MA CỘT NHÀ SÀN MAI CHÂU - Chương 1: Đám Cưới Trên Nhà Sàn
Ngày mười hai tháng mười, nhà sàn họ Bùi ở bản Bó, xã Chiềng Châu, huyện Mai Châu mở đám cưới cho con trai trưởng. Ngôi nhà năm gian gỗ lim dựng năm…
Nội dung chương
Ngày mười hai tháng mười, nhà sàn họ Bùi ở bản Bó, xã Chiềng Châu, huyện Mai Châu mở đám cưới cho con trai trưởng. Ngôi nhà năm gian gỗ lim dựng năm 1925, đúng một trăm năm, kê trên đá tảng, cầu thang chín bậc, cả bản đều kính nể. Sơn, ba mươi ba tuổi, kỹ sư xây dựng ở Hà Nội chín năm, đứng ở thềm đón khách từ sớm.
Hằng xuất hiện lúc gần chín giờ, trong áo dài màu kem nhạt, tóc búi gọn, tay cầm bó hoa rừng do học trò cũ của cô hái tặng. Cô là giáo viên tiểu học ở thị trấn, người Kinh, tính tình nhẫn nhịn. Sơn quen cô qua một người bạn chung ở Hà Nội gần hai năm trước. Anh vẫn nhớ lần đầu đưa cô về bản ra mắt, cô đứng dưới sân ngước nhìn ngôi nhà rất lâu rồi nói một câu làm cả nhà cười.
- Nhà anh như một con thuyền gỗ lớn đậu trên đồi.
Cha anh, ông Bùi Văn Thành, hôm ấy cười và đáp rằng thuyền này đã đậu đúng trăm năm, chưa từng lung lay.
Sáng nay ông Thành mặc áo the đen, đầu đội khăn xếp theo lệ cũ của nhà lang, đi lại giữa các bàn với dáng người bảy mươi tuổi còn thẳng và còn uy. Dân bản vẫn gọi ông là ông lang, dù chức danh ấy từ lâu không còn trong bộ máy nhà nước. Với Sơn, cha là người ít nói, nghiêm, và giữ nề nếp nhà này như giữ một thứ kỷ luật không ai được phép hỏi lại. Mẹ anh, bà Hà Thị Liên, dậy từ bốn giờ sáng lo bếp núc cùng các chị em trong họ. Bà gầy, trán hay nhăn lại vì chứng đau nửa đầu đeo đẳng nhiều năm, nhưng ngày cưới con trai cả thì bà không cho phép mình nằm nghỉ một lúc nào.
Em trai Sơn là Hải, hai mươi tám tuổi, ở nhà làm nương và chạy xe ôm theo mùa vụ. Hải bận rộn hơn bất kỳ ai, khiêng bàn, chạy đi mượn thêm ghế, thỉnh thoảng ghé qua chỗ anh trai vỗ vai một cái rất mạnh.
- Anh ở Hà Nội quen máy lạnh rồi, tối nay ngủ nhà sàn không có vợ thì đừng có kêu lạnh nhé.
Sơn cười, không đáp. Anh biết câu đùa ấy che một lệ thật của nhà này mà lát nữa cha sẽ nói với anh, như cha đã nói thoáng qua điện thoại từ tuần trước.
Lễ cưới trên nhà sàn diễn ra theo cách giản dị của người Mường ở vùng này. Không sân khấu, không loa kéo hát ầm ĩ. Hai họ ngồi đối diện ở gian giữa, mâm lễ đặt ngay ngắn, ông trưởng họ bên nhà gái phát biểu ngắn, ông Thành đáp lại cũng ngắn. Sơn và Hằng quỳ lạy trước bàn thờ tổ tiên đặt ở gian giữa, ngay bên cạnh cây cột lớn nhất của ngôi nhà.
Đó là lần đầu tiên trong ngày Sơn thực sự để ý tới cây cột cái.
Cột cái, người trong nhà còn gọi là cột chúa, đứng ở gian giữa, lệch về phía gian buồng bên trái, to bằng một vòng tay ôm của người lớn, đường kính chừng không phẩy năm lăm mét, cao bốn phẩy hai mét từ sàn lên tới xà nóc. Gỗ lim đen sẫm, vân gỗ nổi thành những đường gân cứng như cơ bắp của một con vật già. Chân cột đặt trên một tảng đá phẳng theo lối cũ, mặt gỗ ở chân đã bóng lên vì trăm năm người qua lại chạm vào. Trong quan niệm của người Mường mà Sơn nghe từ nhỏ, cột cái là nơi ngự của thần nhà và tổ phụ, là chỗ linh thiêng nhất, cũng là cây cột gánh gần như toàn bộ danh dự của ngôi nhà này.
Khi hai vợ chồng lạy xong, ông Thành không cho khách ra bàn ngay. Ông dẫn Sơn vào gian giữa, đặt tay lên thân cột, nói đủ cho con trai và vài người già trong họ nghe.
- Nhà mình có lệ từ đời ông nội mày, đời cha cũng vậy. Con trai trưởng cưới vợ thì phải ở gian buồng cạnh cột cái ít nhất một vụ lúa. Ở đó để giữ cột cho nhà.
Sơn nhìn cha, rồi nhìn sang gian buồng mà cha vừa chỉ. Đó là gian ngủ nằm ngay sát cột cái, vách gỗ ngăn riêng, cửa mở ra gian giữa. Từ bé anh đã biết gian buồng ấy dành cho con trưởng, nhưng anh vẫn nghĩ đó là chuyện của đời trước, khi con cái còn ở chung nhiều thế hệ trong một mái nhà.
- Con làm ở Hà Nội, cuối tuần con mới về được nhiều, cha à.
Ông Thành lắc đầu, không gay gắt, nhưng không có ý thương lượng.
- Việc làm là việc làm. Lệ nhà là lệ nhà. Vợ chồng mày ở gian buồng ấy, khi nào bận thì đi, rảnh thì về ngủ ở đó. Đất này, nhà này, sau này là của mày gánh. Người giữ cột thì nhà mới yên.
Sơn nhìn gương mặt cha. Ông đã bảy mươi, tóc bạc gần hết, mắt vẫn sáng nhưng hai bên thái dương đã hóp lại, và Sơn biết mấy năm nay sức khỏe của cha mẹ đều xuống nhanh một cách khó hiểu. Anh về cưới vợ ở bản, ngoài tình cảm với Hằng, còn có một lý do anh không nói thành lời với ai: anh là con trưởng, cha mẹ đã già, anh không thể ở hẳn trên Hà Nội như trước nữa. Một vụ lúa thì không dài. Anh gật đầu.
- Vâng, con nghe cha.
Ông Thành vỗ nhẹ lên thân cột, như vỗ lên vai một người bạn già.
- Cột này đứng trăm năm rồi. Mày cứ ở cạnh nó, khắc biết.
Giữa buổi tiệc, khi Sơn đưa Hằng đi một vòng quanh nhà để cô chào họ hàng và xem các gian, hai người đi ngang qua cột cái. Hằng dừng lại, đưa tay chạm nhẹ lên thân gỗ, như một cử chỉ tự nhiên của người mới về nhà chồng muốn làm quen với mọi thứ.
Cô rụt tay lại ngay.
- Sao vậy em?
Hằng nhìn lòng bàn tay mình, rồi lại đặt tay lên cột, lần này lâu hơn, trán hơi nhíu.
- Gỗ lạnh anh ạ. Lạnh lắm.
Sơn đặt tay lên cùng chỗ. Thân gỗ khô, mặt gỗ nhẵn, nhưng đúng là lạnh, một cái lạnh sâu và đều, như gỗ vừa được lấy ra từ một căn hầm ẩm, hoàn toàn không hợp với buổi trưa nắng đang chiếu thẳng xuống sân và làm nóng cả mái nhà. Anh sờ sang cây cột bên cạnh ở gian kề. Cột ấy ấm, ấm như mọi thứ gỗ khác dưới nắng trưa. Anh sờ lại cột cái. Vẫn lạnh.
- Chắc gỗ lim đặc, nó giữ lạnh từ đêm qua, Sơn nói, phần nhiều là để tự trấn an mình. Đêm trên này lạnh, gỗ dày thế này thì trưa chưa kịp ấm.
Hằng gật đầu, nhưng tay cô vẫn chần chừ thêm một lúc trên thân cột trước khi rời ra. Sơn ghi nhớ chi tiết ấy như ghi nhớ một số đo lệch chuẩn trong đầu một người kỹ sư: một dữ kiện nhỏ, chưa có lời giải, và cũng chưa đáng lo.
Chiều xuống nhanh. Khách khứa lần lượt ra về, xe của họ nhà gái lăn bánh xuống đường bản trong tiếng còi chào. Người nhà ở lại dọn dẹp, rửa bát dưới gầm sàn, xếp lại bàn ghế. Sân nhà dần yên, chỉ còn tiếng trẻ con chơi ở bậc cầu thang và tiếng bà Liên dặn Hải cất rượu thừa vào chum.
Lúc ấy Sơn mới để ý tới cụ Bùi Thị Nguyệt.
Cụ Nguyệt là em gái của ông nội Sơn, năm nay tám mươi tám tuổi, góa chồng đã lâu, từ năm 2015 về ở gian trong của nhà sàn họ Bùi. Cụ gần như mù vì đục thủy tinh thể, đi lại phải vịn vách, nhưng tai cụ rất thính và trí nhớ chuyện cũ của cụ thì cả nhà đều nể. Suốt buổi tiệc cụ ngồi ở gian trong, ít ra ngoài, chỉ nhận lời chúc của con cháu tới gần.
Khi trời đã ngả chiều, cụ chống gậy lần ra gian giữa, bảo Hải dìu cụ tới gần cột cái. Cụ đứng trước cột một lúc lâu, mặt hướng về thân gỗ như người nhìn một người quen cũ mà mắt không còn thấy rõ. Rồi cụ nói khẽ, giọng chậm và nhỏ, bảo người nhà thắp cho cụ một nén nhang ở chân cột.
Bà Liên vội lấy nhang, cắm vào chiếc bát nhỏ đặt sẵn ở chân cột từ sáng. Cụ Nguyệt chắp tay, miệng khấn một câu rất khẽ, khẽ tới mức Sơn đứng cách vài bước cũng chỉ nghe loáng thoáng được mấy tiếng cuối.
- Nhà có dâu mới, xin yên cho nó ngủ.
Sơn khựng lại. Anh không nghe rõ toàn câu, và cũng không chắc mình nghe đúng chữ cuối cùng. Nó là ai. Anh định hỏi lại, nhưng cụ đã quay người, bảo Hải dìu về gian trong, dáng đi chậm chạp như chưa từng nói gì lạ. Bà Liên cũng nghe thấy, nhưng bà chỉ cười xòa như cười một thói quen của người già.
- Cụ mày hay khấn thế. Người già trong nhà này ai cũng khấn cột cả, quen rồi.
Sơn cười theo, nhưng câu khấn ấy ở lại trong đầu anh suốt buổi tối dọn dẹp. Anh là kỹ sư, anh không tin vào khấn vái, nhưng anh tin vào thói quen của con người: một câu khấn được nói ra trong ngày cưới. Với giọng như dặn dò một ai đó đừng thức dậy, thì hẳn phải có một lý do nào đó đã sống rất lâu trong ngôi nhà này.
Tiệc tàn hẳn khi trời tối. Người nhà họ hàng ở xa về hết, chỉ còn gia đình nhỏ của ngôi nhà: ông Thành, bà Liên, vợ chồng Sơn, Hải và cụ Nguyệt ở gian trong. Bà Liên dọn cho vợ chồng Sơn gian buồng cạnh cột cái, trải chiếu mới, chăn mới thêu hoa văn của người Mường, một chiếc đèn ngủ nhỏ đặt ở đầu giường. Gian buồng không rộng, vách gỗ cũ, sàn dưới chân hơi võng ở giữa vì trăm năm người nằm. Qua vách ngăn mỏng, thân cột cái hiện ra như một bóng đen lớn đứng ngay sát đầu giường phía trong.
Hằng thay áo, ngồi ở mép giường gỡ tóc. Cô đã mệt lả sau một ngày dài, nhưng vẫn cười khi Sơn đóng cửa buồng lại.
- Từ hôm nay em ở nhà này thật rồi.
- Ừ, Sơn đáp. Nhà của em.
Anh tắt đèn lớn, chỉ để đèn ngủ. Ngoài gian giữa, tiếng ông Thành ho khẽ, tiếng bà Liên dặn Hải khóa cửa dưới, rồi mọi thứ yên dần. Ngôi nhà sàn trăm tuổi chìm vào đêm đầu tiên của vợ chồng anh trong một sự yên tĩnh rất sâu, thứ yên tĩnh của nhà gỗ trên đồi khi xung quanh chỉ còn tiếng côn trùng và gió nhẹ qua tán cây sau nhà.
Trước khi ngủ, Hằng đứng dậy đi lấy nước ở chiếc bình đặt ngoài cửa buồng. Cô đi ngang qua đoạn cột cái lộ ra ở gian giữa, và Sơn thấy cô dừng lại một lần nữa.
Cô đặt cả lòng bàn tay lên thân gỗ, giữ yên như vậy mấy giây, mặt cô trong ánh đèn vàng nhạt từ gian giữa hắt vào bỗng trở nên rất nghiêm.
Sơn ngồi dậy trên giường, nhìn vợ.
- Vẫn lạnh à em?
Hằng gật đầu, không rời tay khỏi cột.
- Vẫn lạnh như lúc trưa, anh ạ. Mà các cột khác thì ấm hết rồi.
Sơn không trả lời ngay. Anh nhìn bàn tay nhỏ của vợ đặt trên thân gỗ đen sẫm to bằng vòng tay ôm, và lần đầu tiên kể từ sáng, anh cảm thấy ngôi nhà trăm tuổi này có một điều lạ không nằm trong những con số anh thuộc lòng về nó.