Họa Linh Tỳ Bà - Chương 50: Liễu Ly Xưởng Dị Sự Ký
Một năm sau, vào những ngày cuối năm, phố Liễu Ly Xưởng vẫn là phố Liễu Ly Xưởng như nó đã từng là trong nhiều thập kỷ, với những tiệm đồ cổ mở ra và…
Nội dung chương
Một năm sau, vào những ngày cuối năm, phố Liễu Ly Xưởng vẫn là phố Liễu Ly Xưởng như nó đã từng là trong nhiều thập kỷ, với những tiệm đồ cổ mở ra và đóng lại, những món đồ quý đổi chủ trong im lặng, những người mua bán nói khẽ với nhau về lai lịch và giá cả như thể đang bàn một việc gì thiêng liêng. Chỉ có một góc phố là khác đi theo một cách nhỏ mà người qua đường phải để ý mới thấy. Nơi từng treo bảng hiệu Vinh Bảo Trai suốt ba đời, nay treo một tấm biển gỗ nhỏ và sạch, ghi tên một lớp học giám định khiêm tốn. Gian ngoài phía sau tấm biển ấy, mỗi tối đều sáng đèn, tiếng người trẻ đọc bài và tiếng một người đàn ông trung niên giảng chậm rãi vọng ra tới vỉa hè, hòa với tiếng xe kéo và tiếng rao đêm của phố cũ Bắc Kinh.
Lớp học nhỏ vẫn sáng đèn mỗi tối, đúng như hai thầy trò đã bàn nhau trong buổi chiều tiệm đóng cửa một năm trước. Học trò không đông, chỉ hơn chục người trong mỗi khóa, phần lớn là người trẻ mới vào nghề ở các tiệm khác tới học thêm buổi tối, vài người là con cháu của những gia đình sưu tầm đồ cổ muốn học cách tự bảo vệ mình trước đồ giả. Và một người đặc biệt đã ở lại từ khóa đầu tiên tới nay: cháu họ của Ngô lão tiên sinh, người đầu tiên gõ cửa đăng ký học và mang tặng hai thầy trò bản chép tay cuốn nhật ký của ông cụ. Bản chép tay ấy được Tử Minh giữ trong tủ sách của lớp, bọc vải cẩn thận, thỉnh thoảng mang ra đọc trích đoạn cho học trò nghe như một bài học về cái giá của việc giữ một món đồ mà không hiểu rõ nó, tất nhiên đã xin phép gia đình họ Ngô đàng hoàng.
Tiêu Văn Hạc đã khỏe lại phần nào sau một năm ăn ngủ điều độ và làm việc vừa sức. Ông không còn là người đàn ông hốc hác quỳ dưới chân bức tranh trong những đêm rằm năm trước. Gương mặt ông có lại sắc hồng nhạt, bước đi vững hơn, giọng giảng bài trầm và rõ, tay cầm kính lúp chắc chắn khitrình bày cho học trò cách soi chất liệu. Chỉ có hai dấu vết của năm cũ còn ở lại trên người ông một cách rõ ràng: mái tóc vẫn bạc một mảng ở phía trái, mảng tóc đã bạc từ đêm ông ngất dưới chân bức tranh ở kỳ rằm thứ hai và không bao giờ đen lại được nữa, dù sức khỏe đã hồi phục. Và ở khóe mắt trái, một vết sẹo mờ nhỏ nằm yên như một nét chấm phá cuối cùng của một họa sĩ vô hình, nhìn gần mới thấy, nhìn xa thì lẫn vào những nếp nhăn mới của một người đàn ông bốn mươi sáu tuổi đã học được cách sống chậm lại.
Học trò trong lớp quý ông không phải vì ông là chủ một tiệm lớn, vì tiệm lớn ấy đã không còn, mà vì ông dạy họ bằng cả thành công và thất bại của chính mình. Bài học được học trò truyền tai nhau nhiều nhất không phải là cách phân biệt men sứ hay cách đọc triện, mà là buổi học ông kể, không nêu tên thật của người đã khuất. Buổi học ấy kể về một bức tranh nền dệt bằng tóc và về quy tắc ông tự đặt ra cho mọi người học nghề trong lớp: trước khi ngắm một món đồ đẹp, hãy hỏi nó từ đâu tới, ai đã làm ra nó, ai đã phải trả giá cho nó, và liệu mình có đang ngắm nó như một món đồ hay đang nghe nó như một câu chuyện chưa được kể hết. Nhiều học trò về sau nói rằng buổi học ấy làm họ thay đổi cách nhìn mọi món đồ cổ họ cầm trên tay, từ một chiếc bình, một cuốn sách cũ, cho tới một cây đàn đã qua nhiều đời chủ.
Diệp Tử Minh, trong một năm ấy, đã từ một học trò đi theo sư phụ thành một người đồng nghiệp đứng lớp bên cạnh sư phụ. Cậu dạy phần truy nguồn gốc và ghi chép hồ sơ, phần việc cậu đã rèn luyện qua cuốn sổ tay dị tượng dày cộp của năm trước, nay được hệ thống lại thành giáo trình của lớp. Cậu vẫn giữ thói quen ghi chép mọi thứ, nhưng những cuốn sổ mới của cậu không còn ghi tiếng đàn giờ Tý hay máu rỉ trên thảm cỏ, mà ghi danh sách học trò, tiến bộ của từng người, những món đồ giả mới xuất hiện trên thị trường mà lớp học sưu tầm được làm mẫu vật dạy học. Châu Phúc vẫn ở lại giúp việc cho lớp, giữ sổ học phí và pha trà cho giờ giải lao. Thôi ma ma vẫn nấu nồi chè nóng vào những buổi tối lớp học đông, và chậu liễu trước thư phòng cũ, nay ở ngay cạnh gian lớp học, đã xanh tốt trở lại thành một cây liễu cảnh bình thường, tán lá rủ xuống che một góc sân, mầm xanh duy nhất của năm trước nay đã thành một cành non khỏe mạnh lẫn trong những cành cũ đã hồi sinh theo.
Trong năm ấy, lớp học cũng đón một lần ghé thăm ngắn của Huyền Dương chân nhân, người được khiêng tới bằng ghế tre như ngày trước, tay phải vẫn chưa hồi phục hoàn toàn nhưng sắc mặt đã khá hơn nhiều. Đạo sĩ ngồi nghe một buổi giảng của hai thầy trò, xem cách học trò soi một sợi tơ dưới kính lúp, rồi nói trước khi ra về rằng nghề giám định và nghề làm đạo sĩ hóa ra có chung một gốc: đều phải học cách nhìn một vật cho tới nơi tới chốn, không vội kết luận, không để lòng tham hay sự sợ hãi che mất chất liệu thật của nó. Ông Tiêu tiễn đạo sĩ ra tận đầu phố, hai người đàn ông từng thua trong cùng một đêm rằm đứng nói chuyện với nhau hồi lâu như những người bạn già.
Vào một buổi tối cuối năm, sau khi học trò đã ra về hết, đèn trong các tiệm khác trên phố cũng đã tắt dần, Tử Minh ngồi lại một mình trong gian lớp học. Trên bàn trước mặt cậu là một cuốn sổ mới, bìa vải xanh thẫm, giấy trắng còn thơm mùi giấy mới, thứ mà cậu đã mua ở một hiệu sách cũ ở Sùng Văn Môn từ mấy hôm trước và để dành cho đúng buổi tối này. Cậu mở trang đầu của cuốn sổ, chấm bút vào nghiên mực, và viết dòng tiêu đề bằng nét chữ ngay ngắn nhất của mình: Liễu Ly Xưởng Dị Sự Ký. Phía dưới tiêu đề, cậu viết thêm một dòng nhỏ ghi rõ đây là ghi chép của Diệp Tử Minh, học trò của Tiêu Văn Hạc, bắt đầu viết vào cuối năm sau vụ việc của bức tranh không lạc khoản ở Vinh Bảo Trai.
Cậu viết chương đầu tiên trong đêm ấy, viết chậm và cẩn thận, bắt đầu từ phố Liễu Ly Xưởng vào một buổi sáng mùa thu năm trước, từ một tiệm đồ cổ đang sa sút và một nhà đấu giá có một lô hàng không ghi giá khởi điểm. Cậu viết về sư phụ mình với sự kính trọng và trung thực cùng một lúc, không tô hồng cơn si mê của ông, không giấu đêm ông phá giới ở đêm thứ sáu, không giấu việc ông tự tay đốt vật mình yêu nhất và mất hết gia sản vì nó. Cậu viết về Huyền Dương chân nhân và cánh tay phải tê liệt của đạo sĩ, về Liễu Thanh và những lần bắt mạch, về Mã Vĩnh Quý và lời cảnh báo bị bỏ qua, về cuốn nhật ký của Ngô lão tiên sinh và bản chép tay nay đang nằm trong tủ sách của lớp. Và cậu viết về Thẩm Ngọc Thiền, viết đúng tên nàng, họ Thẩm tên Ngọc Thiền, ca kỹ cung đình mất năm hai mươi sáu tuổi, người đàn bà bị ban lụa, bị cắt tóc, bị chôn sống cùng cây tỳ bà, bị dệt thành một tấm nền và bị ngắm qua nhiều đời chủ, cho tới khi có người chịu nghe nàng kể hết câu chuyện của mình và tự tay mở cửa cho nàng về nhà.
Ông Tiêu ghé qua gian lớp học trước khi về phòng nghỉ, đứng ở cửa nhìn học trò đang viết, vết sẹo mờ ở khóe mắt trái của ông hiện rõ trong ánh đèn dầu. Ông không hỏi cậu viết gì, vì ông đã biết từ lâu cậu sẽ viết cuốn sách này, từ những ngày cậu còn ghi chép lén vào cuốn sổ tay nhỏ trong khi ông mải quỳ nghe đàn trong thư phòng. Ông chỉ đặt lên bàn một chén trà nóng, nói một câu dặn dò rất ngắn rằng viết gì thì viết đúng sự thật, đừng thêm bớt cho câu chuyện hay hơn mà làm sai lệch phần của người đã khuất, rồi quay về phòng, tiếng bước chân chậm rãi xa dần trong hành lang.
Đêm cuối năm, ngoài sân của lớp học nhỏ, gió mùa đông thổi qua cành liễu đã xanh lại trước thư phòng cũ. Lá liễu xào xạc trong gió, cành liễu đung đưa chạm nhẹ vào mái hiên, phát ra những tiếng động nhỏ và bình thường của cây cối trong đêm. Tử Minh ngồi trong gian lớp học, ngẩng đầu lên lắng nghe một lúc theo thói quen cũ, rồi mỉm cười và cúi xuống viết tiếp. Không còn tiếng đàn nào nữa. Không còn nốt tỳ bà đơn độc nào vang lên vào giờ Tý, không còn khói trắng nào bốc lên từ một tấm lụa, không còn phạm vi chín bước nào giữ chân một người đàn bà áo lục trong một gian thư phòng ở phố Liễu Ly Xưởng. Chỉ có gió, lá liễu, tiếng bút của cậu đi trên mặt giấy và tiếng trà nguội dần trong chén.
Đêm cuối năm, gió thổi qua cành liễu ngoài sân, không còn tiếng đàn nào nữa; Tử Minh viết dòng kết của chương đầu: có những bức tranh treo lên để ngắm, và có những bức tranh phải đốt đi để người trong tranh được về nhà.