THẦN LONG ĐỖ TRẤN SÔNG TÔ LỊCH - Chương 17: Cụ Già Ven Sông Và Lời Dặn Đào Nông
Sáng 31 tháng 3, Phạm Duy Anh bắt đầu chuyến đi thăm ven sông. Anh đi cùng Lê Minh Tuấn và có Đặng Thị Thu dẫn đường đầu buổi. Thu giới thiệu hai thầy…
Nội dung chương
Sáng 31 tháng 3, Phạm Duy Anh bắt đầu chuyến đi thăm ven sông.
Anh đi cùng Lê Minh Tuấn và có Đặng Thị Thu dẫn đường đầu buổi.
Thu giới thiệu hai thầy trò với tổ trưởng dân phố ven sông.
Tổ trưởng đã chuẩn bị sẵn danh sách các hộ sống lâu năm nhất.
Danh sách gồm sáu hộ ở sát bờ kè, sống ở đây nhiều thế hệ.
Hộ đầu tiên anh tới thăm là nhà của cụ già ở buổi họp phường.
Cụ tiếp hai thầy trò ở gian ngoài, trên bàn là ấm trà nóng.
Thu giới thiệu lại mục đích chuyến thăm rồi xin phép về phường.
Từ đây, việc ghi chép là của nhóm nghiên cứu dự án thực hiện.
Duy Anh mở đầu bằng cách hỏi cụ về câu dặn hôm họp phường.
- Thưa cụ, câu dặn không đào sâu ấy cụ nghe từ ai ạ?
- Tôi nghe từ ông nội tôi, ông lại nghe từ đời trước nữa.
- Các cụ chỉ dặn vậy thôi, không ai giải thích thêm gì cả.
Cụ rót trà và kể thêm về những năm tháng sống bên sông này.
Thời cụ còn nhỏ, ngã ba sông là bến đò đông người qua lại.
Thợ vét sông ngày xưa chỉ vét cạn lớp bùn trên mặt thôi.
Không ai trong làng dám đào sâu xuống đáy đoạn ngã ba ấy.
Có người nơi khác tới định đào, dân làng cũng ra can ngăn lại.
Hỏi vì sao can, người làng chỉ đáp rằng lệ xưa đã dặn vậy.
Tuấn ghi chép rất nhanh, thỉnh thoảng đọc lại cho cụ nghe kiểm.
Cụ gật đầu xác nhận từng câu Tuấn ghi đều đúng ý của mình.
Rời nhà cụ, hai thầy trò tới hộ thứ hai ở cuối con ngõ nhỏ.
Chủ nhà là một bác gái ngoài sáu mươi tuổi, bán hàng ở chợ.
Bác kể lời dặn trong nhà mình nghe được từ bà ngoại ngày xưa.
- Đào nông thì được, vét cạn thì được, đào sâu là không được.
- Bà tôi nói đúng câu ấy mỗi khi có người nhắc chuyện sông.
- Còn vì sao thì bà tôi cũng chịu, không ai nói cho bà nghe.
Duy Anh ghi lại câu nói gần như nguyên văn của bác gái ấy.
Anh nhận ra câu dặn ở hai nhà giống nhau tới từng chữ chính.
Hộ thứ ba là nhà của một ông lão từng làm nghề chài lưới xưa.
Ông lão nói mình bỏ nghề đã lâu nhưng vẫn ở sát bờ sông.
Ông kể thêm rằng người xưa còn dặn không đóng cọc sâu ở ngã ba.
Đóng cọc lều chài cũng chỉ đóng nông, hết mùa là nhổ lên ngay.
- Chỗ đất ấy lạ lắm, các cụ bảo cứ để yên cho nó nằm yên.
- Tôi sống từng này tuổi, thấy để yên thì làng cũng yên thật.
Câu để yên cho nó nằm yên được anh ghi riêng ra một dòng.
Anh không hỏi nó là gì, vì ông lão chắc chắn cũng không biết.
Cả buổi sáng, hai thầy trò đi đủ sáu hộ trong danh sách làm.
Sáu hộ đều giữ một lời dặn chung về việc đào nông ở ngã ba.
Không hộ nào biết rõ lý do thật sự đằng sau lời dặn ấy cả.
Họ giữ lời dặn như giữ một lệ làng truyền qua nhiều đời người.
Có người nói giữ lệ để khỏi gặp chuyện không hay ở sông.
Có người chỉ đơn giản nói cha ông dặn sao thì con cháu làm vậy.
Sự không biết lý do ấy lại làm lời dặn thêm đáng ghi nhận hơn.
Bởi nó cho thấy lệ này sống bằng thói quen, không bằng lời đồn mới.
Nếu là lời đồn mới sinh, mỗi nhà sẽ kể một phiên bản khác hẳn.
Đằng này sáu nhà kể gần như cùng một câu, cùng một ý chính.
Duy Anh tổng kết buổi sáng vào sổ ngay khi ngồi nghỉ ở bờ.
Lời truyền đào nông ở ngã ba được khóa ở mức truyền miệng dân gian.
Đây là manh mối định hướng cho nghiên cứu, không phải bằng chứng.
Anh viết hai dòng ấy thật rõ để người đọc sau không hiểu nhầm.
Manh mối định hướng giúp anh biết phải tìm bằng chứng ở đâu tiếp.
Nó không cho phép anh kết luận bất cứ điều gì về trụ đồng cả.
Buổi chiều, Tuấn ở lại kho lưu trữ của phường để tra hồ sơ cũ.
Duy Anh quay về công trường họp giao ban ngắn với Huy trước.
Huy hỏi anh buổi đi thăm dân có ra được kết quả gì cụ thể.
Anh đáp kết quả là một lời dặn chung của sáu hộ lâu đời nhất.
Huy nghe xong thì nhíu mày vì lời dặn không giúp tiến độ gì.
- Anh Duy Anh, lời dặn miệng thì cấp trên không duyệt được đâu.
- Tôi biết, nên tôi chỉ để nó ở mức manh mối định hướng thôi.
- Thứ cấp trên duyệt được phải là giấy tờ và số liệu rõ ràng.
Anh nói vậy và Huy cũng gật đầu chấp nhận cách phân loại đó.
Sau giao ban, anh ngồi viết báo cáo buổi thăm dân vào hồ sơ.
Báo cáo ghi đủ tên, tuổi và địa chỉ của từng người đã kể lại.
Sáu bản ghi lời kể được đánh số từ một tới sáu theo thứ tự thăm.
Tuấn sẽ là người đối chiếu các bản ghi này với nhau về sau.
Chiều muộn, điện thoại của anh rung lên với tin nhắn của Tuấn.
Tuấn báo rằng mình đang ở kho lưu trữ phường và có việc lạ.
Trong kho có một dãy hộp hồ sơ cũ phủ bụi từ rất lâu rồi.
Một hộp trong số đó có nhãn ghi tên đoạn sông này rất khác.
Nhãn hộp không viết bằng chữ quốc ngữ như các hộp còn lại quanh.
Nhãn ấy ghi bằng chữ Hán, nét mực đã ngả màu nâu theo năm tháng.
Tuấn chụp ảnh nhãn hộp gửi về cho anh xem ngay lúc đó.
Anh nhìn tấm ảnh trên màn hình mà tim đập nhanh hơn hẳn.
Chữ Hán trên nhãn hộp là điều anh không ngờ tới hôm nay.
Bởi mọi hồ sơ của dự án từ đầu tới giờ đều là chữ quốc ngữ.
Một hộp hồ sơ chữ Hán về đúng đoạn sông này là chuyện khác hẳn.
Nó có thể chứa thứ thư tịch mà anh đang thiếu bấy lâu nay.
Nhưng anh lập tức dặn Tuấn không được tự ý mở hộp ra xem.
Việc mở hồ sơ lưu trữ phải có cán bộ phường chứng kiến cùng.
Tuấn đáp rằng mình hiểu và sẽ chờ anh tới kho vào sáng mai.
Anh gọi ngay cho Thu để xin phép tiếp cận hộp hồ sơ ấy.
Thu nói phường sẽ cử người mở kho và chứng kiến việc kiểm tra.
Chị cũng ngạc nhiên vì chính chị chưa từng để ý tới hộp đó.
Hộp nằm ở dãy trong cùng của kho, ít ai lui tới dãy kệ ấy.
Tối hôm đó, Duy Anh ngồi nhìn lại tấm ảnh nhãn hộp rất lâu.
Anh nhận ra vài nét chữ quen thuộc trong chương trình học cũ.
Nhưng anh không tự dịch vội vì chữ Hán cổ rất dễ đọc sai ý.
Đọc sai một chữ trên nhãn hộp có thể làm lệch cả hướng tra cứu.
Anh quyết định chờ Tuấn và người của phường cùng xem sáng mai.
Tuấn là trợ lý chuyên về lưu trữ và dịch thuật của nhóm anh.
Cậu sẽ giúp anh đọc đúng từng chữ trên nhãn và trong hồ sơ.
Anh ghi vào kế hoạch ngày mai một dòng được khoanh tròn đỏ.
Kiểm tra hộp hồ sơ cũ ghi tên đoạn sông bằng chữ Hán ở kho phường.
Dòng ấy nằm ngay dưới phần tổng kết lời dặn đào nông của dân.
Hai việc tưởng rời nhau mà biết đâu lại nối nhau ở đâu đó.
Một bên là lời truyền miệng của dân sống ven sông nhiều đời.
Một bên là giấy tờ cũ nằm im trong kho của chính quyền cơ sở.
Nếu hai bên cùng chỉ về một hướng, hồ sơ sẽ bước sang trang mới.
Nhưng đó là chuyện của ngày mai, anh tự nhắc mình như vậy.
Đêm nay, anh chỉ cho phép mình ghi nhận thêm một đầu mối nữa.
Đầu mối chữ Hán trong kho lưu trữ phường là việc của sáng mai.
Anh gấp sổ, tắt đèn và nằm nghe tiếng sông chảy ngoài xa.
Trước khi ngủ, anh gọi điện cho Tuấn thêm một lần nữa.
Anh hỏi cậu đã chụp đủ các mặt của chiếc hộp hồ sơ chưa.
Tuấn đáp đã chụp cả nhãn hộp, nắp hộp và dãy kệ xung quanh.
Cậu còn ghi lại số hiệu lưu trữ dán ở góc dưới của hộp nữa.
Số hiệu ấy sẽ giúp tra ngược lại sổ đăng ký hồ sơ của phường.
Duy Anh khen cậu làm việc cẩn thận rồi dặn ngủ sớm đi.
Sáng mai hai thầy trò phải có mặt ở kho lưu trữ từ sớm nhất.
Anh cũng nhắc Tuấn mang theo từ điển chữ Hán Nôm của nhóm.
Cuốn từ điển ấy Tuấn vẫn dùng để dịch các mảnh chữ rời trước.
Biết đâu trong hộp có những mảnh chữ cần dịch ngay tại chỗ.
Sau cuộc gọi, anh ngồi viết thêm một trang phân tích ngắn.
Anh chia trang giấy thành hai cột bằng một đường kẻ dọc.
Cột trái ghi những gì lời dặn đào nông đã cho anh biết chắc.
Cột phải ghi những gì lời dặn ấy hoàn toàn chưa nói được gì.
Cột trái chỉ có một ý là người xưa cấm đào sâu ở ngã ba.
Cột phải dài hơn nhiều, gồm lý do, thời gian và người lập lệ.
Sự chênh lệch giữa hai cột làm anh nhìn rõ vị trí của mình.
Anh đang đứng ở nơi manh mối nhiều hơn bằng chứng rất xa.
Nhận ra điều đó giúp anh không viết quá tay trong báo cáo.
Báo cáo ngày hôm nay của anh vì thế ngắn và rất chừng mực.
Nó chỉ nói dân ven sông giữ một lệ cấm đào sâu từ xưa.
Và nhóm nghiên cứu sẽ tiếp tục tra cứu nguồn gốc của lệ ấy.
Không một chữ nào trong báo cáo dám đi xa hơn chừng đó cả.
Anh đọc lại báo cáo hai lần rồi mới ký tên ở cuối trang.
Chữ ký của người cố vấn văn hóa nằm dưới những dòng thận trọng.
Anh thấy nhẹ lòng vì ít nhất hôm nay mình không nói quá lời.
Ngoài phòng, gió đêm đưa mùi bùn sông vào qua khe cửa sổ.
Mùi bùn ấy đã thành quen thuộc với anh sau nửa tháng ở đây.
Nửa tháng mà ngỡ như đã sống ở bờ sông này lâu hơn nhiều.
Anh nhớ ngày đầu tới hiện trường với vai trò cố vấn văn hóa.
Ngày ấy anh chỉ nghĩ việc của mình là góp ý về hồ sơ thôi.
Giờ thì mỗi lời dặn của dân cũng thành một phần việc của anh.
Trong đầu anh, câu dặn đào nông cứ lặp lại như một nhịp đếm.
Đào nông thì được, vét cạn thì được, đào sâu thì không được.
Câu dặn ngắn ngủn ấy đã sống lâu hơn mọi công trình ở bờ sông.
Và ngày mai, biết đâu giấy tờ cũ sẽ nói thêm điều nó giấu kín.