HÌNH THIÊN KHÔNG ĐẦU NÚI THƯỜNG DƯƠNG - Chương 12: Niên Đại Của Mảnh Gốm
Sáng 15 tháng 10, phòng mẫu tạm có mùi hóa chất nhè nhẹ vì chiếc tủ sấy mẫu vừa chạy hết chu trình đêm. Hồ Mỹ Lệ mở khóa tủ sắt bằng chìa của mình, chờ…
Nội dung chương
Sáng 15 tháng 10, phòng mẫu tạm có mùi hóa chất nhè nhẹ vì chiếc tủ sấy mẫu vừa chạy hết chu trình đêm. Hồ Mỹ Lệ mở khóa tủ sắt bằng chìa của mình, chờ Lý Thừa Ân đưa chìa thứ hai mới nhấc hộp hiện vật ra. Hộp vẫn nguyên băng niêm phong đỏ của ngày 7 tháng 10. Hai chữ ký trên mép dán không mờ, không rách. Cô chụp lại tình trạng hộp trước khi cắt băng, vì bất cứ lần mở nào cũng phải có ảnh mở đầu.
- Hôm nay ta mở hộp không phải để xem chơi. - Cô nói. - Xe xét nghiệm lưu động của viện tỉnh đã lên tới cổng. Họ mang theo máy đọc nhiệt phát quang cầm tay và bộ đối chiếu hoa văn. Nếu kết quả đủ rõ, mảnh này sẽ đổi hẳn cách ghi trong sổ.
Lý Thừa Ân đặt cặp hồ sơ xuống bàn inox. Trong cặp có ảnh chụp mảnh gốm hôm đào được ở hố thăm dò số 3. Anh đã nhìn ảnh ấy nhiều lần, tới mức thuộc cả vệt mòn ở rìa phải. Song thuộc ảnh không giống hiểu vật. Cho tới sáng nay, trong đầu anh nó vẫn chỉ là một mảnh gốm cong dày, hoa văn mây cuộn, chưa có tuổi, chưa có tên gọi chính xác.
Dương Khai Sơn tới sau, mang theo ống nghiệm mẫu đất đỏ lấy dưới mặt dưới mảnh gốm. Ông đặt ống nghiệm cạnh hộp, rồi nói viện tỉnh đồng ý xét nghiệm đất cùng đợt, vì đất bám trên hiện vật đôi khi giữ thông tin tốt hơn chính hiện vật đã bị rửa. Hồ Mỹ Lệ gật đầu, ghi thêm ống nghiệm vào biên bản mở hộp, tránh để nó thành vật ngoài sổ.
Kỹ thuật viên của viện là một người phụ nữ trung niên tên Trần, ít nói, tay rất nhanh. Bà kiểm tra số hiệu hộp, đối chiếu ảnh niêm phong, rồi mới cho Hồ Mỹ Lệ cắt băng. Mảnh gốm nằm trên lớp xốp xám, cong lên như một mảnh vỏ cứng. Dưới ánh đèn trắng của phòng xét nghiệm lưu động, màu gốm hiện rõ hơn hẳn so với hôm ở miệng hố. Nó không đỏ như đất quanh nó. Thân gốm ngả nâu xám, mặt ngoài sần, vài điểm lấm tấm đen như từng qua lửa rất lâu.
Bà Trần đo độ dày ở năm điểm bằng thước kẹp điện tử. Điểm mỏng nhất một phẩy tám xăng ti mét, điểm dày nhất hai phẩy ba. Bà đo tiếp cung cong bằng thước mềm chuyên dụng, tính nhẩm bán kính, rồi ngẩng lên.
- Nếu đây là một phần của vật tròn cong nguyên vẹn, đường kính gốc phải trên bảy mươi xăng ti mét. Bát đĩa thời nào cũng không làm tới cỡ đó với độ dày này.
Lý Thừa Ân hỏi bà còn khả năng nào khác ngoài khiên. Bà liệt kê chậm rãi. Nắp vò lớn thì phải có vành miệng và dấu xoay bàn. Mảnh ngói cong thì mỏng hơn nhiều và mặt trong không xử lý nhẵn kiểu này. Tấm ốp tường nghi lễ thì phẳng, không cong đều theo một bán kính duy nhất. Bà lật mảnh gốm lại. Mặt trong có hai gờ nổi chạy gần song song, đã mòn gần hết, nhưng vẫn đủ để nhận ra chúng từng là chỗ gắn quai hoặc tay cầm.
- Gờ gắn ở mặt trong, mặt ngoài trang trí mây cuộn, độ cong lớn, thân dày chịu va đập. - Bà nói. - Tổ hợp này khớp với khiên gốm nghi lễ. Không phải khiên dùng ngoài trận thật, vì gốm không chịu nổi đao kiếm. Nó là vật làm theo hình khiên, dùng trong lễ, có thể từng được đặt ở nơi thờ hoặc chôn theo nghi thức.
Dương Khai Sơn cau mày.
- Khiên lễ mà chôn ở độ sâu ấy, trong lớp đất nâu đỏ gần vùng tôi khoanh nghi chiến trường, thì càng phải thận trọng khi kết luận công năng gốc của nó.
- Tôi chỉ kết luận loại hình và niên đại. - Bà Trần đáp. - Công năng chôn cất thuộc phần của các anh.
Phần niên đại làm cả phòng im lặng lâu nhất. Máy đọc nhiệt phát quang cần lấy một lượng bột gốm rất nhỏ ở mặt gãy cũ, không khoan thêm vào thân hiện vật. Hồ Mỹ Lệ phải ký đồng ý cho việc lấy mẫu bột ấy, ghi rõ vị trí lấy ở mép gãy phía dưới, khối lượng không quá nửa gam. Bà Trần thao tác dưới kính lúp, bột gốm rơi vào ống nhỏ như tro mịn. Máy chạy, quạt tản nhiệt kêu đều, màn hình hiện những đường cong mà chỉ bà và Dương Khai Sơn đọc được.
Trong lúc chờ, Hồ Mỹ Lệ tranh thủ chụp ảnh ba chiều cho hiện vật theo quy trình mới. Cô đặt mảnh gốm lên bàn xoay, cố định bằng hai miếng đệm mềm không chạm vào mặt hoa văn. Máy quét đi một vòng chậm, đèn xanh quét qua từng đường cong. Hình dựng hiện dần trên màn hình. Lần đầu tiên, mảnh gốm có một bản sao số đầy đủ, xem được từ mọi phía mà không cần cầm lên tay.
- Từ nay ai muốn đối chiếu hoa văn thì mở bản ba chiều trước. - Cô nói. - Vật gốc càng ít bị cầm, càng đỡ rủi ro. Mỗi lần cầm là một lần có thể làm mẻ thêm một góc.
Lý Thừa Ân nhìn hình dựng xoay chậm. Hoa văn mây cuộn ở mặt ngoài, khi được phóng lớn, lộ ra một chi tiết anh chưa từng thấy trong ảnh thường. Các cuộn mây không nối nhau liên tục. Chúng bị ngắt ở một rãnh nông chạy chếch, như thể người thợ cố ý chừa một đường trống giữa hai cụm hoa văn. Anh ghi chi tiết ấy vào sổ, nhưng không suy thêm. Một rãnh trống trên gốm cổ có thể chỉ là lỗi tay nghề, cũng có thể là dấu của một họa tiết lớn hơn đã mất phần còn lại.
Kết quả nhiệt phát quang hiện ra sau gần một giờ. Bà Trần in phiếu, ký, rồi đưa Dương Khai Sơn ký xác nhận người chứng kiến. Khoảng tuổi của lần nung cuối cùng rơi vào khung thời Chu, lệch vài thế kỷ theo hai đầu sai số, nhưng không rơi xuống thời Hán hay muộn hơn. Phân tích đất đỏ bám mặt dưới cho kết quả phụ trợ khớp nhau. Hạt đất có thành phần gần với tầng đá đỏ trong hầm, song bà nhấn mạnh đất di chuyển được theo nước ngầm, nên chi tiết đó chỉ dùng tham khảo.
Hồ Mỹ Lệ đọc lại phiếu kết quả thành tiếng, chậm rãi, để Lý Thừa Ân ghi vào hồ sơ.
- Hiện vật số ba, hố thăm dò số 3. Loại hình xác định: khiên gốm nghi lễ. Niên đại: thời Chu. Tình trạng: mảnh vỡ, còn khoảng một phần sáu chu vi gốc theo ước tính cung cong.
Cô dừng ở cụm từ khiên gốm, nhìn Lý Thừa Ân.
- Từ hôm nay, sổ hiện vật không ghi mảnh gốm cong nữa. Ghi đúng tên mới là khiên gốm thời Chu. Tên gọi thay đổi thì mức bảo quản cũng phải thay đổi theo. Vật thời Chu không thể nằm chung chế độ với gốm thường đào trong hố thăm dò.
Việc nâng cấp bảo quản chiếm trọn buổi chiều. Hộp cũ được thay bằng hộp chống ẩm có lớp đệm định hình riêng theo cung cong của khiên. Bên trong hộp đặt một gói hút ẩm và một dải chỉ thị độ ẩm đổi màu. Hộp mới được đưa vào tủ hiện vật riêng ở góc trong phòng mẫu, ngăn tủ có khóa riêng, không chung ngăn với mẫu đá và bột khoan. Hồ Mỹ Lệ dán nhãn mới in, chữ rõ ràng, kèm mã ảnh ba chiều, rồi yêu cầu cả Lý Thừa Ân và Dương Khai Sơn cùng ký vào phiếu đổi cấp bảo quản.
- Còn một việc nữa. - Cô nói khi khóa tủ. - Từ nay muốn mở hộp này phải có đơn xin mở ghi lý do, không mở theo lời nói miệng nữa. Kể cả là tôi, kể cả là anh Ân.
- Cô làm vậy là đúng. - Lý Thừa Ân đáp. - Vật càng có tuổi, giấy tờ quanh nó càng phải chặt. Sau này ai hỏi khiên ở đâu, ai giữ, mở lần nào, đều phải tra ra được.
Dương Khai Sơn đứng nhìn tủ hiện vật một lúc. Ông nói niên đại thời Chu đặt ra một câu hỏi khó hơn trước. Vùng núi này trong hồ sơ khảo cổ địa phương vốn chỉ ghi dấu tích muộn hơn nhiều. Một vật thời Chu xuất hiện ở đây, dù chỉ là một mảnh, buộc đoàn phải tính tới khả năng lòng núi giữ những lớp quá khứ sâu hơn bản đồ cũ từng ghi. Nhưng ông cũng tự chặn lại. Một mảnh khiên không đủ dựng thành một di tích, càng không đủ dừng một tuyến hầm.
Trước khi rời phòng xét nghiệm, bà Trần còn dặn thêm một việc về cách rửa mẫu. Bà nói mặt gãy của khiên còn giữ lớp đất cũ bám rất mỏng. Lớp đất ấy không được rửa sạch bằng nước, vì rửa sẽ xóa mất dấu vết của môi trường chôn lấp cuối cùng. Hồ Mỹ Lệ ghi lời dặn ấy vào mặt sau phiếu kết quả, rồi chụp lại cả hai mặt phiếu để lưu trong thư mục ảnh của hiện vật.
Dương Khai Sơn đề nghị gửi bản sao kết quả cho ban điều hành ngay trong ngày. Ông cho rằng một hiện vật thời Chu đủ sức yêu cầu các ca khoan sau phải giữ mẫu bột theo từng giờ, thay vì giữ theo từng ca như thỏa thuận cũ. Lý Thừa Ân ủng hộ, nhưng nhắc rằng đề nghị ấy sẽ chạm vào tiến độ và nhân lực. Muốn nó được chấp nhận, phiếu kết quả phải đi kèm ảnh ba chiều và biên bản mở hộp, không đi một mình như một tờ giấy rời.
Hồ Mỹ Lệ chuẩn bị bộ hồ sơ gửi đi ngay tại bàn. Cô xếp phiếu niên đại lên trên, biên bản mở hộp ở giữa, ảnh tình trạng niêm phong cũ ở dưới cùng. Mỗi tờ đều được đánh số trang viết tay ở góc phải. Cô nói giấy tờ đi theo bộ như vậy thì người nhận không thể chỉ đọc tờ kết luận rồi bỏ qua phần điều kiện. Lý Thừa Ân ký vào thư chuyển hồ sơ, và lần đầu tiên trong thư, anh dùng đúng cụm từ khiên gốm thời Chu thay cho cách gọi vòng vo mà anh vẫn dùng trong tuần đầu.
Buổi chiều muộn, một cán bộ của ban điều hành ghé phòng mẫu hỏi khiên có phải vàng bạc gì không mà phải khóa kỹ thế. Hồ Mỹ Lệ trả lời ngắn gọn rằng giá trị của nó nằm ở tuổi và ở chỗ nó được đào lên từ đâu, không nằm ở cân nặng. Người cán bộ cười, nói đùa rằng gốm vỡ mà quý hơn thép khoan. Cô không cười theo. Cô mở sổ cho anh ta xem dòng đổi cấp bảo quản vừa ký, để câu đùa dừng lại ở cửa phòng, không đi vào giấy tờ.
Lý Thừa Ân đồng ý với sự thận trọng ấy. Trên đường ra khỏi phòng mẫu, anh dừng lại ở cửa, quay nhìn ngăn tủ vừa khóa. Tám ngày trước, nó là một mảnh gốm lạ trong đất đỏ. Hôm nay nó đã có tên, có tuổi, có ảnh ba chiều và một ngăn tủ riêng. Nó vẫn nằm im, không nói được gì thêm. Nhưng từ giờ, mỗi khi đội khoan bàn về vùng đá đỏ phía trước, cái tên khiên gốm thời Chu sẽ nằm trên bàn cùng với bản đồ, như một sự thật không ai còn gạt sang phần chuyện kể được nữa.