HỒN MA NHÀ CHÚ HỎA SÀI GÒN - Chương 13: Nét Cười Chưa Vẽ Xong
Mười lăm giờ ngày hai tháng bảy, phòng phục chế được kéo rèm kín để chuẩn bị cho buổi kiểm tra dưới ánh sáng xiên. Phan Diệu Linh và Ngô Thanh Tùng đã…
Nội dung chương
Mười lăm giờ ngày hai tháng bảy, phòng phục chế được kéo rèm kín để chuẩn bị cho buổi kiểm tra dưới ánh sáng xiên. Phan Diệu Linh và Ngô Thanh Tùng đã chờ buổi kiểm tra này từ hôm làm sạch xong phần nền và vai áo. Đèn làm việc chính được tắt. Chỉ còn một đèn chiếu thấp đặt ở phía trái của giá đỡ, hắt ánh sáng lướt ngang bề mặt bức chân dung theo một góc rất hẹp.
Ánh sáng xiên là người bạn khó tính nhất của nghề phục chế. Nó không cho thấy màu sắc thật của tranh. Nó cho thấy bề mặt của tranh, từng gợn màu, từng nét cọ nổi, từng chỗ lớp màu dày hay mỏng. Một bức tranh nhìn phẳng lặng dưới ánh sáng thẳng có thể hiện ra như một tấm bản đồ gồ ghề dưới ánh sáng xiên, và mọi chỗ vẽ dở, vẽ lại hay vẽ chồng đều lộ ra không giấu được.
- Anh chỉnh đèn thấp thêm chút nữa. - Linh nói. - Góc này đang hắt vào phần nền hơi nhiều. Em muốn ánh sáng lướt đúng qua gương mặt trước.
Tùng cúi xuống nới chân đèn, hạ thấp thân đèn thêm vài phân. Vệt sáng trên mặt tranh dịch chuyển chậm rãi. Linh đeo kính lúp lên trán, cúi sát vào bức tranh, di chuyển tầm mắt từ phần nền, qua tà áo, qua mái tóc, rồi dừng lại ở gương mặt người trong tranh.
Phần nền hiện ra đều và chắc dưới ánh sáng xiên. Nét cọ ở nền đi theo một hướng thống nhất, lớp màu phủ kín, không có chỗ nào đứt quãng. Tà áo tím cũng vậy. Những nếp gấp của vải được dựng bằng nhiều lớp màu mỏng chồng nhau, mép của từng lớp màu liền lạc, cho thấy người vẽ đã hoàn thiện phần áo một cách trọn vẹn, không bỏ dở ở bất kỳ nếp gấp nào.
Mái tóc dài cũng hoàn thiện. Từng lọn tóc được tỉa bằng nét cọ mảnh, lớp màu cuối cùng phủ đều từ đỉnh đầu xuống qua vai. Linh di chuyển kính lúp chậm rãi theo đường tóc, ghi vào sổ từng vùng đã kiểm tra. Tùng đứng bên cạnh, cầm bảng hiện trạng, đánh dấu theo lời đọc của cô.
- Nền hoàn thiện. - Linh đọc. - Tà áo hoàn thiện. Tóc hoàn thiện. Hai vai và cổ hoàn thiện. Ghi rõ giúp em, anh Tùng. Tất cả các vùng này đều có lớp màu hoàn thiện cuối cùng, nét cọ khép kín.
Tới phần gương mặt, nhịp làm việc của Linh chậm hẳn lại. Đôi mắt của người trong tranh hiện ra rõ dưới ánh sáng xiên. Hai lớp màu ở mí mắt, một điểm sáng nhỏ ở tròng mắt, tất cả đều là nét vẽ đã hoàn thiện. Sống mũi và gò má cũng có lớp màu cuối cùng đầy đủ. Người vẽ xưa đã hoàn thiện gần như toàn bộ gương mặt này bằng một tay nghề rất cao và rất kiên nhẫn.
Rồi kính lúp của Linh dừng lại ở vùng miệng.
Lớp màu ở khóe miệng bên trái mỏng hẳn đi so với mọi vùng xung quanh. Dưới ánh sáng xiên, sự mỏng ấy hiện ra như một vệt lõm nhẹ trên bề mặt tranh. Nét cọ ở đó không khép kín. Nó đi được nửa đường của một đường cong hướng lên, rồi dừng lại giữa chừng, để lại mép màu hơi nham nhở, đúng dấu vết của một nhát cọ bị nhấc lên và không bao giờ quay lại.
Linh tháo kính lúp, đứng thẳng người, rồi đeo lại kính và kiểm tra lần thứ hai theo chiều ngược lại, từ khóe miệng bên phải sang bên trái. Khóe miệng bên phải cũng mỏng, cũng dừng giữa chừng, nhưng ít rõ hơn bên trái một chút. Toàn bộ đường cong của miệng mới chỉ được dựng bằng lớp màu lót. Lớp màu hoàn thiện cuối cùng, lớp màu lẽ ra phải biến đường cong ấy thành một nụ cười rạng rỡ, hoàn toàn vắng mặt.
- Anh Tùng, anh lại xem chỗ này. - Linh nói, giọng cô chậm lại. - Anh xem độc lập trước, đừng nghe kết luận của em. Anh thấy lớp màu ở hai khóe miệng thế nào?
Tùng đeo kính lúp, cúi sát vào tranh một lúc lâu. Anh di chuyển đèn cầm tay phụ theo hai hướng khác nhau, kiểm tra vùng miệng dưới hai góc sáng. Khi anh đứng thẳng lên, anh tháo kính lúp ra và gật đầu một cái rất chậm.
- Lớp màu ở khóe miệng mỏng và dừng giữa chừng thật. - Tùng nói. - Cả hai bên đều vậy. Nét cọ lót đi được một đoạn rồi dừng. Không có lớp hoàn thiện phủ lên trên. So với mắt, mũi và má thì vùng này đi sau ít nhất một lớp màu. Nói thẳng ra là vùng miệng chưa được vẽ xong.
Hai người im lặng nhìn bức tranh thêm một lúc. Phát hiện này thay đổi hẳn cách cả nhóm hiểu về bức chân dung. Từ ngày mười lăm tháng sáu tới nay, mọi người đều nghĩ nét cười mờ là do lớp véc ni vàng che phủ. Lớp véc ni quả thật có che một phần. Nhưng sự thật nằm sâu hơn thế. Dù có làm sạch toàn bộ véc ni trên mặt tranh, nét cười cũng sẽ không hiện ra trọn vẹn, vì nét cười ấy vốn chưa từng được vẽ xong.
- Vậy là người vẽ đã dừng lại đúng ở nét cười. - Linh nói khẽ. - Toàn bộ bức tranh, nền, áo, tóc, mắt, mũi, đều xong. Chỉ còn nụ cười là bỏ dở. Như thể người vẽ định quay lại vẽ tiếp vào một ngày khác, rồi ngày khác ấy không bao giờ tới.
- Ghi vào biên bản phải cẩn thận câu chữ. - Tùng nhắc. - Mình chỉ ghi điều kiểm chứng được. Bức tranh hoàn thiện ở mọi vùng trừ vùng miệng. Lớp màu ở vùng miệng mỏng, nét cọ dừng giữa chừng, thiếu lớp hoàn thiện cuối cùng. Nguyên nhân người vẽ dừng lại thì không có hồ sơ nào ghi. Đừng ghi suy đoán vào biên bản.
- Em biết. - Linh đáp. - Suy đoán để trong đầu em thôi. Biên bản chỉ ghi hiện trạng lớp màu.
Cô mở sổ tay, ghi lại toàn bộ kết quả kiểm tra theo đúng thứ tự đã kiểm tra. Nền hoàn thiện. Tà áo hoàn thiện. Mái tóc hoàn thiện. Đôi mắt, sống mũi và gò má hoàn thiện. Vùng miệng chưa hoàn thiện, lớp màu mỏng ở cả hai khóe, nét cọ dừng giữa chừng, thiếu lớp hoàn thiện cuối cùng. Cô gạch chân riêng dòng về vùng miệng bằng bút đỏ, giống cách cô đã gạch chân mục quy chế giờ giấc trong ngày đầu tiên của dự án.
Chu Ngọc Trâm được gọi vào phòng ngay sau đó để chụp lại toàn bộ bề mặt tranh dưới ánh sáng xiên. Cô chụp từng vùng theo đúng thứ tự kiểm tra, từ nền, tà áo, mái tóc, đôi mắt, sống mũi, gò má, rồi dừng lại lâu nhất ở vùng miệng. Mỗi bức ảnh đều được đọc số thứ tự thành tiếng để Tùng ghi vào bảng đối chiếu. Riêng vùng miệng, Trâm chụp ba góc khác nhau và chụp thêm một ảnh toàn gương mặt để thấy rõ sự chênh lệch giữa các vùng đã hoàn thiện và vùng duy nhất còn bỏ dở.
- Em làm nghề kiểm kê bao lâu nay, đây là lần đầu em thấy một bức tranh hoàn thiện tới mức này mà dừng lại ở đúng một nét. - Trâm nói khi cất máy ảnh. - Nếu không có buổi soi sáng xiên hôm nay, cả nhóm mình vẫn tưởng nét cười mờ là do véc ni hết.
- Đó là lý do hồ sơ phải ghi tách hai lớp nguyên nhân. - Linh đáp. - Lớp thứ nhất là véc ni vàng che phủ toàn mặt tranh. Lớp thứ hai nằm ngay trong lớp màu gốc. Vùng miệng chưa từng được vẽ xong từ đầu. Hai lớp này không được gộp thành một câu trong biên bản.
Trâm gật đầu và ghi thêm mục đối chiếu ảnh vào bảng hiện trạng. Cô đề xuất đánh dấu vùng miệng bằng một ký hiệu riêng trên bản đồ hiện trạng của bức tranh, để bất kỳ ai mở hồ sơ sau này cũng thấy ngay vùng ấy có tình trạng khác hẳn phần còn lại. Linh đồng ý ngay. Một ký hiệu nhỏ trên bản đồ giấy đôi khi giữ được một hiện vật tốt hơn nhiều lời dặn miệng.
Buổi chiều hôm đó, Linh mang kết quả kiểm tra tới gặp Trịnh Quốc Bảo. Ông nghe cô trình bày hết, xem ảnh chụp dưới ánh sáng xiên mà Tùng đã in ra, rồi im lặng nhìn bức ảnh chụp cận cảnh vùng miệng một lúc lâu.
- Phát hiện này quan trọng cho cả hướng phục chế về sau. - Bảo nói. - Từ nay, mọi kế hoạch can thiệp vào vùng miệng đều phải trình riêng và duyệt riêng. Không ai tự ý hoàn thiện nét cười ấy theo cảm tính. Muốn vẽ tiếp phần bỏ dở của một người vẽ xưa, phải có hồ sơ đối chiếu đầy đủ về màu, nét cọ và ý đồ của phần tranh đã hoàn thiện xung quanh.
- Dạ, em hiểu. - Linh đáp. - Trước mắt, nhóm em chỉ làm sạch và bảo quản. Vùng miệng giữ nguyên đúng như hiện trạng vừa kiểm tra.
- Còn một điều nữa. - Bảo nói thêm. - Phát hiện này ghi vào hồ sơ dự án như một kết quả kiểm tra kỹ thuật. Không gắn nó với bất kỳ câu chuyện nào ngoài hồ sơ. Bức tranh vẽ dở một nét cười là chuyện của lớp màu. Đừng để ai trong tòa nhà này biến nó thành chuyện khác khi chưa có căn cứ.
Linh gật đầu và ghi lời dặn ấy vào sổ. Cô hiểu ý của Bảo. Trong một tòa nhà đang có tiếng đàn không người đánh và bóng áo tím bên cửa vòm, một phát hiện như thế này rất dễ bị kéo về phía những câu chuyện không có trong hồ sơ. Nhiệm vụ của cô là giữ nó ở đúng chỗ của nó, trên bề mặt của một bức tranh, dưới ánh sáng xiên, trong một biên bản có hai chữ ký.
Trở về phòng phục chế lúc cuối giờ, Linh đứng một mình trước bức tranh thêm ít phút. Thiếu nữ trong tranh nhìn về phía cô với đôi mắt đã hoàn thiện và nụ cười chưa thành hình. Linh bỗng thấy khoảng trống ở khóe miệng ấy giống hệt những khoảng lặng giữa các nốt đàn trong hành lang chiều hôm qua. Cả hai đều là những thứ bị dừng lại giữa chừng. Cô tắt đèn, khóa cửa phòng, và mang theo hình ảnh ấy xuống cầu thang trong tiếng mưa chiều vừa bắt đầu rơi.