Họa Linh Tỳ Bà - Chương 1: Lô Hàng Cuối Cùng
Phố Liễu Ly Xưởng vào đầu thu có một thứ mùi không lẫn đi đâu được. Mùi giấy cũ phơi trong nắng hanh, mùi mực tàu vừa mài, mùi gỗ long não từ những chiếc…
Nội dung chương
Phố Liễu Ly Xưởng vào đầu thu có một thứ mùi không lẫn đi đâu được. Mùi giấy cũ phơi trong nắng hanh, mùi mực tàu vừa mài, mùi gỗ long não từ những chiếc rương đựng tranh, và mùi bụi đường bị xe kéo cuốn lên rồi lắng xuống trên bậc thềm của hàng trăm tiệm đồ cổ san sát. Diệp Tử Minh đã ngửi mùi ấy suốt bốn năm kể từ ngày cậu xách chiếc hòm gỗ nhỏ tới xin học việc ở Vinh Bảo Trai, và cậu thuộc lòng con phố này như thuộc lòng lòng bàn tay mình. Thuộc từng viên đá lát nghiêng trước cửa hiệu sách, thuộc tiếng rao của người bán bánh nướng ở đầu ngõ, thuộc cả tiếng ho khan của ông chủ hiệu khắc triện đối diện mỗi khi trời trở gió.
Sáng hôm ấy trời trong, nắng mỏng như một lớp giấy dó căng trên mái ngói. Tử Minh dậy từ lúc gà chưa gáy hết lượt thứ hai, quét sân, lau tủ kính, bày lại chồng sách cổ lên kệ, rồi đứng sau quầy nhìn ra phố mà lòng hơi chùng xuống. Vinh Bảo Trai đã qua ba đời nhà họ Tiêu. Tấm biển sơn son thếp vàng treo trên cửa là do chính tay ông cố của sư phụ cậu viết, nét chữ đến nay vẫn còn sắc. Nhưng biển đẹp không giữ được khách. Từ đầu năm tới giờ, người vào tiệm thì nhiều mà người mua thì ít. Có ông khách mặc áo dài gấm đứng ngắm chiếc bình sứ suốt nửa buổi, hỏi giá ba lần, cuối cùng chép miệng bỏ đi. Có bà chủ hiệu cầm đồ ghé xem bộ ấm trà, gật gù khen men rạn đẹp, rồi cũng chỉ mua một chiếc đĩa lẻ giá rẻ nhất trong tủ.
Tử Minh biết tiệm đang thiếu tiền, dù sư phụ chưa bao giờ nói thẳng. Cậu biết vì tiền thuê mặt bằng kỳ vừa rồi phải khất lại mười ngày. Cậu biết vì Châu Phúc, người quản gia đã theo nhà họ Tiêu từ thời còn để chỏm, dạo này hay đứng ở kho sau thở dài khi kiểm lại sổ sách. Cậu biết vì mấy món đồ tốt nhất trong tiệm, chiếc lư đồng, đôi câu đối gỗ trắc, bức hoành phi cũ, đã lần lượt được gói lại mang đi cầm ở hiệu Thụy Phong rồi chuộc về, rồi lại mang đi. Vòng xoay ấy cứ lặp lại, mỗi lần chuộc về thì tiền lãi lại ăn mòn thêm một ít vốn liếng.
Sư phụ cậu, Tiêu Văn Hạc, năm nay bốn mươi lăm tuổi, là người đàn ông cao, vai thẳng, khuôn mặt xương xương với đôi mắt rất sáng sau cặp kính gọng tròn. Trong giới đồ cổ ở Bắc Kinh, người ta nhắc tới ông với một sự kính nể có phần dè chừng. Kính vì con mắt của ông gần như chưa từng nhìn lầm một món đồ thật. Dè vì tính ông cứng, đã chấm món nào là không chịu nhường, đã chê món nào giả là nói thẳng trước mặt người bán không kiêng nể. Có lần một vị khách giàu có mang tới một chiếc đỉnh đồng khoe là đồ thời Chiến Quốc, ông chỉ liếc qua lớp gỉ rồi nói một câu làm người kia đỏ mặt tía tai xách đồ bỏ đi và không bao giờ quay lại nữa. Tử Minh vừa sợ vừa phục cái tính ấy. Cậu học được từ sư phụ cách phân biệt giấy mới giấy cũ bằng đầu ngón tay, cách nghe tiếng sứ bằng cách gõ nhẹ vào vành miệng, cách nhìn một nét bút mà đoán được tay người vẽ đang run hay đang thong dong. Nhưng cậu chưa học được cái gan của sư phụ, và có lẽ không bao giờ học được.
Khoảng giờ Thìn, sư phụ từ thư phòng phía sau bước ra, tay cầm một tờ giấy mời in chữ ngay ngắn. Đó là giấy mời xem trước hàng đấu giá của Phổ Nghi Các, nhà đấu giá lớn nhất phố này, nằm cách Vinh Bảo Trai chừng hai trăm bước về phía đông. Mỗi mùa thu, Phổ Nghi Các mở một phiên lớn, gom hàng từ các hiệu cầm đồ hết hạn, từ những gia đình sa sút phải bán của cải tổ tiên, từ những người buôn chuyến mang đồ từ Thiên Tân, Thượng Hải về. Giới đồ cổ trong thành đều tề tựu ở đó, kẻ xem hàng, người xem nhau, và không ít kẻ chỉ tới để nghe ngóng xem năm nay nhà nào còn tiền, nhà nào đã cạn.
- Tử Minh, khóa cửa tiệm lại. Đi theo ta. - Sư phụ nói, giọng bình thản như mọi ngày. - Châu Phúc trông nhà sau là được. Hôm nay ta cho con mở mắt một buổi.
Tử Minh mừng rỡ, vội lấy chiếc áo dài màu chàm đã là phẳng khoác lên người, đội mũ, rồi xách theo hộp dụng cụ giám định nhỏ của sư phụ. Hộp ấy bằng gỗ mun, trong đựng kính lúp cán sừng, một con dao mỏng để tách mép giấy bồi, vài cây kim, một cuộn thước vải và một chiếc đèn pin nhỏ. Cậu đã xách hộp ấy nhiều lần tới nhà khách, nhưng chưa bao giờ được theo sư phụ vào phòng xem trước của Phổ Nghi Các, nơi chỉ những người mua có đặt cọc mới được vào.
Phố buổi sáng đông dần. Xe kéo chạy qua chạy lại, chuông leng keng. Người bán rong gánh hàng đậu hũ nóng, khói bốc lên nghi ngút. Trước cửa một hiệu sách, mấy học trò trường trung học đứng cãi nhau về một cuốn tiểu thuyết mới in. Tử Minh đi sau sư phụ nửa bước như lệ thường, mắt nhìn quanh mà tai lắng nghe sư phụ dặn dò.
- Vào trong ấy, con chỉ nhìn và nghe, đừng vội bình phẩm. - Ông Tiêu nói mà không quay đầu lại. - Người mới vào nghề hay mắc bệnh nói nhiều. Nói nhiều thì lộ dốt, lộ dốt thì người ta khinh, mà khinh rồi thì sau này có món tốt người ta cũng không gọi mình nữa. Cứ nhìn cho kỹ. Một món đồ nói hết về nó bằng chính nó, không cần mình nói thay.
- Dạ, con nhớ. - Tử Minh đáp.
- Còn nữa. - Ông dừng lại một thoáng trước cổng Phổ Nghi Các, nơi hai người gác cửa mặc đồng phục đang kiểm giấy mời. - Hôm nay nếu có món nào làm tim con đập nhanh, cũng đừng để lộ ra mặt. Trong phòng đấu giá, mặt mình là tiền của mình. Lộ ra là mất tiền.
Phổ Nghi Các là một tòa nhà hai tầng xây theo lối nửa Tây nửa Tàu, cửa kính lớn, sàn lát gạch hoa, cầu thang gỗ đánh vec ni bóng loáng. Phòng xem trước ở tầng hai đã có sẵn chừng ba mươi người. Tử Minh nhận ra vài gương mặt quen trong giới: ông chủ hiệu đồ sứ ở đầu phố, một tay buôn tranh người Sơn Đông nói tiếng phổ thông lơ lớ, hai anh em nhà họ Vương chuyên sưu tầm quạt cổ. Và ở góc phòng, ngồi riêng một chiếc ghế bành, là Viên Ngọc Sơn.
Viên Ngọc Sơn năm mươi hai tuổi, người thấp đậm, mặt tròn, râu tỉa rất gọn, tay đeo nhẫn ngọc xanh biếc. Ông ta là nhà sưu tập giàu nhất nhì thành này, cũng là đối thủ lâu năm của sư phụ cậu. Hai người từng là bạn học nghề thuở trẻ, sau vì một vụ tranh chấp quanh một chiếc nghiên mực mà trở mặt, từ đó hễ cùng có mặt trong một phiên đấu giá là y như rằng giá món đồ bị đẩy lên cao hơn giá trị thật chỉ vì không ai chịu nhường ai. Viên Ngọc Sơn thấy thầy trò cậu bước vào thì mỉm cười, gật đầu rất lịch sự, nhưng nụ cười ấy không lên tới mắt.
- Anh Tiêu cũng tới xem hàng thu này sao. - Viên Ngọc Sơn nói, giọng ngọt như mía. - Nghe nói Vinh Bảo Trai dạo này yên tĩnh lắm. Yên tĩnh quá thì buồn, phải không anh.
- Yên tĩnh để giữ sức, còn hơn ồn ào mà rỗng túi. - Ông Tiêu đáp gọn, rồi đi thẳng tới dãy bàn dài bày hàng mẫu, không để câu chuyện kéo dài.
Tử Minh nuốt khan, đi theo sư phụ, lòng thầm phục cái cách ông gạt phắt lời khiêu khích mà không hề đổi sắc mặt. Cậu bắt đầu xem hàng. Có một bộ tranh tứ bình vẽ mai lan cúc trúc, nét bút khá nhưng giấy bồi đã ố nhiều. Có chiếc bình gốm men ngọc, dáng đẹp mà miệng đã có một vết mẻ được vá khéo. Có hộp nữ trang sơn mài của một gia đình quan lại cũ, trong còn sót mấy cây trâm bạc xỉn màu. Mỗi món đều có thẻ ghi số lô, nguồn gốc vắn tắt và giá khởi điểm dự kiến. Người xem đi lại chậm rãi, cầm kính lúp soi, ghé tai thì thầm với nhau, không khí nghiêm trang như trong một thư viện.
Đi hết hai dãy bàn, Tử Minh hơi thất vọng. Hàng năm nay phong phú về số lượng nhưng ít món thật sự xuất sắc. Sư phụ cậu còn thất vọng lộ rõ hơn. Ông xem rất nhanh, món nào chỉ liếc một cái là đặt xuống, thỉnh thoảng khẽ lắc đầu. Tới dãy bàn cuối, ông dừng lại trước một chiếc hộp lụa dài đựng tranh cuộn, nắp hộp đã mở, nhưng cuộn tranh bên trong vẫn buộc dây, chưa ai mở ra xem.
Bên cạnh hộp là thẻ ghi số lô cuối cùng của phiên. Tử Minh cúi xuống đọc và khựng lại. Các lô khác đều ghi giá khởi điểm rõ ràng, năm mươi đại dương, một trăm, hai trăm. Riêng lô cuối này, cột giá khởi điểm để trống. Dưới tên món đồ chỉ ghi vỏn vẹn mấy chữ: tranh cuộn, không đề tên tác giả, lai lịch do người bán cung cấp khi gặp trực tiếp. Và thêm một dòng chữ nhỏ viết tay ở cuối thẻ, nét mực còn mới như vừa thêm vào sáng nay.
Người bán yêu cầu khách xem tận tay mới được ra giá.
Cậu ngẩng lên định hỏi sư phụ một câu, nhưng ông Tiêu đã đứng lặng trước chiếc hộp lụa từ lúc nào, tay chắp sau lưng, mắt không rời cuộn tranh buộc dây. Cả gian phòng ồn ào tiếng thì thầm dường như lùi xa. Tử Minh chưa từng thấy sư phụ nhìn một món đồ chưa mở ra mà lâu đến thế, như thể ông đã nghe thấy điều gì từ bên trong lớp lụa cũ ấy.
Tử Minh đọc lại dòng chữ ấy lần nữa, bỗng thấy sống lưng hơi lạnh, dù nắng thu ngoài cửa kính vẫn đang rọi ấm cả gian phòng.