HUYẾT THẦN ĐA Ở ĐÌNH LÀNG - Chương 50: Rằm tháng Bảy dưới tán đa
Ngày hai mươi bảy tháng tám năm hai nghìn không trăm hai mươi sáu, tức rằm tháng Bảy âm lịch, làng Đông Các mở hội nhỏ dưới tán cây đa đình làng. Hôm ấy,…
Nội dung chương
Ngày hai mươi bảy tháng tám năm hai nghìn không trăm hai mươi sáu, tức rằm tháng Bảy âm lịch, làng Đông Các mở hội nhỏ dưới tán cây đa đình làng. Hôm ấy, làng khánh thành khuôn viên cây xanh bảo tồn đình Đông Các. Khuôn viên này thành hình sau gần hai tháng thi công và chăm sóc.
Buổi sáng hôm ấy trời trong, nắng nhẹ, gió từ đê sông Hồng thổi vào mát lành, khác hẳn cái nắng gắt của những ngày đầu tháng bảy khi lễ tạ diễn ra. Đỗ Văn Trường dậy từ sớm, cùng vợ con sang đình từ lúc sân đình còn ướt sương. Hắn mặc áo sơ mi giản dị, tay xách theo một túi hoa quả Lệ đã chuẩn bị cho mâm cúng rằm của gia đình, đi bộ qua con đường làng giờ đã quen thuộc như một phần của đời sống hằng ngày. Hơn một tháng sống ở nhà cũ, gia đình hắn đã thành một nhà bình thường trong làng theo đúng nghĩa: sáng ra đình khi có việc, chiều ngồi hiên uống nước chè với hàng xóm, tối tắt đèn ngủ yên một mạch tới sáng.
Khuôn viên bảo tồn hôm nay đã khác hẳn khu đất hoang dở dang của mùa hè. Biển tên Khuôn viên cây xanh bảo tồn đình Đông Các dựng ở lối vào đã được lau sạch, chữ khắc nổi rõ trong nắng sớm. Một lối đi lát đá sạch sẽ vòng quanh gốc đa, vừa đủ cho người làng đi dạo và khách tới thăm đình đi lại mà không giẫm lên vùng rễ cần bảo vệ. Hàng rào thấp bằng tre và cây xanh trồng mới bao quanh khu vực gốc cây, mở một lối vào nhỏ hướng ra sân đình. Băng ghế đá đặt rải rác dưới tán cây cho người già ngồi nghỉ và trẻ con ngồi chơi.
Ở vị trí nền phòng khách của biệt phủ cũ, phần rễ đa đã trồi lên trong đêm mùng ba tháng bảy được quây lại gọn gàng bằng một vòng đá thấp. Vòng đá giữ nguyên hình dáng đoạn rễ to uốn cong phá vỡ mặt nền ngày ấy. Người làng không san phẳng, không chặt bỏ, không lát đá che đi đoạn rễ ấy. Bên cạnh vòng đá đặt một bảng thuyết minh nhỏ, chữ rõ ràng. Bảng kể ngắn gọn rằng đây là dấu vết của mùa hè năm hai nghìn không trăm hai mươi sáu. Năm ấy, rễ cây phá móng công trình xâm phạm vùng đất của đình. Nay dấu vết được giữ lại làm chứng tích để người làng nhớ lệ giữ cây. Mấy đứa trẻ trong làng chạy chơi ngang qua, đứa nào cũng dừng lại đọc bảng thuyết minh một lượt rồi chỉ cho nhau xem đoạn rễ, như xem một vật trưng bày trong nhà truyền thống của làng. Trường đứng nhìn cảnh ấy hồi lâu, trong lòng không còn cảm giác xấu hổ như những ngày đầu nhìn thấy đoạn rễ. Hắn đã học được cách nhìn nó như cụ từ Hiển vẫn nói: sẹo là để nhớ, không phải để giấu.
Trên cành phía đông, nơi nhát cưa ngày hai mươi tháng sáu từng mở một vết thương sâu một phần ba đường kính cành và phun nhựa đỏ trước mắt cả làng, nay vết cưa đã liền sẹo hoàn toàn. Lớp bùn phù sa trộn nước lá dâu tằm đắp hôm lễ tạ đã khô, bong dần theo thời gian. Cây đã thay lớp bùn ấy bằng một lớp vỏ mới sẫm màu, liền lạc. Lớp vỏ ôm kín miệng vết thương cũ. Chỉ còn một đường gờ nhẹ chạy quanh cành, để ai biết chuyện mới nhận ra nơi ấy từng bị cưa. Ngay cạnh vết sẹo, chồi non nhú lên hôm mùng chín tháng bảy giờ đã vươn thành một cành non khỏe khoắn, lá xanh non mở rộng, hướng ra phía ánh sáng phía đông, như cây đang tự mình viết tiếp phần đời mới sau cơn bệnh nặng. Ba mảng lá héo của mùa hè vẫn còn lại ít nhiều dấu vết thưa vàng ở phía trên cao, nhưng đã nhạt đi nhiều giữa tán lá mới xanh um phủ kín cả góc trời trên sân đình. Cây đa hai trăm tuổi của làng Đông Các đứng vững, sống khỏe, tán tỏa rộng như chưa từng có một mùa hè nào làm nó suýt chết khô một phía cành.
Lễ cúng rằm tháng Bảy diễn ra dưới tán đa theo đúng nếp cũ của làng, trang trọng mà ấm cúng. Đây là lễ cúng rằm thường niên của đình làng, nhà nhà mang mâm lễ nhỏ tới góp chung, người già thắp hương, trẻ con chạy quanh sân, phụ nữ bày biện hoa quả và xôi chè ở các bàn lễ quanh sân đình. Không có gì khác thường trong nghi lễ. Và chính sự thường lệ ấy là điều quý nhất. Đình làng đã trở lại là đình làng. Cây đa đã trở lại là bóng mát của ngày rằm. Nó không còn là tâm điểm của sợ hãi và đồn đoán như hai tháng trước. Nguyễn Thị Tâm tới dự cùng gia đình, gặp Trường ở lối đi lát đá, hai người chào nhau và nói mấy câu về việc hồ sơ bảo tồn đã được lưu trữ đầy đủ ở xã và ở tỉnh. Hoàng Thu Trang không về dự lần này, nhưng bài viết của chị về cây di sản đăng hồi cuối tháng bảy vẫn được người làng cắt ra, ép nhựa, treo ở nhà văn hóa thôn cho mọi người cùng đọc.
Đỗ Minh Quân hôm nay khỏe mạnh, cao hơn cả một cái đầu so với hồi đầu hè vì đang tuổi lớn, da rám nắng vì những buổi chiều phụ việc ở đình và tưới cây dâu sau vườn. Đã gần hai tháng kể từ đêm ngủ yên đầu tiên sau lễ tạ, cậu chưa từng mộng du thêm một lần nào nữa, chưa từng có một đêm nào bất thường nữa. Giấc ngủ của cậu trở lại đều đặn và sâu như mọi đứa trẻ mười sáu tuổi khác. Câu chuyện ba lần trèo mái nhà trong vô thức giờ đã thành một kỷ niệm xa. Thỉnh thoảng cậu còn tự cười khi kể lại chuyện ấy cho mấy đứa bạn mới quen trong làng. Sáng nay, Quân phụ cha và cụ từ Hiển bày mâm cúng của gia đình ở một góc sân đình, tự tay xếp hoa quả, rót nước, châm hương. Cậu làm việc thành thạo và vui vẻ. Thỉnh thoảng cậu lại chạy ra vòng đá quây đoạn rễ. Cậu kể cho mấy đứa trẻ nhỏ hơn nghe rằng chỗ này ngày xưa là nền nhà của nhà cậu. Nghe xong, lũ trẻ tròn mắt nhìn đoạn rễ rồi nhìn cậu, nửa tin nửa ngờ.
Trần Thị Lệ đứng bên mâm cúng, nhìn chồng con bận rộn giữa sân đình đông vui, thỉnh thoảng lại ngẩng lên nhìn tán đa xanh trên đầu. Chị đã gầy đi sau một mùa hè lo lắng, nhưng nét mặt chị hôm nay thanh thản, ánh mắt không còn vẻ thảng thốt của những đêm canh con ngủ. Chị nói nhỏ với người hàng xóm đứng cạnh rằng rằm năm nay là cái rằm yên nhất của nhà chị trong nhiều năm trở lại đây, dù nhà cửa đơn sơ hơn trước rất nhiều. Người hàng xóm gật đầu, bảo yên là quý nhất, nhà to nhà nhỏ rồi cũng chỉ để ngủ một giấc cho ngon.
Đến gần trưa, khi hương trên các bàn lễ đã tàn một nửa và dân làng bắt đầu dọn mâm chia lộc cho nhau, Trường tách khỏi đám đông, đi chậm một vòng quanh lối đi lát đá dưới tán đa. Hắn đi qua biển tên khuôn viên, qua vòng đá quây đoạn rễ chứng tích. Hắn đi qua những băng ghế đá có người già đang ngồi quạt mát. Rồi hắn dừng lại ở góc sân đình phía xa. Từ đó có thể nhìn bao quát cả khu khuôn viên, cả gốc đa, cả mái đình và cả khoảng sân đông vui phía trước. Từ chỗ đứng này, hắn nhớ lại mùa hè của mình bắt đầu như thế nào. Nó bắt đầu bằng một bản vẽ cổng biệt phủ trải trên bàn làm việc. Nó bắt đầu bằng những con số về diện tích và giá trị đất. Rồi là mười hai chiếc đinh sắt và một nhát cưa tưởng như nhỏ nhoi. Tất cả diễn ra trước tham vọng của một người đàn ông nghĩ rằng tiền mua được mọi thứ. Hắn từng nghĩ tiền mua được cả sự im lặng của một gốc cây hai trăm tuổi.
Hắn nhớ tiếng cành đập mái trong năm đêm lặng gió. Hắn nhớ dòng nhựa đỏ phun ra từ vết cưa. Hắn nhớ con trai mình treo người ở máng xối trong đêm mùng ba, và nhớ cảm giác ôm được con xuống đất mà hai tay vẫn run không ngừng. Hắn nhớ buổi chiều quỳ xuống sân đình trước cả làng, nhớ nén nhang tạ cắm xuống và vệt nhựa cuối cùng ngừng chảy. Tất cả những điều ấy giờ đã lùi xa thành một mùa hè khép lại, được ghi đủ vào sổ đình. Chúng được giữ lại bằng ba thứ chứng tích lặng lẽ. Đó là đoạn rễ trồi trong vòng đá, vết sẹo liền vỏ trên cành phía đông, và những trang sổ của cụ từ. Không một người nào phải chết trong mùa hè ấy, không một gia đình nào trong làng phải mất người thân vì gốc cây này. Đó là điều hắn biết ơn nhất, hơn cả việc cây đã tha cho chính hắn.
Hắn hiểu điều ấy khi đứng ở rìa sân đình nhìn lên tán đa xanh um trong ngày rằm. Thứ hắn giữ được cho con trai mình sau tất cả những mất mát bằng tiền và bằng đất không nằm trong bất kỳ khu đất nào. Nó không nằm trong căn biệt phủ nào. Nó cũng không nằm trong số tài sản còn lại của công ty. Thứ hắn giữ được là một thằng bé ngủ yên mỗi đêm, một gia đình còn nguyên vẹn ngồi chung mâm cúng dưới tán cây của làng, và một con đường để con trai hắn, sau này dù đi xa tới đâu, vẫn biết đường quay về.
Ở phía bàn lễ chính, cụ từ Phạm Văn Hiển chống gậy đứng dậy sau khi làm lễ xong. Cụ nhìn thấy Quân đang loay hoay châm lại nén hương bị gió thổi tắt ở mâm cúng gần gốc đa, bèn chậm rãi đi tới bên cạnh cậu. Cụ đưa cho cậu nén hương mới. Cụ nhìn cậu cắm hương xuống bát hương ở gốc cây bằng hai tay ngay ngắn. Rồi cụ nói một câu cuối cùng của ngày rằm. Giọng cụ hiền và rõ, vọng nhẹ trong bóng mát của tán đa:
- Lớn lên, có đi xa, nhớ đường về gốc cây này.
Quân gật đầu, hai tay chắp lại vái gốc cây một vái thật nghiêm túc, rồi quay sang cười với cụ từ. Nắng trưa rằm tháng Bảy xuyên qua tán đa, rắc những đốm sáng lấp loáng xuống sân đình, xuống lối đi lát đá mới, xuống những mâm lễ đang được chia lộc, và xuống vai áo của hai ông cháu đứng bên gốc cây. Câu chuyện của mùa hè năm ấy khép lại ở đó, dưới tán đa đình làng Đông Các, trong tiếng cười nói bình thường của một ngày rằm yên lành.