CÔ HOẠCH ĐIỂU BÊN SÔNG MÂN - Chương 50: Thôi Nôi Dưới Mái Nhà Yên
Tháng Chạp năm Gia Tĩnh thứ hai mươi hai về với trấn Thanh Khê bằng những ngày rét ngọt và nắng hanh hiếm hoi. Và nhà họ Vương ở xóm bờ sông mở cửa đón…
Nội dung chương
Tháng Chạp năm Gia Tĩnh thứ hai mươi hai về với trấn Thanh Khê bằng những ngày rét ngọt và nắng hanh hiếm hoi. Và nhà họ Vương ở xóm bờ sông mở cửa đón khách từ sớm để làm lễ thôi nôi cho Vương Tiểu Bảo. Đứa bé sinh vào mồng năm tháng mười một năm trước, nay đã tròn một tuổi, khỏe mạnh, má hồng vì lạnh, tóc mọc dày và đen. Đang bập bẹ tập gọi những tiếng đầu tiên mà người lớn trong nhà ai cũng tranh nhau nhận là nó đang gọi mình. Nó vịn vào thành chiếc nôi cũ, chiếc nôi mà một năm trước nó từng nằm ngủ trong đêm rằm định mệnh. Nay đã được cha nó sửa lại chắc chắn và sơn một lớp sơn mới, đứng lên lắc lư theo tiếng trống nhỏ của buổi lễ, miệng cười toe toét với bất cứ ai nhìn vào.
Vương Trường Hải, cha của đứa bé, đã chuyển hẳn về làm ở xưởng đóng thuyền ngay trong trấn từ mùa xuân năm nay. Anh không còn đi bến dưới dài ngày nữa. Buổi sáng anh ra xưởng ở ngay đầu xóm, buổi chiều anh về nhà trước khi trời tối, và hình ảnh anh bế con đi dọc bờ rào sau nhà vào lúc chạng vạng đã trở thành một cảnh quen thuộc của xóm bờ sông. Quen thuộc đến mức không ai còn nhớ rằng đã có một thời gian dài trong nhà này chỉ có hai người đàn bà, một già một trẻ, và một đứa trẻ sơ sinh tự xoay xở với nhau qua những đêm dài nhất của mùa đông.
Khách tới lễ thôi nôi không đông theo kiểu ồn ào, mà đông theo kiểu của một trấn nhỏ nơi mọi người đều có phần trong câu chuyện của đứa bé này. Bốn gia đình mất con năm ngoái đều tới đủ. Họ mang theo những món quà nhỏ cho Tiểu Bảo: đôi giày vải thêu tay của nhà họ Triệu, chiếc vòng cổ bạc nhỏ trừ tà của nhà họ Lý. Con thuyền gỗ đồ chơi do thợ chài nhà họ Phùng tự gọt, và một bộ áo bông mới do nhà thợ mộc họ Đặng may. Các bà mẹ ấy nay đã khác nhiều so với buổi sáng họ đứng khóc trước cổng phủ một năm trước. Nỗi đau của họ không biến mất, nó không bao giờ biến mất hẳn, nhưng nó đã có một chỗ để ở: một ngôi mộ để tới thắp hương ở nghĩa địa trấn, một cái tên được đọc lên trong lễ siêu độ bên sông. Một bàn thờ tử tế trong nhà, và một khoản bồi thường tuy không mua lại được gì nhưng đủ để họ biết rằng cái chết của con mình đã được cả một huyện ghi nhận là một vụ án, chứ không phải một lời đồn về tà vật.
Người bế Tiểu Bảo trong phần lễ chính của buổi thôi nôi là A Hoàn.
Nàng ở lại trấn Thanh Khê sau vụ án, làm việc cho nhà họ Vương, và trong một năm qua nàng đã trở thành một phần của ngôi nhà này theo cách tự nhiên nhất: nàng phụ Tú Liên chăm đứa bé từ những tháng đầu. Nàng biết nó thích được bế nghiêng về phía nào, biết tiếng khóc nào của nó là khóc đói, tiếng khóc nào là khóc buồn ngủ. Nàng biết cả bài hát ru cũ mà nàng từng nghe cô chủ của mình hát thầm trong những ngày mang thai ở gian tây hậu viện năm xưa. Khi nàng bế Tiểu Bảo bước ra giữa sân trong tiếng vỗ tay của khách khứa, đứa bé ôm lấy cổ nàng, úp mặt vào vai nàng một lúc vì ngượng trước đông người, rồi lại ngẩng lên cười. Tú Liên đứng bên cạnh nhìn cảnh ấy mà lòng đầy một cảm giác biết ơn khó đặt tên. Một năm trước, người đàn bà trẻ này tới trấn với tư cách một nhân chứng chạy trốn trở về, mang theo một cây trâm bạc và ba năm sợ hãi. Hôm nay nàng đứng giữa sân nhà này như một người thân, bế đứa trẻ mà nàng đã góp phần cứu sống bằng chính lời khai của mình, và không còn ai trong trấn nhìn nàng bằng ánh mắt của ngày xưa nữa.
Trong lễ thôi nôi, theo lệ của trấn, người ta bày ra trước mặt đứa bé một chiếc mâm nhỏ với vài món đồ tượng trưng để nó tự chọn lấy, đoán xem sau này nó sẽ theo nghề gì. Tiểu Bảo bò tới mâm, ngắm nghía rất lâu một chiếc búa nhỏ của thợ thuyền, một cuốn sách mỏng bọc vải, một đồng tiền cũ và một con thuyền gỗ đồ chơi. Cuối cùng nó cầm lấy con thuyền gỗ của nhà họ Phùng, giơ lên cao và cười khanh khách, khiến cả sân cùng cười theo. Vương Trường Hải cười to nhất, nói rằng con trai thợ đóng thuyền thì chọn thuyền là phải đạo rồi. Tú Liên cười mà mắt hơi ướt, vì nàng nhớ tới cha của con thuyền đồ chơi ấy, một người cha đã mất đứa con gái một tháng tuổi của mình trong cùng mùa đông mà Tiểu Bảo ra đời. Và hôm nay ông vẫn tới đây, vẫn tự tay gọt một con thuyền cho đứa trẻ nhà hàng xóm, như một cách nói rằng đời sống trong trấn này, sau tất cả, vẫn chọn cách đi tiếp cùng nhau.
Trong buổi lễ, mẹ chồng của Tú Liên là người cao tuổi nhất trong nhà đứng ra thưa với khách khứa mấy lời ngắn gọn trước khi mọi người nhập tiệc. Bà nói nhà họ Vương làm lễ thôi nôi hôm nay không dám quên ơn của cả trấn, vì đứa bé này còn có mặt ở đây. Nó còn được gọi tên trong ngày tròn tuổi của nó, là nhờ nhiều người đã cùng giữ nó trong những đêm khó khăn nhất: nhờ đạo sĩ đã rời trấn không nhận một đồng tiền công. Nhờ bộ đầu đã giữ cánh cửa nhà xác trong đêm người ta đòi đốt thi thể, nhờ người đàn bà trẻ đã quay lại trấn khai hết sự thật sau ba năm chạy trốn. Và nhờ cả bốn nhà mất con đã đồng ý cho tên con mình đứng cạnh tên con nhà này trong cùng một lễ siêu độ, thay vì giữ nỗi đau riêng trong những căn nhà đóng kín cửa. Khách khứa nghe bà nói mà im lặng một lúc, rồi bốn bà mẹ mất con lần lượt bước tới, mỗi người đặt tay lên đầu Tiểu Bảo một cái, chúc nó hay ăn chóng lớn bằng những lời chúc mộc mạc nhất của người làm mẹ. Tiểu Bảo không hiểu gì, chỉ cười và đập tay vào mâm đồ trước mặt. Và tiếng cười trẻ con trong sân nhà ấy làm cho buổi lễ thôi nôi này, dù mang theo sau lưng nó cả một năm đầy tang tóc của trấn, vẫn là một buổi lễ vui trọn vẹn. Đó là niềm vui theo cách của những người biết rõ mình đã suýt mất đi điều gì.
Bà đỡ Trần Tam Nương cũng tới dự, chống gậy, ngồi ở chiếc ghế tre gần cửa. Bà đã yếu hơn năm ngoái nhiều, nhưng mắt vẫn còn tinh và giọng vẫn còn sang sảng khi bà kể cho mấy người trẻ trong xóm nghe rằng bà đã đỡ đẻ cho gần hết trẻ con trong trấn này qua ba thế hệ. Và đứa bé đang làm thôi nôi ở giữa sân kia là đứa trẻ làm bà nhớ nhiều nhất. Không phải vì nó đặc biệt hơn những đứa khác, mà vì nó là đứa trẻ đầu tiên trong trấn này. Bà biết chắc rằng cả một hệ thống người lớn, từ bà đỡ, bộ đầu, đạo sĩ cho tới chính cha mẹ nó, đã cùng nhau đứng ra bảo vệ nó trong đúng đêm nguy hiểm nhất của đời nó, và đã thành công.
Buổi chiều, khi khách đã về gần hết, Tú Liên một mình đi ra nghĩa địa trấn một chuyến ngắn, như nàng vẫn làm vào những ngày rằm và những ngày cuối tháng trong suốt một năm qua. Ngôi mộ của Tô Uyển Nhi nằm ở vị trí cao ráo nhìn về phía sông, bia đá đã phủ một lớp màu của mưa nắng một năm nhưng nét chữ vẫn còn rõ. Trước mộ có dấu hương mới của ai đó vừa tới thắp, có thể là A Hoàn, có thể là một trong bốn bà mẹ, nàng không cần biết là ai. Ở khu đất sau hậu viện phủ huyện cũ, cây đào nhỏ trồng trên miệng giếng đã lấp nay đã lớn thêm một vòng. Cành lá đã ra được một mùa lá xanh rồi rụng xuống theo mùa đông, và người trong trấn đi qua đó không còn bước tránh sang một bên như đi qua một chỗ có điều kiêng kỵ nữa. Nó chỉ là một cây đào non trong một khu vườn cũ, và câu chuyện của nó thì người lớn trong trấn sẽ kể lại cho trẻ con nghe khi chúng đủ lớn, kể đúng sự thật, như một bài học thuộc về trấn này.
Năm nay, trấn Thanh Khê đón thêm nhiều đứa trẻ mới sinh. Và ở nhà nào có trẻ mới sinh, người ta cũng thấy một cảnh giống nhau đến mức đã thành lệ: trước giờ Dậu, khi nắng chiều vừa tắt ở đầu ngõ. Các bà mẹ và bà nội bà ngoại trong nhà lại mang hết áo quần và tã lót của trẻ vào nhà, không để một chiếc nào qua đêm ngoài bờ rào. Áo của trẻ được hơ qua khói ngải cứu như một lệ lành trước khi mặc, nhẹ nhàng và thản nhiên, không còn ai làm việc ấy với đôi tay run rẩy và ánh mắt sợ hãi nhìn lên mái ngói nữa. Lệ thu đồ của trẻ trước giờ Dậu đã được các cụ trong trấn bàn bạc và ghi vào cuốn hương ước mới của Thanh Khê trong năm nay. Viết ngay ngắn ở phần lệ làng dành cho việc nuôi trẻ nhỏ, cạnh những điều về việc giữ gìn bờ đê và việc ma chay cưới hỏi. Một lệ cũ từng bị lãng quên tới mức phải trả giá bằng sinh mạng của những đứa trẻ, nay nằm lại trong sách của làng, để không một thế hệ người lớn nào của trấn này còn có cớ nói rằng mình không biết nữa.
Chiều xuống dần. Tú Liên bế Tiểu Bảo đứng dưới mái hiên nhà mình vào lúc chạng vạng, nghe tiếng trẻ con trong xóm khóc cười bình thường ở khắp nơi. Tiếng một đứa bé ở nhà bên khóc đòi ăn, tiếng mấy đứa trẻ lớn hơn cười đùa khi chạy qua ngõ, tiếng một bà mẹ nào đó gọi con về tắm trước khi trời tối hẳn. Toàn là những âm thanh bình thường của một xóm ven sông vào buổi chiều cuối năm, và nàng đứng nghe chúng rất lâu, vì nàng biết giá trị của sự bình thường ấy lớn đến mức nào. Trên mái ngói nhà nàng, và trên mái ngói của mọi nhà trong trấn này, không còn tiếng khóc nào lạ nữa. Đã một năm rồi không còn.
Tiểu Bảo trong tay nàng ngáp một cái dài, dụi đầu vào vai mẹ, tay vẫn nắm chặt con thuyền gỗ đồ chơi không chịu buông. Tú Liên cúi xuống hôn lên trán con, rồi quay vào sân, làm việc cuối cùng của một ngày như mọi bà mẹ trong trấn Thanh Khê vẫn làm đều đặn suốt một năm nay, thản nhiên như một thói quen đã ngấm vào đời sống. Nàng thu chiếc áo cuối cùng của con đang phơi trên sào tre vào nhà trước khi trời tối hẳn.
Rồi nàng khép cửa lại, trong yên bình.