THẦN NGƯ CÁ HÔ Ở VÀM NAO - Chương 1: Manh Lưới Gia Bảo Trên Bàn Thờ

Sáng hai mươi tám tháng chín, nước mới tràn qua bờ bao sau nhà ông Thọ. Mùi bùn non và mùi rơm ướt theo gió sông thổi vào sân, quyện với mùi nhang trầm…

Nội dung chương

Sáng hai mươi tám tháng chín, nước mới tràn qua bờ bao sau nhà ông Thọ. Mùi bùn non và mùi rơm ướt theo gió sông thổi vào sân, quyện với mùi nhang trầm còn sót lại từ mớ nhang bà Năm thắp lúc trời chưa sáng rõ. Ông Thọ thức dậy từ khi gà trong xóm chưa gáy dứt, ngồi trên chiếc ghế gỗ thấp trước hiên, nhìn vũng nước đục ngầu đang liếm dần thềm gạch. Mùa nước nổi năm nay tới sớm hơn mọi năm chừng một tuần. Ông nghe tiếng nước vỗ vào chân cột nhà sàn, tiếng cá quẫy nhẹ đâu đó ngoài mương sau, và biết trong lòng rằng một mùa sông nữa đã bắt đầu, mùa mà người già ở xóm Bờ Sông vừa trông vừa sợ.

Trong nhà, trên gian giữa, bàn thờ tổ nghề chiếm chỗ trang trọng nhất. Bàn thờ không lớn, làm bằng gỗ sao đã lên nước bóng, hai bên treo đôi câu đối viết tay đã nhạt mực. Chính giữa là bát nhang đồng, sau bát nhang là khung ảnh ông cố của ông Thọ, người đầu tiên trong họ Huỳnh ở đất này đan lưới cá hô. Bên trái khung ảnh, treo ngay ngắn trên vách, là manh lưới.

Manh lưới ấy đã theo ông Thọ gần hết một đời người. Nó đan bằng dây gai bện thủ công, sợi nào sợi nấy to bằng ngón tay út, qua mấy chục năm sông nước đã ngả màu nâu sẫm như màu vỏ cây đước ngâm bùn. Mắt lưới to bằng cái tô ăn cơm, thưa và đều, mỗi nút thắt đều do tay người xưa bện chặt rồi phơi nắng ba ngày mới đem xuống nước. Ông Thọ đứng dậy, chậm rãi bước vào gian thờ, rút ba cây nhang, châm lửa, vái ba vái rồi cắm vào bát nhang. Khói nhang cuộn lên, lướt qua manh lưới, làm những sợi gai khô khẽ rung như có gió.

- Ba làm gì mà đứng ngó manh lưới hoài vậy? - Tiếng Đạt vang lên từ ngoài sân.

Huỳnh Văn Đạt, con trai duy nhất của ông, ba mươi tám tuổi, vai rộng, tay lúc nào cũng dính mạt cưa của xưởng ghe, bước vào nhà với đôi dép còn lấm bùn. Anh vừa ghé qua xưởng từ sớm, thấy cha đứng lặng trước bàn thờ thì dừng lại ở ngưỡng cửa, không vào hẳn, vì anh biết mỗi đầu mùa nước nổi cha mình đều làm một việc giống nhau, năm nào cũng vậy, không sai một lần.

Ông Thọ không quay đầu ngay. Ông đưa tay lên, gỡ manh lưới xuống khỏi móc treo. Việc ấy ông làm rất chậm, hai tay nâng niu như nâng một vật bằng sứ mỏng, dù manh lưới nặng và thô. Ông trải nó lên chiếc chiếu hoa đã cũ đặt giữa nhà, rồi lấy chiếc khăn vải mềm bà Năm để sẵn trong khay, bắt đầu lau từng sợi gai, từng nút thắt. Bụi đóng trong các mắt lưới từ mùa nước trước rơi xuống chiếu thành một lớp mỏng màu xám. Ông lau tới đâu, mùi gai cũ và mùi sông xưa như sống lại tới đó.

- Đầu mùa thì phải lau. - Ông nói. - Lưới thờ mà để bụi đóng, tổ nghề quở.

Bà Năm từ nhà sau đi lên, tay cầm ấm trà nóng, đặt xuống cạnh chiếu. Bà sáu mươi bốn tuổi, tóc búi gọn, dáng người nhỏ nhưng bước đi còn chắc. Bà nhìn chồng lau lưới, không nói gì, chỉ rót trà ra chén, đẩy về phía ông. Hơn bốn mươi năm chung sống, bà thuộc nằm lòng những lệ của chồng: đầu mùa nước nổi lau lưới, giữa mùa đọc lại văn tế, cuối mùa phơi lưới một nắng trước khi treo lại lên vách. Những lệ ấy chưa năm nào ông bỏ, kể cả năm ông sốt rét nằm liệt gần một tháng.

- Manh lưới này, hồi ông cố còn sống, một mình nó kéo lên con cá hô một trăm hai chục ký ở miệng vực. - Ông Thọ nói, mắt vẫn nhìn vào nút thắt ông đang lau. - Hồi đó cá lên ghe, cả xóm Bờ Sông chia nhau ăn ba ngày không hết. Giấy tờ gì cũng không có, chỉ có lời người già kể lại, nhưng tao tin. Tay tao sờ vào sợi gai này là tao biết nó từng chịu sức con cá đó.

Đạt ngồi xuống mép chiếu, đưa tay sờ thử một mắt lưới. Anh lồng cả bàn tay qua mắt lưới mà vẫn còn thừa chỗ.

- Mắt lưới to vầy, cá nhỏ lọt hết, chỉ giữ cá lớn. - Anh nói. - Hèn gì người ta nói lưới xưa bắt cá có chọn lọc, không tận diệt như lưới bây giờ.

- Ừ. - Ông Thọ gật đầu. - Mắt to bằng cái tô là có ý của nó. Cá nhỏ cho nó lọt, cá chưa đẻ trứng cho nó lọt. Người xưa ăn của sông mà biết chừa đường cho sông. Lưới này chỉ chờ con cá nào thật lớn, thật già, đi lạc vào đường nước của nó. Mà cá càng lớn, càng khó dính, vì nó khôn, nó ở vực sâu, nó biết hết đường nông sâu của Vàm Nao này hơn cả người.

Ông nói tới đó thì ngừng lau, ngẩng lên nhìn con trai. Ánh mắt ông lúc ấy nghiêm lại, cái nghiêm của người sắp nói một điều đã giữ trong lòng rất lâu và muốn người nghe khắc vào trí nhớ.

- Tao nói cho mày nghe một lần nữa, Đạt. Manh lưới này là gia bảo của nhà mình. Nó ở trên bàn thờ, không ở dưới ghe. Không bán, dù ai trả bao nhiêu cũng không bán. Không truyền nghề bừa bãi, dù là họ hàng thân thích tới xin học nghề săn cá hô, cũng không truyền. Nghề này tao đã bỏ, và manh lưới này từ nay chỉ để thờ, để nhớ tổ, nhớ sông, chớ không để bắt thêm một con cá hô nào nữa.

Đạt im lặng một lúc. Anh biết cha mình từng là thợ săn cá hô nổi tiếng khắp vùng sông Tiền thời trai trẻ. Người ta kể những năm ông còn khỏe, ông thuộc từng lạch sâu, từng bãi bồi của vực Vàm Nao như thuộc lòng bàn tay. Rồi một năm nào đó, không ai trong xóm rõ là năm nào, ông treo lưới lên bàn thờ và thề không xuống vực săn cá hô nữa. Anh đã nhiều lần muốn hỏi cặn kẽ, nhưng mỗi lần hỏi, cha chỉ lắc đầu.

- Con biết rồi. - Đạt nói khẽ. - Từ nhỏ tới giờ con nghe ba dặn không biết bao nhiêu lần. Manh lưới không bán, không cho mượn, không mang xuống ghe. Con nhớ.

- Nhớ miệng không chưa đủ. - Ông Thọ nói. - Phải nhớ trong bụng. Mai này tao trăm tuổi, mày giữ bàn thờ này, mày cũng phải dặn lại con mày như tao dặn mày hôm nay. Có người sẽ tới hỏi mua, trả giá cao, nói lưới cổ quý hiếm, để trong nhà phí. Mày đừng nghe. Bán manh lưới này là bán luôn cái lệ của họ Huỳnh.

Bà Năm ngồi bên, nghe chồng dặn con, chỉ khẽ thở dài. Bà biết tính ông: những gì thuộc về tổ nghề, ông giữ còn chặt hơn giữ tiền. Bà đứng dậy, lấy chiếc khăn khô khác, phụ ông lau phần lưới còn lại. Hai ông bà già, bốn bàn tay nhăn nheo, cùng lau một manh lưới cũ trong gian nhà sáng mờ khói nhang, còn Đạt ngồi nhìn, trong lòng vừa kính vừa thấy nặng một nỗi gì không gọi tên được.

Lau xong, ông Thọ không treo lưới lên ngay. Ông ngồi xếp bằng trước chiếu, đưa tay vuốt dọc theo một sợi gai dài, dừng lại ở một nút thắt ở gần mép lưới. Nút thắt ấy khác các nút còn lại: nó được bện chồng thêm một vòng, sợi gai ở đó sậm màu hơn, cứng hơn.

- Chỗ này là chỗ vá. - Ông nói, như nói cho cả hai người nghe. - Năm tao ba mươi mốt tuổi, lưới dính một con cá lớn ngoài sức tưởng tượng. Nó quẫy một cái, sợi gai ở đây đứt gần hết, chỉ còn dính lại một phần ba. Tao và hai người bạn ghe phải vật nhau với nó từ nửa đêm tới gần sáng. Cuối cùng nó sẩy. Nó lặn xuống vực, mang theo một mảng lưới rách. Tao về vá lại chỗ này, vá xong thì treo lưới lên, và từ đó tao hiểu một chuyện: dưới vực Vàm Nao có những con cá không phải để cho người bắt.

Đạt nhìn nút vá rất lâu. Anh không hỏi con cá đó lớn tới đâu, vì anh thấy tay cha mình, bàn tay phải từng cầm dao, cầm dầm suốt một đời, khi chạm vào nút vá bỗng run nhẹ một nhịp rồi mới giữ yên lại được. Cái run ấy anh đã thấy vài lần trong những năm gần đây, từ sau cơn sốt rét nặng của cha. Ông Thọ cũng biết con trai đã thấy. Ông rút tay về, đặt lên đầu gối, cố giữ cho nó thật yên.

- Sẩy một con cá mà ba treo lưới luôn sao? - Đạt hỏi.

- Không phải treo ngay năm đó. - Ông Thọ đáp. - Tao còn đi thêm mấy mùa nữa, nhưng đi mà lòng không yên. Mỗi lần lưới chạm nước sâu ở miệng vực, tao lại nhớ cái sức quẫy đêm đó. Nó không quẫy như cá thường. Nó quẫy như một vật gì biết mình đang bị săn, và biết rõ ai đang săn nó. Sau này tao sẽ kể mày nghe từ từ. Còn bữa nay, đầu mùa, chỉ lau lưới và nhớ lệ thôi.

Ông đứng dậy, cùng Đạt nâng manh lưới treo lại lên vách. Manh lưới khi treo lên che gần hết mảng vách sau bàn thờ, những mắt lưới to bằng cái tô đổ bóng xuống chiếu thành từng ô vuông mờ trong nắng sớm vừa lọt qua cửa sổ. Ông Thọ lùi lại hai bước, chắp tay sau lưng, nhìn bàn thờ một lượt từ bát nhang tới khung ảnh tới manh lưới, rồi gật đầu một cái, như người kiểm xong một việc quan trọng.

Ngoài sân, nước tràn đã ngập tới gốc cây mận già. Tiếng ghe máy từ bến Vàm Nao vọng lại, tiếng người gọi nhau í ới chuẩn bị cho mùa cá mới. Mùa nước nổi đã thật sự về trên xóm Bờ Sông. Trong gian thờ, manh lưới gia bảo nằm yên trên vách, sạch bụi, thơm mùi nhang mới, và lời dặn không bán. Không truyền nghề bừa bãi của người thợ già đã được nói ra một lần nữa, rõ ràng, trước mặt vợ con, ngay trong buổi sáng đầu tiên của mùa nước.

Chương khác

Xem thêm