MA GIẾNG ĐÁ ONG Ở ĐƯỜNG LÂM - Chương 1: Giếng cổ đầu làng

Sáng mười hai tháng bảy, làng cổ Đường Lâm nóng như một cái chảo úp ngược. Mới hơn sáu giờ mà nắng đã hắt xuống những ngõ nhỏ lát đá ong, hơi nóng bốc…

Nội dung chương

Sáng mười hai tháng bảy, làng cổ Đường Lâm nóng như một cái chảo úp ngược. Mới hơn sáu giờ mà nắng đã hắt xuống những ngõ nhỏ lát đá ong, hơi nóng bốc lên từ mặt đá làm không khí rung rung trước mắt. Cụ Hoàng Văn Kính chống gậy ra khỏi cổng đền Mông Phụ, tay xách chiếc gàu nhỏ của nhà mình, đi chậm về phía giếng cổ ở đầu làng như mọi buổi sáng suốt mấy chục năm nay.

Cụ Kính năm nay tám mươi tư tuổi, lưng đã còng, tóc bạc trắng búi gọn sau gáy. Cụ giữ việc thủ từ ở đền Mông Phụ từ khi tóc còn đen, quen thuộc từng viên đá ong xếp quanh miệng giếng, từng vết nứt trên giá gỗ treo gàu sắt. Trong làng, người ta bảo cụ nhớ chuyện làng còn rõ hơn nhớ tuổi của chính mình.

Giếng cổ nằm ngay đầu làng, cạnh cây đa già tán lá phủ một khoảng sân rộng. Thành giếng thấp, xếp bằng những块 đá ong nâu đỏ, mặt đá mòn nhẵn vì bao đời người vịn tay vào múc nước. Nước giếng này quanh năm trong vắt, ngọt mát, mùa hạn kéo dài mấy tháng cũng không cạn. Nhà nào trong làng có giỗ, có cưới, cũng ra đây múc một gàu về pha trà đãi khách.

Sáng nay cụ Kính tới giếng sớm hơn thường lệ vì đêm qua cụ ngủ không yên. Không có điềm gì rõ ràng, chỉ là cái nóng oi ả làm người già trằn trọc, và tiếng ve ngoài vườn đa kêu rền từ lúc trời chưa sáng hẳn. Cụ đặt gàu nhà xuống bậc đá, đưa tay vịn thành giếng, cúi xuống nhìn thử mặt nước theo thói quen của người giữ giếng.

Cụ khựng lại.

Mặt nước dưới lòng giếng không trong như mọi ngày. Từ miệng giếng nhìn xuống, nước có màu đỏ đục, loang loáng như có lớp váng mỏng phủ trên mặt. Ánh nắng sớm chiếu xiên xuống không làm mặt nước sáng lên, mà chỉ làm cái màu đỏ ấy thêm nhờn nhợt, khó nhìn.

Cụ Kính nheo mắt, tưởng tuổi già làm mắt mình hoa. Cụ dụi mắt, nhìn lại lần nữa. Màu đỏ vẫn còn đó, đục và nặng, khác hẳn màu nước trong veo mà cụ đã thấy ở giếng này suốt một đời người.

- Lạ thật, cụ lẩm bẩm.

Cụ gỡ chiếc gàu sắt treo trên giá gỗ xuống. Gàu đã cũ, quai sắt mòn bóng, là gàu chung của làng để ai tới cũng có cái múc nước. Cụ thả gàu xuống giếng, nghe tiếng gàu chạm mặt nước khẽ khàng dưới sâu, rồi kéo lên chậm rãi bằng hai tay. Dây thừng cọ vào thành đá ong kêu sột soạt như mọi ngày, chỉ có điều khi gàu lên tới miệng giếng, cụ nhìn vào lòng gàu mà tay hơi run.

Nước trong gàu đỏ đục.

Không phải đỏ nhạt như nước nhiễm phèn ở mấy vùng khác. Nước có màu đỏ sậm như nước vo gạo pha đất sét, lại có mùi tanh hôi bốc lên, thứ mùi ngai ngái như mùi bùn ao tù để lâu ngày dưới nắng. Cụ đưa gàu ra xa, đặt xuống bậc đá, nhìn chằm chằm hồi lâu.

Cụ đổ gàu nước đó đi, ra vệ cỏ bên sân. Nước thấm xuống đất, vệ cỏ ướt một mảng đỏ nhờ nhờ. Cụ thả gàu xuống lần thứ hai, kéo lên. Nước vẫn đỏ. Lần thứ ba, cụ cố thả gàu sâu hơn, khuấy nhẹ như muốn lấy lớp nước dưới đáy lên xem. Gàu thứ ba còn đục hơn hai gàu trước, mùi tanh nồng lên rõ rệt làm cụ phải quay mặt đi ho khan.

Ba gàu đều đỏ.

Cụ Kính đặt gàu sắt trở lại giá gỗ, đứng lặng bên thành giếng. Mấy chục năm giữ đền, giữ giếng, cụ chưa từng thấy nước giếng cổ đổi màu như thế này. Giếng nhà dân trong làng thỉnh thoảng vẫn có giếng bị đục sau mưa lớn, nhưng giếng cổ này thì chưa bao giờ. Mưa mấy hôm nay lại không có. Trời nắng chang chang cả tuần, mặt sân nứt khô, lấy đâu ra nước mưa làm đục giếng.

Một bà hàng nước ở đầu làng gánh thùng tới, định múc nước về nấu chè. Cụ Kính giơ tay ngăn lại từ xa.

- Khoan đã, bà để thùng xuống đó, sáng nay đừng múc vội.

Bà hàng nước ngạc nhiên đặt quang gánh xuống, bước lại gần thành giếng, cúi xuống định nhìn. Cụ Kính kéo nhẹ tay bà lại.

- Bà nhìn gàu nước tôi vừa múc đây này, khỏi cần cúi xuống giếng.

Bà nhìn vào vệ nước đỏ trên cỏ, rồi nhìn ba vết nước loang trên bậc đá, mũi nhăn lại vì mùi tanh.

- Ôi giời, sao nước lại đỏ thế này hả cụ? Hôm qua tôi múc về pha trà vẫn trong veo cơ mà.

- Hôm qua trong, sáng nay đỏ, tôi cũng mới thấy đây thôi. Bà về bảo mấy nhà quanh đây, tạm thời đừng ai dùng nước giếng cổ. Ai cần nước thì sang giếng nhà ông Sắt hoặc giếng chùa mà múc nhờ ít hôm.

Bà hàng nước gật đầu lia lịa, gánh thùng không quay về, vừa đi vừa ngoái lại nhìn miệng giếng như sợ cái màu đỏ ấy bò theo mình.

Lần lượt có thêm vài người tới múc nước buổi sáng. Có người xách thùng nhựa, có người đẩy xe cải tiến nhỏ chở can. Cụ Kính đứng ngay bậc lên xuống, ngăn từng người một, nói cùng một câu, chỉ cho họ xem vệ nước đỏ trên cỏ và ngửi mùi tanh còn vương trên miệng gàu sắt. Ai cũng ngạc nhiên, có người bán tín bán nghi, thò đầu nhìn qua thành giếng từ xa rồi vội rụt lại vì mùi hôi bốc lên trong hơi nóng.

Một anh thanh niên nhà ở ngõ giữa cười xòa, nói chắc có đứa trẻ nào nghịch, đổ gì xuống giếng đêm qua. Cụ Kính lắc đầu chậm rãi.

- Đổ một xô phẩm màu xuống cũng không làm cả lòng giếng sâu thế này đỏ đều từ mặt tới đáy được. Tôi múc ba gàu, gàu sau đục hơn gàu trước. Cái này nó từ trong mạch nước mà ra, hoặc từ dưới đáy giếng mà lên.

Anh thanh niên nghe vậy thì hết cười, lẳng lặng xách thùng rỗng quay về.

Cụ Kính nhờ một cậu bé chạy đi gọi cán bộ văn hóa xã là Nguyễn Văn Dũng tới. Trong lúc chờ, cụ đi một vòng quanh giếng, xem xét từng chỗ. Giá gỗ treo gàu vẫn chắc, dây thừng không đứt, thành giếng không có vết nứt mới, bậc đá không có dấu chân lạ in bùn. Cây đa già đứng im, lá không rụng bất thường. Mọi thứ quanh giếng đều như cũ, chỉ có nước trong lòng giếng là đổi khác.

Dũng tới nơi khi nắng đã lên cao, áo sơ mi thấm mồ hôi, tay cầm theo sổ và điện thoại. Anh cúi chào cụ Kính rồi nhìn ngay vào gàu nước cụ cố ý để lại một ít trên bậc đá.

- Cụ gọi cháu vì nước giếng đây ạ? Màu này lạ quá.

- Lạ lắm. Tôi giữ giếng này mấy chục năm, chưa thấy bao giờ. Anh ghi lại đi, hôm nay là ngày mười hai tháng bảy, nước giếng cổ bắt đầu đổi màu đỏ đục, có mùi tanh hôi. Tôi đã dặn dân tạm ngưng múc nước ở đây rồi.

Dũng gật đầu, chụp mấy tấm ảnh mặt nước từ trên thành giếng nhìn xuống theo hướng xiên, tránh rọi thẳng, rồi ghi vào sổ của xã. Anh hỏi cụ có nghĩ nên lấy mẫu nước gửi đi xét nghiệm không. Cụ Kính bảo việc của xã thì xã cứ làm, lấy mẫu bằng gàu từ miệng giếng, không cần ai xuống dưới. Anh cũng đồng ý, nói sẽ báo lên thị xã và cho người mang mẫu đi trong ngày.

- Còn chuyện cho dân dùng nước thì sao ạ? Giếng này là giếng chung, nhiều nhà vẫn múc ăn uống hằng ngày.

- Tạm ngưng là chắc chắn rồi. Nhà nào khó khăn về nước thì xã đứng ra nói với các nhà có giếng riêng cho múc nhờ. Giếng nhà dân tôi vừa hỏi qua mấy nhà quanh đây, nước vẫn trong bình thường. Chỉ riêng giếng cổ này đỏ thôi.

Dũng ghi thêm mấy dòng, rồi cùng cụ đi hỏi thăm hai nhà gần giếng nhất. Nhà bà hàng nước vừa múc nhờ ở giếng nhà bên, nước trong veo, không mùi. Nhà ông thợ rèn Lê Văn Sắt ở cách đó một ngõ, giếng sau nhà cũng trong như thường. Sự khác biệt rõ ràng tới mức Dũng phải ghi riêng một dòng gạch chân trong sổ: chỉ giếng cổ đổi màu.

Trưa đó, xã cho căng tạm một sợi dây quanh khu vực giếng và treo tấm biển viết tay, dặn dân không múc nước giếng cổ cho tới khi có thông báo mới. Người làng đi qua đều dừng lại ngó, bàn tán xì xào. Có người bảo là điềm lạ, có người bảo mạch nước ngầm thay đổi, có người chỉ tặc lưỡi rồi đi, vì chuyện nước nôi giữa mùa nóng đã đủ làm người ta mệt.

Cụ Kính không tham gia vào những bàn tán đó. Cụ về đền Mông Phụ khi nắng đứng bóng, mở tủ gỗ lấy cuốn sổ đền đã cũ, bìa bọc vải nâu, gáy sổ sờn chỉ. Cuốn sổ này các đời thủ từ truyền nhau, ghi việc làng, lệ cúng, những năm mất mùa, những lần tu sửa đền và giếng. Cụ lật tới trang trắng gần nhất, chấm bút, viết chậm rãi từng chữ nắn nót.

Ngày mười hai tháng bảy năm hai nghìn không trăm hai mươi sáu. Nước giếng cổ đầu làng bỗng đỏ đục, nhờn nhợt, tanh hôi. Múc ba gàu đều đỏ, gàu sau đục hơn gàu trước. Giếng nhà dân quanh đó vẫn trong. Đã báo cán bộ xã, đã dặn dân tạm ngưng dùng nước giếng cổ.

Viết xong, cụ ngồi nhìn dòng chữ hồi lâu. Ngòi bút còn chưa khô hẳn, cụ lại nhớ tới những trang cũ trong sổ, những dòng của các đời thủ từ trước ghi về giếng này. Toàn là chuyện tốt: năm hạn lớn nước giếng vẫn đầy, năm lụt nước giếng vẫn trong. Chưa một dòng nào ghi nước giếng đỏ.

Cụ khép sổ lại, đặt vào tủ, khóa cẩn thận. Ngoài sân đền, nắng vẫn trắng gắt trên những phiến đá ong. Cụ Kính bước ra hiên, nhìn về phía đầu làng, nơi cây đa già che một khoảng râm trên miệng giếng cổ. Từ đây không nhìn thấy mặt nước, chỉ thấy giá gỗ và chiếc gàu sắt treo im lìm trong nắng.

Chiều xuống dần, cái nóng dịu đi một chút nhưng không khí vẫn oi nồng, không một hơi gió. Cụ Kính sang giếng cổ một lần nữa trước khi tối, cùng Dũng kiểm tra lại sợi dây chăng và tấm biển. Nước dưới lòng giếng trong bóng chiều càng đỏ sậm hơn, mùi tanh thoang thoảng bay lên mỗi khi có người tới gần thành giếng.

Cụ đứng bên giếng lâu hơn mọi người, tay đặt lên thành đá ong còn ấm nắng. Cụ không nói ra điều mình đang nghĩ. Một đời giữ lệ làng dạy cụ rằng có những chuyện phải nhìn đủ, ghi đủ, rồi mới được nói. Hôm nay mới là ngày đầu tiên. Cụ chỉ ghi vào sổ, và chờ xem đêm nay ở giếng cổ có gì khác nữa không.

Đêm đó làng lên đèn sớm. Tiếng ti vi, tiếng trẻ con gọi nhau tắm, tiếng bát đũa của bữa cơm tối vang trong các ngõ đá ong như mọi đêm hè khác. Chỉ có khu vực giếng cổ đầu làng là vắng lặng, sợi dây chăng rung rất khẽ trong không khí nóng bức không gió. Và chiếc gàu sắt treo trên giá gỗ nằm im, chờ tới một giờ mà chưa ai trong làng biết là nó sẽ không còn nằm im nữa.

Chương khác

Xem thêm