân vốn nghĩ học thuộc một bài văn tế chỉ là việc của trí nhớ, nhưng càng đọc anh càng thấy những câu chữ ấy như một tấm bản đồ bằng lời của ngã ba sông, nhắc tới ba dòng nước, nhắc tới bến bãi. Nhắc tới dân chài và nhắc tới bổn phận của người giữ đền đối với vùng nước được giao trông coi.

Giữa buổi, ông dừng lại, hỏi Quân có thắc mắc vì sao người phụ giữ đền như anh cũng phải học thuộc văn tế, trong khi người niệm chính trong lễ luôn là cụ từ. Ông tự trả lời câu hỏi ấy bằng một giọng nghiêm trang mà Quân chưa từng nghe ông dùng trong những việc thường ngày ở đền.

- Người giữ đền phải thuộc văn tế như thuộc đường sông. - Ông nói. - Thuộc không phải để giành phần niệm của ai, thuộc là để hiểu mình đang giữ cái gì trong ngôi đền này. Người niệm chính trong lễ luôn là cụ từ, việc đó không thay đổi. Nhưng một người phụ giữ đền mà không thuộc văn tế, không hiểu từng câu trong đó nói gì, thì người ấy mới chỉ giữ được phần sân gạch và chiếu cói của đền, chưa giữ được phần hồn của đền.

Ông dặn thêm rằng học thuộc văn tế còn là một phần của sự kế tục lặng lẽ trong nhà đền. Người giữ đền nào cũng già đi, cũng có ngày mắt mờ tay run, và những câu văn tế này phải nằm sẵn trong đầu của người trẻ từ khi người trẻ còn khỏe và còn sáng trí. Chứ không đợi tới ngày cần mới mở sổ ra học vội. Quân nghe xong gật đầu, đọc lại đoạn vừa học một lần nữa, lần này chậm hơn và ít vấp hơn hẳn, như thể anh vừa hiểu thêm một lớp nghĩa trong từng câu chữ mà anh đang đưa vào trí nhớ của mình.

Trước khi rời hậu cung vào cuối buổi sáng, ông còn cho Quân xem cách cất giữ cuốn sổ văn tế như một bài học riêng. Sổ phải đặt lại đúng lớp vải lót trong ngăn kéo, ngăn kéo phải đóng kín, chìa khóa phải trở về túi áo của người giữ đền, và cửa hậu cung phải khép lại ngay khi không còn việc bên trong. Ông nói đồ thiêng của đền hư hỏng phần nhiều không phải vì biến cố lớn, mà vì những lần người ta tiện tay để tạm ở nơi không đúng, quên một đêm ẩm. Hay cho người không có phận sự mượn xem một lúc cho biết. Quân nghe mà ghi nhớ từng thao tác nhỏ, vì anh hiểu từ nay anh cũng là một trong những người phải chịu trách nhiệm nếu một vật của hậu cung bị để sai chỗ dù chỉ trong một buổi chiều bận rộn trước Tết.

Ông cũng kể cho Quân nghe nguồn gốc của cuốn sổ chép tay này theo lời các đời trước truyền lại. Sổ được chép lại từ một bản cũ hơn đã mục nát vì ẩm, người chép là một cụ từ đời trước có nét chữ đẹp nhất trong các đời giữ đền của dòng họ. Chép trong nhiều đêm liền dưới đèn dầu ở chính gian hậu cung này, chép xong thì đối chiếu lại với bản cũ ba lần mới dám cất bản cũ đi. Từ đó tới nay, mỗi đời giữ đền đều giữ sổ như giữ một phần của đền, không ai tự ý sửa một chữ trong văn tế vì cho rằng mình viết hay hơn người xưa. Quân nhìn những trang giấy vàng ngà trước mặt với một cảm giác kính trọng mới, cảm giác đang chạm tay vào một sợi dây nối nhiều thế hệ người giữ đền lại với nhau qua cùng một bài văn tế không hề thay đổi.

Buổi chiều, hai ông cháu vẫn tiếp tục việc học ở gian nhà ngang để hậu cung được yên tĩnh cho bà Sen sắp lễ. Bà Sen mang ra một ấm trà và mấy chiếc bánh khảo của nhà làm thử cho Tết, ngồi ở góc nhà vá lại một chiếc khăn phủ đồ lễ, thỉnh thoảng ngẩng lên nghe cháu đọc văn tế. Có đoạn Quân đọc sai một chữ, chưa cần ông nội nhắc, bà đã khẽ đọc lại đúng chữ ấy từ góc nhà, giọng nhỏ mà chính xác. Quân ngạc nhiên nhìn bà, bà chỉ cười nói bà ở nhà đền mấy chục năm, nghe văn tế qua bao nhiêu mùa lễ, chữ đã ngấm vào tai từ lúc nào không hay. Dù bà chưa bao giờ là người đứng ra niệm văn tế trong lễ chính.

Tối đến, ông kiểm tra lại phần đã học trong ngày như một thầy giáo già kiểm tra học trò trước ngày thi quan trọng. Quân ngồi thẳng lưng ở hiên nhà ngang, đọc lại từ đầu tới cuối phần văn tế được giao, ánh đèn bão để bên cạnh hắt sáng lên cuốn sổ trực mở sẵn trên đùi anh. Anh vấp đúng hai chỗ, ông bắt anh dừng lại, đọc lại hai chỗ ấy ba lần cho tới khi trơn tru, rồi mới cho anh khép phần học của ngày hôm nay. Ông nói việc học này sẽ còn tiếp tục trong những ngày tới, mỗi ngày một phần, cho tới khi anh thuộc trọn bản văn tế như thuộc tên của ba dòng sông trước cửa đền.

- Thuộc văn tế rồi mới được xuống thuyền đêm giao thừa. - Ông nói khi đứng dậy vào nhà. - Đêm đó con ở bến giữ giờ và giữ chum, nhưng lòng con phải thuộc những câu này, vì đêm giao thừa không chỉ là đêm múc nước. Đó là đêm đầu tiên của năm mà người giữ đền đứng ra trước mặt sông và thần của sông bằng tất cả những gì mình đã học được ở đền này.

Đêm đó, trước ca trực của mình, Quân còn theo ông ra bến một vòng ngắn để ông chỉ lại ranh giới ba dòng nước trong bóng tối, gắn việc học văn tế buổi sáng với mặt sông thật mà những câu văn ấy nhắc tới. Ông đứng ở bậc đá, nói tên từng dòng sông theo đúng thứ tự xuất hiện trong văn tế, tay chỉ vào bóng tối phía trước như thể mặt sông đang hiện rõ dưới ánh ngày. Quân đứng sau lưng ông, nhẩm lại thầm trong đầu, và lần đầu tiên thấy bài văn tế không còn là một bài học thuộc lòng khô khan nữa. Mà là một lời giới thiệu trang trọng của người giữ đền về chính vùng nước mà anh đang học cách trông coi mỗi ngày.

Quân ở lại hiên thêm một lúc, đọc thầm lại phần văn tế trong ánh đèn đã vặn nhỏ. Tiếng đọc của anh nhỏ tới mức chỉ mình anh nghe rõ, hòa vào tiếng gió đêm qua sân đền và tiếng nước sông xa xa dưới bến. Anh ghi vào sổ trực việc bản văn tế Thổ Lệnh Đại Vương là văn bản chép tay giữ ở hậu cung đã được ông nội cho xem và bắt đầu học thuộc từ hôm nay, rồi gập sổ lại. Trong đầu vẫn còn vang nhịp đọc trầm chậm của ông nội trong gian hậu cung yên tĩnh buổi sáng. Anh biết kể từ hôm nay, mỗi lần bước qua ngưỡng cửa hậu cung, anh sẽ bước chậm hơn một chút. Anh đã hiểu rõ hơn những gì đang được giữ gìn ở phía sau cánh cửa gỗ kín đáo ấy. Đó là ngôi đền quê mình bên ngã ba sông Bạch Hạc rộng lớn và linh thiêng và thân thuộc này, ngôi đền của tuổi thơ anh và của nhiều thế hệ người làng Bạch Hạc.

Chương khác

Xem thêm