BẠCH XÀ NGÃ BA SÔNG TAM GIANG - Chương 5: Hai Điều Kiêng Của Làng Sông
Chiều 28 tháng 1, Quân theo cụ Thịnh xuống bến đò dưới chân đền để kiểm lại dây neo của thuyền độc mộc và mấy chiếc phao mốc ở mép khu cấm. Bến đò cuối…
Nội dung chương
Chiều 28 tháng 1, Quân theo cụ Thịnh xuống bến đò dưới chân đền để kiểm lại dây neo của thuyền độc mộc và mấy chiếc phao mốc ở mép khu cấm. Bến đò cuối ngày nhộn nhịp theo một nhịp riêng của làng sông. Đò ngang vừa đưa một lượt khách từ bờ bên kia sang, mấy bà gánh hàng lên dốc miệng còn chào nhau í ới, trẻ con trong thôn chạy theo người nhà ra đón ở bậc đá. Xa hơn một chút, ở phần bến yên tĩnh dành cho thuyền của đền, nước lặng và sâu, chỉ có tiếng dây neo cọ nhẹ vào cọc gỗ theo nhịp sóng nhỏ.
Ông Đỗ Văn Thắng đang ngồi ở đó từ lúc nào, bên cạnh là chiếc thuyền cá nhỏ của ông đã kéo lên nửa bãi. Ông năm mươi hai tuổi, người chắc nịch, tay chân đầy vết nắng và vết lưới cứa cũ, mặt sạm màu sông nước. Ông là ngư dân lâu năm nhất còn làm nghề ở thôn Bạch Hạc, người làng vẫn nói ông thuộc mặt sông ngã ba này chỉ sau cụ từ. Thấy hai ông cháu xuống bến, ông đứng dậy chào cụ Thịnh, rồi giúp Quân kéo lại sợi dây neo của thuyền độc mộc cho căng đều, động tác thuần thục của một người đã buộc dây thuyền mấy chục năm không cần nhìn tay.
Trong lúc ba người kiểm tra phao mốc, cụ Thịnh bỗng dừng lại ở bậc đá cuối cùng, nhìn xuống vùng nước lặng trong vòng phao rồi quay sang Quân. Ông nói hôm nay ở ngay bến này, ông muốn nhắc lại cho anh nghe hai điều kiêng của làng sông Bạch Hạc, hai điều mà người phụ giữ đền phải thuộc như thuộc tên của ba dòng sông.
- Điều kiêng thứ nhất là kiêng ăn thịt rắn nước. - Ông nói. - Người làng này sống nhờ sông, đánh cá, bắt tôm, nhưng rắn nước ở ngã ba thì không ai ăn, không ai mang về nhà làm thịt, dù rắn nước ở nơi khác người ta vẫn ăn như thường. Điều kiêng thứ hai là kiêng vứt vôi sống xuống sông. Vôi bột đã tôi dùng trong việc nhà cửa, trộn cát rải móng thì được, còn vôi sống mà đổ xuống mặt sông này, dù chỉ một bao nhỏ, cũng là việc đại kỵ của làng từ đời ông cha.
Quân hỏi vì sao hai việc tưởng không liên quan lại được đặt cạnh nhau thành hai điều kiêng lớn nhất của làng. Ông nội đáp rằng cả hai việc đều chạm vào cùng một lẽ, ngã ba sông này không phải một khúc sông vô chủ cho người ta muốn làm gì thì làm. Rắn nước là loài sống trong nhà của thần sông, ăn thịt rắn nước ở đây là ăn ngay ở cửa nhà của thần. Vôi sống gặp nước thì sôi lên, làm bỏng nước, chết cá, chết tôm, làm hỏng cả một vùng nước trong nhiều ngày, đổ vôi sống xuống ngã ba là làm ô uế và làm đau mặt sông ngay trước cửa đền. Người làng giữ hai điều kiêng này không phải vì sợ một hình phạt mơ hồ nào, mà vì họ hiểu mình đang sống chung với một vùng nước có chủ, có lệ và có giới hạn không được vượt qua.
Ông Thắng ngồi bên cạnh gật đầu chậm rãi, xác nhận từng lời của cụ Thịnh bằng chính đời sống của mình. Ông nói từ đời ông nội của ông, nhà nào ở Bạch Hạc cũng dạy con cháu hai điều kiêng ấy trước cả khi dạy cách quăng lưới. Trẻ con trong thôn đi bắt cá ở các ngòi nhỏ được phép, nhưng hễ thấy rắn nước bơi qua là phải tránh ra, không được đập, không được bắt mang về. Nhà nào sửa nhà, tôi vôi ở trên bờ thì phải che chắn cẩn thận, nước vôi và vôi sống thừa đều mang đi chôn ở đất cao phía sau làng, không một ai dám hắt xuống sông cho tiện tay. Ông bảo người ngoài tới đây nghe hai điều kiêng này có khi cười, cho là mê tín của làng chài. Nhưng người làng giữ được tới hôm nay là vì họ đã thấy mặt sông này nổi giận và cũng đã thấy mặt sông này che chở, nên họ biết giới hạn nằm ở đâu.
Ông Thắng kể thêm mấy chuyện nhỏ trong làng để Quân hiểu hai điều kiêng ấy đã đi vào đời sống hằng ngày sâu tới mức nào. Ông kể có năm một người ở làng bên mang lưới tới ngã ba này quăng thử, bắt được một con rắn nước lớn quấn trong lưới, người làng thấy vậy không ai tranh cãi ầm ĩ. Chỉ lặng lẽ gỡ lưới thả con rắn xuống nước rồi mời người kia rời bến. Lại có năm một nhà ở xóm trên tôi vôi xây nhà, gánh vôi đi tắt qua bến cho gần, người giữ bến hôm đó là cha của ông Thắng đã bắt gánh vôi quay lại đi đường vòng phía sau làng. Xa gấp đôi mà không ai trong nhà ấy giận, vì họ biết đường tắt qua bến là đường dẫn thẳng xuống mặt sông của đền. Ông nói những chuyện như vậy năm nào cũng có một vài lần, nhỏ thôi, nhưng cộng lại qua nhiều đời thì thành nếp làng, thành thứ mà trẻ con chưa hiểu hết ý nghĩa đã thuộc lòng cách làm.
Cụ Thịnh nghe ông Thắng nói thì tiếp lời, dặn Quân rằng người giữ đền không chỉ giữ kiêng cho riêng mình, mà còn phải nhắc kiêng cho người khác đúng lúc. Khách thập phương lên đền đầu xuân đông, có người không biết lệ làng, có người mang theo thói quen ở nơi khác, nếu thấy ai có ý làm điều phạm kiêng ở bến hay trên mặt sông trước cửa đền. Quân phải lên tiếng nhắc ngay, nhắc bằng lời nhẹ nhàng nhưng dứt khoát. Ông nói đền không có quyền phạt ai, nhưng đền có trách nhiệm giữ cho lệ làng không bị phá ngay trước cửa đền vì sự vô ý của người lạ.
Quân đứng nghe giữa tiếng nước vỗ vào bậc đá. Anh nhìn sang ông Thắng, thấy người ngư dân già đang nhìn rất lâu vào vùng nước lặng trong vòng phao mốc, ánh mắt của một người có chuyện riêng với vùng nước ấy mà chưa tới lúc kể ra. Anh hỏi ông Thắng giữ hai điều kiêng này đã bao nhiêu năm. Ông cười, nói ông giữ từ khi còn là thằng bé theo cha xuống thuyền, tới nay tóc đã muối tiêu vẫn giữ, và chính vì giữ kiêng mà có những việc trong đời ông. Ông tin rằng mình đã được mặt sông này trả lại bằng một cách rất rõ ràng.
- Ông là người rõ nhất vì sao phải giữ kiêng ở ngã ba này. - Ông Thắng nói với Quân, giọng trầm xuống. - Có những chuyện người ta nghe kể thì tưởng là chuyện của đền, của sách cũ. Còn với ông, đó là chuyện của chính cái mạng này, chuyện đã xảy ra ngay trên mặt nước kia, ở đúng cái vực lặng mà cháu đang nhìn.
Cụ Thịnh không nói thêm gì, chỉ vỗ nhẹ vào vai Quân rồi bảo hai người già sẽ ngồi lại ở bến thêm một lúc, Quân cứ lên đền trước phụ bà Sen dọn bữa tối. Nhưng Quân đi được mấy bậc đá thì dừng lại, quay nhìn xuống bến. Trong ánh chiều đang tắt dần trên mặt sông, ông Thắng vẫn ngồi yên bên thuyền cá của mình, cụ Thịnh ngồi trên bậc đá cao hơn, hai người già của làng sông im lặng nhìn ra ngã ba như nhìn một người quen lâu năm. Quân hiểu hai điều kiêng anh vừa nghe không phải hai câu dặn khô khan để ghi vào sổ cho đủ lệ, mà là hai đường ranh thật sự của đời sống ở đây. Ranh giữa phần nước con người được dùng và phần nước con người phải biết dừng lại.
Trên đường lên đền, Quân còn nghĩ tới phần việc của chính mình trong những ngày sắp tới. Anh sẽ là người trẻ nhất trong số những người trông coi bến và cửa đền mùa lễ này, cũng là người dễ được khách thập phương hỏi chuyện nhất, vì người lạ thường ngại hỏi cụ từ mà hay hỏi người trẻ cho dễ nói. Anh tự nhủ phải học thuộc hai điều kiêng tới mức nói lại được bằng lời của mình, ngắn gọn và rõ ràng, không dọa nạt ai và cũng không nói như một câu chuyện dọa trẻ con. Anh cũng nghĩ tới việc ghi hai điều kiêng này lên một tấm bảng nhỏ đặt ở bến theo gợi ý của ông nội, chữ viết rõ ràng để khách xuống đò đọc được trước khi bước lên thuyền. Một việc nhỏ mà nếu làm tốt sẽ đỡ cho người trực bến rất nhiều lần phải nhắc miệng trong những ngày đông khách.
Tối đó, Quân ghi vào sổ trực hai điều kiêng của làng sông Bạch Hạc đúng như lời ông nội đã nhắc ở bến đò, kiêng ăn thịt rắn nước và kiêng vứt vôi sống xuống sông. Ghi rõ đây là lệ làng do cụ từ truyền lại và được ông Thắng xác nhận. Anh ghi thêm một dòng riêng cho mình, rằng từ nay khi trực ở bến, anh sẽ để mắt tới cả hai việc ấy. Vì giữ đền cũng là giữ cho hai đường ranh này không bị ai vô tình hay cố ý bước qua ngay trước cửa đền Tam Giang.
Trước khi gập sổ, anh đọc lại hai dòng kiêng một lần nữa, chậm rãi như đọc một lời thề nhỏ của người mới nhận việc. Ngoài sân, tiếng gió qua hàng xoan và tiếng nước sông vỗ vào bến đá hòa vào nhau thành một thứ âm thanh nền quen thuộc của những đêm ở đền. Âm thanh ấy nhắc anh rằng kể từ hôm nay, mặt sông trước cửa đền không còn là phong cảnh để ngắm nữa. Nó là một phần trách nhiệm anh phải trông coi bằng cả sự hiểu biết và sự kính trọng sâu sắc của một người cháu nội. Anh vừa chính thức bước vào hàng ngũ những người giữ đền của dòng họ mình ở thôn Bạch Hạc yên bình bên ngã ba sông rộng và linh thiêng này.