BẠCH XÀ NGÃ BA SÔNG TAM GIANG - Chương 2: Tượng Trần Nhật Duật Trong Chính Điện
Chiều 25 tháng 1, nắng tháng Chạp nhạt dần trên sân đền Tam Giang thì chị Nguyễn Thị Hồng, cán bộ văn hóa xã Bạch Hạc, đạp xe lên đền. Ba lô đựng hồ sơ…
Nội dung chương
Chiều 25 tháng 1, nắng tháng Chạp nhạt dần trên sân đền Tam Giang thì chị Nguyễn Thị Hồng, cán bộ văn hóa xã Bạch Hạc, đạp xe lên đền. Ba lô đựng hồ sơ đeo chéo sau lưng. Chị ba mươi chín tuổi, tóc buộc thấp, áo khoác còn vương bụi đường làng, bước qua cổng đền là chào cụ Thịnh trước, chào bà Sen đang phơi chiếu ở sân sau. Rồi mới đặt tập hồ sơ lên chiếc bàn gỗ kê ở hiên chính điện. Quân đang quét dọn gian thờ phụ ở phía tây, nghe tiếng chị thì mang chổi ra, rót ấm trà mới pha mời khách của đền.
Chị Hồng mở tập hồ sơ, bên trong là bản kế hoạch lễ hội đầu xuân của xã, danh sách các đền và điểm tín ngưỡng trên địa bàn phải rà soát trước Tết. Cùng mấy tờ giấy in còn thơm mùi mực về việc phân công người phụ trách lễ ở đền Tam Giang trong những ngày cao điểm. Chị nói xã năm nay muốn mọi việc giấy tờ xong trước Tết, tránh cảnh đầu năm vừa làm lễ vừa chạy đi bổ sung hồ sơ như năm ngoái. Cụ Thịnh ngồi nghe rất chăm chú, thỉnh thoảng hỏi lại một câu về ngày giờ, về số người xã cử xuống phụ trách trật tự ở bến đò, rồi gật đầu bảo bà Sen lấy cuốn sổ lưu của đền ra đối chiếu.
Trong lúc ông nội và chị Hồng bàn việc, Quân được giao lau dọn tượng trong chính điện. Chính điện buổi chiều yên tĩnh, ánh nắng xiên qua cửa gỗ chiếu thành vệt dài trên nền gạch, bụi nhỏ bay lơ lửng trong vệt nắng như bột vàng. Ở gian bên phải của chính điện, trên một bệ gạch cao ngang thắt lưng, là pho tượng danh tướng Trần Nhật Duật. Tượng tạc bằng gỗ mít sơn son thếp vàng đã cũ, tướng quân ngồi uy nghi, áo giáp, mũ đâu mâu, một tay đặt lên đốc kiếm, mắt nhìn thẳng ra phía cửa đền, cũng là hướng nhìn xuống ngã ba sông. Lớp sơn ở vai và gối tượng đã mòn đi nhiều, để lộ vân gỗ sẫm bên dưới, nhưng nét mặt tượng vẫn còn nguyên vẻ điềm tĩnh và cứng cỏi.
Quân bắc ghế, dùng khăn mềm khô lau từng nếp áo giáp, từng đường chạm trên bệ tượng. Anh làm chậm rãi như ông nội đã dặn, không dùng nước, không dùng khăn ướt, vì tượng gỗ cũ sợ ẩm nhất vào những ngày nồm ẩm cuối năm. Bụi trên tượng không nhiều, chứng tỏ ông nội vẫn lau dọn thường xuyên, nhưng ở các khe chạm sâu vẫn đọng một lớp bụi mịn xám mà chỉ khi cúi sát mới thấy. Quân vừa lau vừa nhìn kỹ pho tượng. Ở quê anh, người ta quen gọi đây là tượng tướng giữ sông, trẻ con trong thôn đứa nào lớn lên cũng từng được người nhà dẫn tới thắp hương trước tượng mỗi dịp đầu năm.
Cụ Thịnh bàn xong phần đầu của hồ sơ thì bước vào chính điện, đứng sau lưng Quân một lúc lâu mà anh không hề hay biết. Khi Quân quay lại, ông chỉ tay lên pho tượng, giọng trầm xuống như mỗi lần ông kể chuyện cũ của đền.
- Tượng này không phải mới có từ đời ông, cũng không phải của một nhà khá giả nào cúng tiến cho đẹp đền. - Ông nói. - Xưa kia tướng quân Trần Nhật Duật trấn giữ vùng sông nước này, giữ yên cho dân chài và thuyền buôn qua lại ngã ba. Khi ngài mất, dân vùng này nhớ ơn người giữ yên mặt sông, mới lập tượng ngài ngay trong đền Tam Giang, để đời đời con cháu nhìn vào mà nhớ rằng ngã ba sông này từng có người đứng ra giữ cho nó yên.
Quân hỏi vì sao tượng của một danh tướng lại đặt trong đền thờ Thổ Lệnh Đại Vương, chứ không thờ riêng ở một nơi khác. Ông bảo đền ở ngã ba sông thì thờ thần sông cũng phải nhớ người giữ sông, hai việc ấy trong lòng dân làng xưa nay không tách rời nhau. Thần giữ phần thiêng của nước, người giữ phần yên ổn cho thuyền bè và bến bãi. Lễ nào trong đền, sau khi khấn Thổ Lệnh Đại Vương, người giữ đền cũng thắp một nén hương trước tượng tướng quân, như một lời chào với người gác cửa sông của những đời trước.
Chị Hồng nghe tới đó thì lật sổ ghi thêm mấy dòng. Chị bảo hồ sơ lễ hội của xã trước đây chỉ ghi vắn tắt đền Tam Giang thờ Thổ Lệnh Đại Vương, phần tượng Trần Nhật Duật trong chính điện ghi rất sơ sài. Có bản còn ghi nhầm là tượng thờ phụ không rõ lai lịch. Chị đề nghị đợt này ghi lại cho đúng, ghi rõ vị trí tượng ở gian bên phải chính điện, ghi rõ tích trấn giữ sông nước của danh tướng như cụ Thịnh vừa kể. Để sau này người của xã xuống làm việc không ai hỏi lại từ đầu. Cụ Thịnh gật đầu, còn dặn chị ghi thêm rằng tượng là tượng gỗ cũ của đền, việc lau dọn phải theo lệ khô ráo của nhà đền, không ai được tự ý mang tượng đi tu sửa khi chưa hỏi người giữ đền.
Quân nghe hai người trao đổi mà thấy lòng mình yên lại. Anh nhận ra công việc giữ đền không chỉ là quét sân và thắp hương. Mỗi pho tượng, mỗi bản hồ sơ, mỗi dòng ghi chép đều là một cách giữ cho những chuyện cũ khỏi bị nhớ sai đi. Anh lau nốt phần bệ tượng, xếp khăn vào chậu, rồi cùng chị Hồng và ông nội kê lại vị trí của tượng trên sơ đồ chính điện trong hồ sơ. Sơ đồ vẽ tay đơn giản, gian giữa là ban thờ Thổ Lệnh Đại Vương, gian bên phải đánh dấu rõ tượng Trần Nhật Duật, gian bên trái là nơi để đồ lễ trong những ngày đông khách. Chị Hồng kẹp sơ đồ vào tập hồ sơ, ghi ngày tháng ở góc giấy, còn cụ Thịnh ký xác nhận ở cuối trang danh sách.
Phần việc còn lại của buổi chiều là chốt lịch lễ đầu xuân. Chị Hồng đọc lại các mốc chính, lễ xin nước đầu xuân vào sáng mùng 1, lễ hội chính của đền trong những ngày đầu tháng Giêng, và đặc biệt là lễ rằm tháng Giêng, vốn là lễ lớn nhất của đền trong cả mùa xuân. Chị nói tới đây thì ngẩng lên nhìn hai ông cháu, giọng rõ ràng hơn hẳn.
- Lễ rằm tháng Giêng năm nay xã muốn làm lớn hơn mọi năm. - Chị nói. - Dự kiến khách thập phương về đền sẽ đông, xã sẽ cử thêm người phụ trách bến đò và sân đền, hồ sơ cũng phải chuẩn bị kỹ hơn. Nhà đền mình cứ liệu trước việc người và việc nước nôi, cát lễ từ bây giờ là vừa.
Cụ Thịnh nghe xong trầm ngâm một lúc. Ông bảo lễ lớn thì vinh dự cho đền, nhưng người giữ đền sợ nhất là đông mà rối, khách đông thì càng phải giữ nề nếp, nhất là việc ở bến và việc quanh khu vực trước cửa đền. Ông nhờ chị Hồng ghi vào hồ sơ phần phân công, phần nào của xã thì xã chịu trách nhiệm giấy tờ, phần lễ nghi trong đền vẫn do nhà đền giữ như lệ cũ. Chị Hồng đồng ý ngay, ghi thêm mấy dòng cuối rồi đóng tập hồ sơ lại.
Trước khi chốt lịch, chị Hồng còn mở riêng một tờ danh mục vật tư và nhân sự của đền để rà soát cùng bà Sen. Bà Sen từ sân sau đi lên, tay còn cầm cuốn sổ vải ghi kho, đọc vanh vách số chiếu, số đèn, số chum nhỏ còn dùng được, thứ nào thiếu thì bà nói thiếu. Thứ nào cũ quá thì bà gạch thẳng trong sổ không chút tiếc rẻ. Chị Hồng ghi theo lời bà, thỉnh thoảng dừng lại hỏi kỹ một con số, vì chị bảo hồ sơ lễ hội mà ghi sai số người và số vật tư thì tới ngày lễ. Người ở xã xuống phụ cũng không biết đường nào mà chuẩn bị. Quân đứng bên cạnh rót thêm trà, nghe bà nội mình nói rành rọt từng việc trong kho, mới thấy việc giữ một ngôi đền hóa ra nằm ở những con số rất nhỏ như vậy. Một chiếc chum rò hay một cây đèn hỏng cũng có thể làm rối cả một buổi lễ đông người.
Cụ Thịnh nhân lúc đó dặn thêm Quân một việc tưởng nhỏ mà ông coi là quan trọng. Ông bảo từ nay, mỗi lần có người của xã hay của thôn lên đền làm việc giấy tờ, Quân phải có mặt, nghe cho rõ phần việc nào thuộc về đền, phần nào thuộc về xã, rồi ghi lại vào sổ trực đúng ngày tháng. Người giữ đền mà không biết hồ sơ của đền mình đang nằm ở đâu, ghi những gì, thì tới lúc có việc cần đối chiếu sẽ lúng túng như người ngoài. Quân gật đầu, tự tay ghi vào mép sổ trực dòng chữ đầu tiên về hồ sơ lễ hội, ghi tên chị Hồng và ngày chị lên đền, nét chữ chậm rãi và cẩn thận hơn hẳn dòng ghi của ngày hôm qua.
Trời sẩm tối, chị Hồng chào hai ông cháu và bà Sen để đạp xe về xã. Quân tiễn chị ra cổng đền, nhìn theo bóng xe xuống dốc cho tới khi khuất sau hàng xoan. Anh quay vào chính điện thắp thêm một nén hương trước ban thờ, rồi đứng lại một lúc trước tượng Trần Nhật Duật. Pho tượng trong ánh đèn dầu buổi tối trông trầm mặc hơn ban ngày, ánh vàng cũ trên áo giáp chỉ còn là một lớp sáng mỏng. Quân nghĩ tới lời ông kể, rằng có những người giữ yên một vùng sông nước mà tên tuổi của họ còn ở lại trong một pho tượng gỗ, trong một gian đền nhỏ, lâu hơn rất nhiều so với một đời người.
Tối đó, Quân ghi vào sổ trực việc chị Hồng mang hồ sơ lễ hội tới đền, việc vị trí tượng Trần Nhật Duật trong chính điện đã được khóa lại trong sơ đồ hồ sơ của xã. Và việc chị Hồng từ hôm nay là người của xã phụ trách quản lý hồ sơ lễ hội của đền trong suốt mùa lễ này.