BẠCH XÀ NGÃ BA SÔNG TAM GIANG - Chương 3: Gàu Đồng Và Giờ Tý
Tối 26 tháng 1, sau bữa cơm, cụ Thịnh không ra sân hóng mát như thường lệ mà gọi Quân theo ông vào gian kho của đền. Gian kho nằm ở phía đông chính điện,…
Nội dung chương
Tối 26 tháng 1, sau bữa cơm, cụ Thịnh không ra sân hóng mát như thường lệ mà gọi Quân theo ông vào gian kho của đền. Gian kho nằm ở phía đông chính điện, cửa gỗ dày, ổ khóa đồng đã xanh màu thời gian. Bà Sen thắp sẵn một cây đèn bão treo ở góc kho, ánh đèn vàng hắt lên những kệ gỗ chất đầy chum sành, hũ gốm, chiếu cói cuộn tròn và mấy thùng gỗ đựng đồ lễ của các mùa trước. Mùi trong kho là mùi quen thuộc của nhà đền, mùi gỗ cũ, mùi rơm lót chum và mùi dầu đèn quyện lại, khô và ấm.
Ông nội đi thẳng tới chiếc hòm gỗ dài kê sát vách trong cùng. Hòm không khóa, chỉ cài một chiếc then đồng nhỏ. Ông mở nắp hòm rất chậm, như mở một thứ đã nằm yên ở đó suốt một năm chỉ chờ tới đúng những ngày cuối tháng Chạp này mới được chạm vào. Bên trong hòm, lót một lớp vải đỏ đã phai màu, là một chiếc gàu đồng cổ. Gàu không lớn, miệng tròn, thân hơi phình, quai gàu cong và dày, toàn thân phủ một lớp màu đồng sẫm ánh xanh ở những chỗ lõm. Trên thành gàu có những vết xước nhỏ chi chít của nhiều năm sử dụng, nhưng không có một vết móp nào làm méo miệng gàu.
Cụ Thịnh hai tay nâng gàu ra khỏi hòm, đặt lên mặt bàn gỗ giữa kho. Ông bảo Quân lại gần, nhìn cho kỹ và cầm thử cho quen tay. Gàu nặng hơn Quân tưởng, đầm tay, lạnh ngắt trong lòng bàn tay dù gian kho không hề lạnh. Quân lật nhẹ gàu, thấy đáy gàu dày, gõ vào nghe tiếng đồng kêu trầm và dài. Anh chợt hiểu thứ này không phải một vật dùng hằng ngày, nó là vật của lễ, mỗi năm chỉ ra khỏi hòm đúng một lần.
- Đây là gàu đồng múc Nước Thiêng của đền. - Ông nói. - Đời ông, đời cha ông, và đời cụ tổ giữ đền trước nữa, đêm giao thừa nào cũng là chiếc gàu này ra sông. Gàu này không múc nước uống, không múc nước sinh hoạt, cả năm nó chỉ làm đúng một việc, là múc nước ở tầng sâu của ngã ba sông vào giờ Tý đêm giao thừa. Đổ vào chum gốm để làm Nước Thiêng cho cả mùa lễ.
Quân đặt gàu xuống bàn, nghe ông giảng lệ bằng giọng đều đều mà nghiêm trang. Lệ xin Nước Thiêng của đền Tam Giang, ông nói, nằm ở bốn chữ đúng giờ, đúng chỗ, đúng tầng nước và đúng người. Đúng giờ là giờ Tý đêm giao thừa, không sớm hơn, không muộn hơn, vì đó là giờ đầu tiên của năm mới theo lệ đền, là lúc mặt sông ngã ba lặng nhất trong đêm. Đúng chỗ là ranh giới ba dòng nước, nơi sông Lô, sông Thao và sông Đà gặp nhau ngay trước cửa đền, người giữ đền phải chèo thuyền ra đúng khoảng nước ấy, không múc ở bến, không múc ở gần bờ. Đúng tầng nước là múc ở tầng sâu tĩnh lặng, gàu phải thả chìm xuống dưới lớp nước mặt, tránh lớp bọt và lớp nước đang động ở trên, chỉ lấy phần nước sâu yên tĩnh ở dưới. Đúng người là người giữ đền đang giữ việc đền, tay sạch, lòng yên, làm đúng từng bước của lệ, không ai thay thế được giữa chừng.
Ông dặn đi dặn lại hai điều cấm trong lúc múc. Không múc nước mặt, vì nước mặt là nước động, nước lẫn bọt và rác sông, không phải phần nước tĩnh lặng mà lệ đòi hỏi. Không múc khi nước đang động, nếu đêm giao thừa có gió lớn làm mặt sông nổi sóng ở ranh giới ba dòng, người giữ đền phải chờ cho sóng lặng xuống mới thả gàu. Thà chậm một khắc trong giờ Tý còn hơn múc vội một gàu nước động. Nước múc xong đổ vào chum gốm đã rửa sạch và hong khô từ trước, chum được đậy nắp, niêm lại ngay khi rước về đền, và từ lúc niêm cho tới khi mở trong lễ, không ai được mở chum ra xem thử.
Quân nghe mà thấy một việc tưởng đơn giản như múc một gàu nước hóa ra có nhiều lớp lệ đến vậy. Anh hỏi vì sao phải là tầng nước sâu, vì sao không múc ở ngay bến đền cho gần và an toàn trong đêm tối. Ông nội nhìn anh một lúc rồi đáp rằng bến đền là chỗ người qua lại cả ngày, nước ở bến là nước đã bị khuấy động bởi mái chèo, bởi chân người và bởi thuyền bè ra vào. Còn ranh giới ba dòng nước ngoài kia là chỗ ba con sông gặp nhau và tự lắng xuống, nước ở tầng sâu của chỗ ấy mới là nước của ngã ba thật sự. Người xưa lập lệ này không phải để làm khó con cháu, mà để mỗi năm, người giữ đền phải tự mình ra giữa dòng trong đêm tối nhất của năm, nhìn lại mặt sông mà mình có trách nhiệm trông coi.
Trước khi giao việc, ông còn dẫn Quân đi xem chiếc chum gốm sẽ đựng Nước Thiêng năm nay. Chum đứng ở góc trong của kho, cao tới đầu gối người lớn, bụng tròn, miệng vừa một chiếc nắp sành khít, bên ngoài còn nguyên lớp men nâu sẫm của lò gốm làng trên. Bà Sen đã rửa chum từ hôm trước bằng nước sông lắng trong, hong khô miệng chum hướng lên trần kho, và lót sẵn một lớp lá chuối khô sạch ở đáy kệ để chum không tiếp xúc trực tiếp với nền ẩm. Ông gõ nhẹ vào thành chum, tiếng kêu trong và chắc, rồi bảo một chiếc chum tốt phải kêu như vậy, chum nào tiếng đục là chum đã rạn ngầm bên trong, tuyệt đối không dùng đựng Nước Thiêng dù nhìn bên ngoài còn lành lặn. Quân ghi nhớ cả tiếng gõ ấy, vì anh hiểu từ nay việc chọn chum cũng là một phần việc mà người phụ giữ đền phải biết.
Ông cũng chỉ cho Quân chiếc thuyền độc mộc neo ở bến đền sẽ dùng trong đêm giao thừa. Thuyền nhỏ, thân đục từ một khúc gỗ lớn, chỉ vừa hai người ngồi và một chiếc chum đặt giữa khoang. Ông nói thuyền độc mộc đi êm, ít khuấy nước, hợp với việc ra ranh giới ba dòng trong đêm lặng, chứ thuyền máy hay thuyền lớn ra tới đó thì sóng dềnh lên làm động cả một vùng nước. Gàu chưa thả xuống nước đã động rồi. Mấy hôm tới, Quân còn phải phụ ông kiểm lại dây neo, mái chèo và chiếc gậy chống của thuyền, món nào sờn mục thì thay ngay trong ngày, không để tới đêm giao thừa mới phát hiện.
Nói xong phần lệ, ông giao việc cụ thể cho Quân. Từ tối nay, Quân phụ trách lau gàu đồng mỗi tối cho tới đêm giao thừa, lau bằng khăn khô mềm, không dùng nước, không dùng bất cứ thứ gì đánh bóng. Chỉ lau bụi và hơi ẩm để gàu khô ráo và sạch sẽ khi ra sông. Tới đêm giao thừa, phần việc của Quân là canh giờ. Anh phải có mặt ở bến đền trước giờ Tý một canh giờ, mang theo đèn bão, giữ thuyền và chum gốm ở bến trong lúc chờ, để khi giờ Tý tới, mọi thứ đã sẵn sàng. Không ai phải chạy đi tìm một món đồ còn thiếu trong bóng tối.
- Đêm giao thừa Quân phải có mặt ở bến trước giờ Tý một canh giờ. - Ông nhắc lại lần cuối, giọng nhấn vào từng chữ. - Canh giờ là việc của người trẻ mắt sáng. Ông ra giữa dòng múc nước, con ở bến giữ thuyền, giữ chum, giữ đèn và giữ giờ. Sai một việc nhỏ đêm đó là hỏng cả một mùa lễ, con nhớ cho kỹ.
Quân nhận gàu từ tay ông, mang ra bàn nhỏ gần cửa kho, trải khăn khô và bắt đầu lau thử ngay trong tối hôm đó dưới ánh đèn bão. Anh lau chậm, đi từng vòng quanh thân gàu, cảm nhận những vết xước nhỏ dưới đầu ngón tay như những dấu tay của rất nhiều mùa giao thừa trước. Bà Sen đứng ở cửa kho nhìn vào một lúc, nói vọng vào rằng gàu này bà đã thấy nó ra sông từ hồi bà mới về làm dâu nhà đền, năm nào cũng vậy. Lặng lẽ đi trong đêm và lặng lẽ trở về trước khi trời sáng. Bà dặn Quân lau xong thì đặt gàu lại đúng lớp vải đỏ trong hòm, không để gàu chạm vào bất cứ vật kim loại nào khác trong kho.
Lau xong gàu, Quân không về phòng ngay. Anh theo ông ra bến đền đứng một lúc, tập hình dung đường thuyền sẽ đi trong đêm giao thừa. Từ bến, thuyền độc mộc sẽ lách qua hàng phao mốc ở mép khu cấm, đi chếch theo dòng lặng của sông Lô rồi mới vòng ra khoảng nước giữa ngã ba. Ông đứng trên bờ chỉ tay trong bóng tối, nói không cần đèn sáng, người giữ đền đi đường này phải thuộc bằng cảm giác của mái chèo và bằng hướng gió trên mặt. Quân nghe tiếng nước vỗ rất nhẹ vào bậc đá, trong đầu tự đếm thời gian từ lúc thuyền rời bến cho tới lúc tới ranh giới ba dòng, rồi thầm nhẩm lại giờ Tý như một bài học phải thuộc trước ngày thi. Anh thấy rõ phần việc canh giờ của mình không hề nhẹ, vì cả một đêm lễ của đền sẽ chạy theo chiếc đồng hồ trong tay anh ở bến.
Đêm đó về phòng, Quân ghi vào sổ trực việc gàu đồng và lệ múc Nước Thiêng giờ Tý đã được ông nội truyền lại đầy đủ, và việc anh được giao lau gàu cùng canh giờ Tý đêm giao thừa. Anh ghi thêm giờ giấc của đêm giao thừa như ông dặn, có mặt ở bến trước giờ Tý một canh giờ, rồi gập sổ lại. Ngoài sân đền, gió tháng Chạp thổi qua hàng xoan, mặt sông dưới bến tối đen và lặng, như đang giữ sẵn một tầng nước sâu yên tĩnh cho đêm giao thừa sắp tới của cả thôn Bạch Hạc này.