HUYẾT THẦN ĐA Ở ĐÌNH LÀNG - Chương 47: Cây di sản
Ngày hai mươi tháng bảy năm hai nghìn không trăm hai mươi sáu, Phạm Văn Hiển dậy từ lúc gà gáy đầu. Ông tự tay quét lại sân đình Đông Các một lượt, dù…
Nội dung chương
Ngày hai mươi tháng bảy năm hai nghìn không trăm hai mươi sáu, Phạm Văn Hiển dậy từ lúc gà gáy đầu. Ông tự tay quét lại sân đình Đông Các một lượt, dù ban quản lý đình đã quét từ chiều hôm trước. Rồi ông thắp hương lên bàn thờ đình và đứng lặng hồi lâu trước gốc cây đa. Hôm nay là ngày ông đã chờ đợi không chỉ trong một mùa hè này, mà chờ từ rất nhiều năm về trước, từ khi hồ sơ xét công nhận cây di sản cho cây đa Đông Các được nhắc tới lần đầu trong các cuộc họp của xã.
Buổi lễ công bố quyết định bắt đầu vào giữa buổi sáng, tổ chức ngay tại sân đình, đơn giản theo đúng nếp làng. Không sân khấu lớn, không băng rôn cầu kỳ. Chỉ có một chiếc bàn dài phủ khăn đặt dưới tán đa, mấy hàng ghế nhựa cho người già, và dân làng đứng vòng quanh như mọi dịp lễ của đình. Đại diện cơ quan chuyên môn của tỉnh và của huyện về dự, ngồi ở hàng ghế đầu cùng chủ tịch xã Ngô Văn Bình. Đỗ Văn Trường có mặt, đứng ở phía sau vòng người cùng vợ con, không ngồi hàng đầu, không phát biểu. Hắn đã nói trước với ban tổ chức rằng hôm nay là ngày của cây và của làng, hắn chỉ là một người làng tới dự như mọi người.
Nguyễn Thị Tâm là người đứng lên đọc quyết định. Cô cán bộ văn hóa xã hội của xã Đông Các đã theo hồ sơ cây di sản này từ những ngày đầu. Cô đã lập từng biên bản trong tháng sáu và tháng bảy. Các biên bản đi từ ghi nhận mười hai chiếc đinh trên thân cây tới hiện trạng sau đêm đào rễ. Hôm nay cô cầm tập quyết định trên tay. Giọng đọc của cô vang lên rõ ràng và xúc động hơn thường lệ. Cô đọc tên cây, địa danh, tuổi cây ước tính khoảng hai trăm năm, vị trí ở góc sân đình Đông Các. Rồi cô đọc dòng quan trọng nhất: cây đa Đông Các được công nhận là cây di sản cấp tỉnh. Cây được bảo vệ theo đúng quy định. Mọi hành vi xâm phạm thân cây, cành cây và vùng rễ bảo vệ đều bị nghiêm cấm và xử lý theo pháp luật.
Tiếng vỗ tay vang lên khắp sân đình khi cô đọc xong. Lần này dân làng vỗ tay thật, vỗ tay cho cây của làng mình. Mấy bà cụ ngồi hàng đầu vừa vỗ tay vừa lấy vạt áo chấm nước mắt. Mấy thanh niên huýt sáo một tiếng rồi tự cười vì biết đang ở sân đình nên phải giữ ý. Ông Hiển ngồi trên ghế, hai tay đặt lên đầu gậy, nghe tiếng vỗ tay mà mắt nhìn lên tán cây, trong lòng trào lên một nỗi xúc động khó tả. Ông đã giữ đình qua gần hết đời người, đã chứng kiến bao lần làng bàn chuyện về cây đa, có lúc người ta còn tính chuyện chặt bớt cành để mở đường, mở cổng. Hồ sơ di sản từng bị để treo, từng thiếu hết giấy này tới giấy khác. Nay tờ quyết định này, cùng với khu đất hiến của nhà Trường, khép lại vĩnh viễn mọi con đường dẫn tới một mùa hè như mùa hè vừa qua. Từ nay, dù ai có tiền, có dự án, có quan hệ tới đâu, cũng không một chiếc đinh nào được phép chạm vào thân cây này nữa. Pháp lý của nhà nước và lệ của làng, hai thứ tưởng khác nhau, hôm nay đứng chung một phía để giữ cây.
Sau phần đọc quyết định, Tâm bàn giao hồ sơ cho ban quản lý đình và đại diện xã ngay tại bàn, ký biên bản bàn giao trước sự chứng kiến của cơ quan chuyên môn. Tập hồ sơ dày, trong đó có cả chuỗi biên bản của mùa hè này, được đặt vào tủ hồ sơ của đình, cạnh nơi cất cuốn sổ đình. Ông Hiển nhìn cảnh ấy mà gật đầu chậm rãi. Giấy tờ của nhà nước và sổ tay của làng, từ nay cùng kể một câu chuyện.
Phần tiếp theo là việc dựng biển tên cho khuôn viên. Ở lối vào khu đất hiến, nơi trước đây dự kiến mở cổng biệt phủ qua phía cành đa phía đông, nay một tấm biển tên mới được dựng lên trên hai trụ đá thấp, mặt biển khắc dòng chữ: Khuôn viên cây xanh bảo tồn đình Đông Các. Tấm biển được tháo lớp vải che trong tiếng vỗ tay thứ hai của dân làng. Ngay cạnh biển tên, ban quản lý đình dựng thêm một bảng ghi ngắn gọn bằng chữ rõ ràng. Bảng kể về cây đa hai trăm tuổi của làng và về lệ giữ cây truyền qua nhiều đời. Bảng cũng kể việc khu đất này được một người làng hiến tặng cho đình vào mùa hè năm hai nghìn không trăm hai mươi sáu. Khu đất ấy nay làm khuôn viên bảo tồn. Bảng ghi không nêu tội của ai, không dùng một lời nặng nề nào. Nó chỉ ghi sự việc và lệ làng, đúng như cách ông Hiển vẫn dặn: ghi để nhớ, không phải để trách mãi.
Ông Hiển được mời lên thắp hương báo cáo với đình sau khi biển tên dựng xong. Ông chống gậy đi chậm qua sân, tới trước bàn thờ nhỏ dưới gốc đa, tự tay châm ba nén hương, cắm vào bát hương đã thay cát mới. Khói hương bay lên, tan vào tán lá xanh trên đầu. Ông khấn nhỏ, chỉ đủ cho mình nghe, báo với tổ tiên giữ đình qua các đời rằng cây đã được giữ, đất đã về với đình, làng đã qua được một mùa hè khó, và người có lỗi đã biết đường quay lại. Ông đứng trước bát hương hồi lâu, lưng còng, tóc bạc bay nhẹ trong gió dưới tán cây, dáng hình nhỏ bé trước thân cây chu vi gần bảy mét mà ông đã coi như một người thân trong nhà suốt tám mươi ba năm đời mình.
Khi ông quay lại chỗ ngồi, nắng trưa đã lên cao. Dân làng vẫn chưa ai ra về. Người ta đứng dưới tán đa, chỉ trỏ cho nhau xem những chỗ cây đã đổi khác sau nửa tháng kể từ lễ tạ. Lớp bùn đắp trên vết cưa và các lỗ chốt đã khô và liền màu dần với vỏ cây, ôm chặt như một lớp da mới còn non. Chồi non nhú lên cạnh vết cưa hôm mùng chín nay đã vươn dài thêm, lá mở rộng, xanh non và khỏe. Tán cây nhìn tổng thể đã xanh lại trông thấy so với những ngày đầu tháng bảy xám xịt và thưa thớt. Chỉ có ba mảng lá héo là vẫn còn đó, vàng khô, nằm ở phía trên vết cưa như ba vết sẹo chưa lành hẳn, nổi bật giữa màu xanh đang hồi lại từng ngày.
Một cán bộ của cơ quan chuyên môn đi cùng đoàn, nhìn lên ba mảng lá héo, hỏi ông Hiển có cần đưa vào kế hoạch chăm sóc việc cắt tỉa những mảng lá khô ấy cho cây gọn và đẹp trong hồ sơ di sản hay không. Câu hỏi rất bình thường của người làm chuyên môn, không có ý gì xấu. Nhưng ông Hiển lắc đầu ngay, dứt khoát mà vẫn giữ giọng ôn tồn. Ông chống gậy, chỉ tay lên ba mảng lá héo trên cao, nói đủ to cho những người đứng quanh cùng nghe, từ cán bộ tỉnh tới thanh niên trong làng:
- Để nguyên thế. Sẹo của cây, cho người làng nhớ.
Ông nói thêm mấy câu ngắn: cây đẹp không phải ở chỗ không có vết thương nào, mà ở chỗ nó sống qua được vết thương và người làng biết vì sao nó bị thương. Cắt ba mảng lá ấy đi, vài năm nữa trẻ con trong làng lớn lên sẽ chỉ thấy một cây đa xanh tốt và một tấm biển di sản, chúng sẽ không còn dấu vết nào để hỏi vì sao phải giữ lệ. Ba mảng lá héo ấy, cùng với đoạn rễ trồi được giữ lại trong khuôn viên và dòng ghi trong sổ đình, là ba thứ chứng tích của mùa hè này. Giữ chúng lại, cái lệ mới sống được trong đầu người ta, chứ không chỉ sống trên giấy.
Người cán bộ gật đầu, ghi thêm một dòng vào sổ tay công tác. Tâm đứng bên cạnh mỉm cười, nói cô sẽ bổ sung đúng ý này vào phần thuyết minh của hồ sơ bảo tồn: ba mảng lá héo được giữ nguyên làm chứng tích, không cắt tỉa, chỉ theo dõi tới khi cây tự thay lá theo mùa.
Trước khi vào bữa cơm chung, Hoàng Thu Trang, phóng viên báo tỉnh từng đưa tin vụ cây rỉ máu hồi tháng sáu, tìm gặp ông Hiển ở góc sân để hỏi thêm mấy câu cho bài viết về lễ công nhận di sản. Cô hỏi ông có muốn nhắn điều gì tới những làng khác cũng có cây cổ thụ đang đứng trước nguy cơ bị xâm phạm vì các dự án xây dựng hay không. Ông Hiển suy nghĩ một lúc rồi đáp rằng ông không có lời khuyên gì cao xa. Ông chỉ có một việc nhỏ. Làng nào có lệ giữ cây thì cứ giữ lệ ấy bằng người thật và việc thật. Đừng để lệ chỉ nằm trong sổ, tới khi cây chảy nhựa đỏ mới lôi ra đọc. Trang ghi chép cẩn thận, gật đầu, rồi khép sổ tay lại mà không hỏi thêm câu nào về chuyện đóng đinh hay chuyện quỳ lạy, như cô cũng hiểu bài viết hôm nay nên kể về một khởi đầu mới, không phải đào lại những ngày cũ.
Buổi lễ khép lại bằng việc cả làng cùng ăn bữa cơm chung đơn giản ở sân đình, cơm do các gia đình trong làng góp nhau nấu, bày trên những chiếc chiếu trải dưới tán đa. Trường và vợ con ngồi chung một chiếu với mấy gia đình hàng xóm, ăn cơm như mọi người làng khác, không mâm cao, không chỗ riêng. Quân ăn hết hai bát cơm, cười nói với mấy đứa trẻ trong làng mà cậu mới quen trong những ngày phụ việc ở đình. Ông Hiển ngồi ở chiếu của các cụ cao niên, nhìn cảnh ấy qua làn khói cơm nóng, thấy sân đình trở lại là sân đình của mọi mùa hè trước: ồn ào, bình thường, và yên.
Ông biết, từ hôm nay, cây đa Đông Các đã có thêm một lớp áo giáp bằng giấy tờ của nhà nước. Nhưng ông cũng biết, lớp áo giáp bền nhất vẫn là thứ đã cứu cây trong mùa hè này: người làng thức canh ở đình trong đêm mùng ba, một thằng bé mười sáu tuổi biết chạy sang báo tin, và một người có lỗi biết quỳ xuống. Ông ghi nhớ điều ấy trong đầu, để tối nay về sẽ viết thêm vào sổ đình một trang ngắn về ngày hai mươi tháng bảy, ngày cây của làng chính thức thành cây di sản.