THẦN NGƯ CÁ HÔ Ở VÀM NAO - Chương 4: Dao Bấm Và Khăn Rằn Đỏ
Tối mùng một tháng mười, nhà ông Thọ lên đèn sớm hơn thường lệ vì ngoài trời mưa lâm râm từ lúc chiều. Mưa đầu mùa nước nổi không lớn, chỉ đủ làm ướt sân…
Nội dung chương
Tối mùng một tháng mười, nhà ông Thọ lên đèn sớm hơn thường lệ vì ngoài trời mưa lâm râm từ lúc chiều. Mưa đầu mùa nước nổi không lớn, chỉ đủ làm ướt sân gạch và làm tiếng nước ngoài mương sau nhà nghe rõ hơn trong đêm. Bà Năm ngồi ở nhà sau, trước mặt là thau nước trong, tay giặt từng chiếc áo của chồng. Trong mớ áo quần đi sông của ông Thọ, bà lấy ra sau cùng một vật mà bà luôn giặt riêng, giặt bằng tay, không bao giờ bỏ chung vào thau lớn: chiếc khăn rằn đỏ.
Chiếc khăn ấy đã theo ông Thọ mấy chục năm đi sông. Khăn rằn Nam Bộ vốn dệt sọc nhỏ, nhưng chiếc này màu đỏ đã ngả sang đỏ sẫm vì nắng gió và nước sông, các mép khăn sờn tua, một góc có vết vá bằng chỉ đen từ nhiều năm trước. Bà Năm ngâm khăn vào thau, vò nhẹ từng đoạn, nước trong thau đổi sang màu nâu nhạt của bụi sông tích trong sợi vải qua bao mùa nước. Bà giặt rất chậm, như người giặt một vật có hồn, vì bà biết chiếc khăn này đối với chồng mình không phải chỉ là khăn quấn cổ giữ ấm.
- Cái khăn này mà rách thêm một chỗ nữa là tui không vá nổi đâu nghen ông. - Bà nói vọng ra nhà trước, nơi ông Thọ đang ngồi mài dao. - Sợi nó mục hết rồi, giặt mạnh tay một chút là nó toạc.
- Thì bà giặt nhẹ tay như mọi lần. - Ông Thọ đáp, giọng ông lẫn trong tiếng dao kéo trên đá mài nghe đều đều. - Khăn này còn theo tui được bao lâu thì hay bấy lâu. Nó mà rách hết, chắc tui cũng ở nhà luôn, không đi đâu nữa.
Ông ngồi trước hiên nhà, dưới ánh đèn vàng, một chân gác lên ghế thấp, trên đùi là viên đá mài đã mòn lõm ở giữa vì mấy chục năm mài dao. Trong tay phải ông là con dao bấm cũ. Dao bấm của người đi sông, lưỡi thép ngắn, dày, cán gỗ mun đã bóng lên vì mồ hôi tay, cái nút bấm bật lưỡi đã mòn gần hết răng. Đây là con dao ông dùng để cắt dây lưới, cắt dây neo, gọt tre, và trong những năm còn săn cá hô, nó là vật không bao giờ rời khỏi túi áo của ông mỗi khi ghe ra vực.
Ông nhỏ nước lên đá, kéo lưỡi dao dọc theo mặt đá theo một góc quen thuộc, chậm và đều. Mỗi đường kéo, thép kêu lên một tiếng mỏng. Tay phải ông, bàn tay từng run nhẹ khi chạm vào nút vá trên manh lưới hôm trước, giờ đây khi cầm dao mài lại run rõ hơn một chút ở những đường kéo cuối. Ông dừng lại, đổi dao sang tay trái cầm, lấy ngón tay cái miết thử lên lưỡi dao để kiểm độ bén, rồi lại đổi về tay phải, mài tiếp, chậm hơn trước. Ông không muốn vợ nhìn thấy, nhưng bà Năm từ nhà sau đi lên, tay cầm chiếc khăn vừa giặt xong vắt lên dây phơi trong hiên, đã nhìn thấy hết.
- Tay ông lại run. - Bà nói khẽ, không phải lời trách, chỉ là lời nhận xét của người đã quen. - Từ hồi cơn sốt rét năm ngoái tới giờ, cứ làm việc gì tỉ mỉ là nó run.
- Run chút đỉnh thôi, không sao. - Ông Thọ nói, ông gập dao lại, tiếng lưỡi dao khép vào cán nghe tách một cái khô gọn. - Dao mài bén rồi thì cắt dây chỉ cần một đường, tay run chút cũng cắt đứt. Người đi sông già thì tay run, mắt mờ, đó là chuyện thường. Quan trọng là cái đầu còn nhớ đường nước.
Bà Năm trải khăn rằn đỏ lên dây phơi, vuốt cho thẳng các mép sờn. Bà kể, như kể cho chính mình nghe, rằng chiếc khăn này bà đã giặt không biết bao nhiêu lần trong mấy chục năm. Mỗi lần chồng đi ghe về, khăn ướt sũng nước sông, nặng mùi cá và mùi bùn, bà lại giặt, phơi, gấp lại để lên đầu tủ, chờ chuyến đi sau. Có năm nước nổi lớn, ông đi suốt mấy tuần liền, bà ở nhà một mình với bàn thờ và manh lưới, đêm nào cũng ra hiên nhìn về phía bến, nghe tiếng ghe máy từ xa mà đoán xem có phải ghe của chồng về không. Chiếc khăn, manh lưới, con dao bấm, ba vật đó là cả một đời sông nước của ông Thọ gói lại, mà cũng là cả một đời chờ đợi của bà.
- Ông còn nhớ năm đầu tiên tui giặt cái khăn này không? - Bà hỏi, mắt nhìn tấm khăn đỏ đang nhỏ nước xuống hiên.
- Nhớ chớ. - Ông Thọ cười nhẹ. - Năm đó tui mới cưới bà về, tui đi chuyến cá đầu tiên sau đám cưới, về tới nhà khăn quấn cổ bê bết bùn. Bà giặt xong, phơi lên, rồi tối đó bà nói với tui một câu mà tui nhớ tới giờ: đi sông thì đi, nhưng khăn này còn về tới nhà là người còn về tới nhà. Từ đó chuyến nào tui cũng giữ khăn trên cổ, mưa gió gì cũng không tháo ra.
Câu nói cũ làm hai ông bà im lặng một lúc lâu trong tiếng mưa lâm râm ngoài hiên. Ông Thọ đứng dậy, lấy chiếc khăn còn ướt từ dây phơi xuống, vắt lại cho ráo nước, rồi quấn thử quanh cổ mình. Khăn ướt và lạnh, nhưng cái lạnh quen thuộc ấy làm ông thấy yên lòng một cách lạ, như mỗi lần chuẩn bị ra sông. Ông tháo khăn ra, gấp làm tư, đặt lên bàn cạnh con dao bấm vừa mài xong. Hai vật nằm cạnh nhau dưới ánh đèn: một đỏ sẫm mềm mại, một thép xám sắc lạnh. Nhìn chúng, ông bỗng thấy rõ hơn bao giờ hết cái phần đời đã qua của mình: bao nhiêu đêm trên sông. Bao nhiêu lần cắt dây lưới trong lúc nước xiết, bao nhiêu lần quấn khăn chịu lạnh giữa vực khuya, tất cả đều bắt đầu từ hai vật nhỏ này.
- Để tui nói bà nghe. - Ông chậm rãi cất lời. - Người thợ già đi sông, trong người không cần mang nhiều. Một con dao bén để cắt khi cần cắt, cắt cho đứt, cho gọn, không dây dưa. Một chiếc khăn để giữ ấm cổ, để lau mặt, để khi cần thì băng lại một vết thương nhỏ. Chỉ hai thứ đó theo người suốt đời cũng đủ. Mai này dù tui có còn đi ghe nữa hay không, hai thứ này vẫn ở trong nhà mình, không cho ai mượn, không để lạc mất.
- Ông nói nghe như dặn dò. - Bà Năm nhìn chồng, ánh mắt hơi lo. - Mới đầu mùa nước, ông dặn dò chuyện gì vậy?
- Không dặn dò gì hết. - Ông lắc đầu, cười cho vợ yên lòng. - Đầu mùa thì lau lưới, giặt khăn, mài dao, đó là lệ của nhà mình mấy chục năm nay. Làm cho đủ lệ thì lòng yên. Bà đi ngủ trước đi, tui ngồi mài thêm vài đường nữa rồi tui vô.
Bà Năm gật đầu, nhưng trước khi vào nhà sau, bà còn quay lại vuốt thẳng chiếc khăn đang phơi dở, dặn mai nắng lên bà sẽ đem ra phơi lại một nắng cho thơm. Ông Thọ ngồi lại một mình trước hiên, mở dao bấm ra, bật lưỡi lên, nhìn lưỡi thép ánh lên trong ánh đèn. Ông nghĩ tới manh lưới trên bàn thờ, tới lời nguyền đã kể cho con trai nghe, tới vực sâu và tiếng nước réo mà ông vừa nghe lại sáng hôm qua. Mùa nước mới chỉ bắt đầu được bốn ngày, mà trong lòng người thợ già, mọi vật cũ kỹ quen thuộc đều như đang chờ một điều sắp tới chưa gọi được tên, nằm sâu dưới mặt nước đục của vực Vàm Nao.
Trước khi tắt đèn, ông còn làm một việc mà mùa nước nào ông cũng làm, lặng lẽ, không nói với ai. Ông lấy trong túi áo ra một đoạn dây gai ngắn, cùng loại dây với manh lưới gia bảo, buộc thử vào lưỡi dao đã gập, rồi dùng chính con dao bấm ấy cắt một đường. Dây gai đứt gọn, mặt cắt phẳng, không tưa sợi. Ông gật đầu. Dao còn bén, tay còn cắt được dây gai một đường là còn đi sông được. Nhưng ông cũng tự biết, cái gật đầu ấy có phần tự dối mình, vì đường cắt hôm nay chậm hơn năm ngoái một nhịp, và tay phải của ông phải ghìm thêm một lần ở giữa đường kéo mới giữ được dao đi thẳng. Ông tháo đoạn dây còn lại bỏ vào hộp gỗ nhỏ dưới chân bàn thờ, nơi ông cất những vật lặt vặt của nghề cũ: một cái phao gỗ. Một lưỡi câu lớn đã mòn, và mấy đoạn dây gai thử dao của nhiều mùa nước trước, mỗi đoạn đánh dấu một năm ông còn tự tin vào đôi tay của mình.
Bà Năm ở trong nhà vọng ra hỏi ông còn ngồi đó làm gì mà chưa vô ngủ. Ông đáp rằng ông vô liền, nhưng ông vẫn ngồi thêm một lúc nữa trước hiên tối, nghe mưa gõ nhẹ lên mái tôn nhà sau và nghe tiếng nước tràn ngoài mương chảy mỗi lúc một mạnh. Đầu mùa nước nổi, xóm Bờ Sông nhà nào cũng thức khuya hơn thường lệ, lo kê đồ, lo be bờ, lo cho ghe cho lưới. Nhà ông Thọ năm nay không còn ghe đi cá, không còn lưới thả xuống sông, vậy mà lệ đầu mùa vẫn được giữ đủ: lưới đã lau, văn tế sắp tới ngày đọc lại, khăn đã giặt, dao đã mài. Ông nghĩ, giữ lệ cho đủ không phải để khoe với ai, mà để tự nhắc mình rằng dù đã giải nghệ, ông vẫn là người của sông, vẫn phải kính sông như ngày đầu tiên bước xuống ghe. Cái kính đó nằm trong từng việc nhỏ: một manh lưới không bán, một chiếc khăn không cho mượn, một con dao không bao giờ để cùn qua mùa nước.
Ông gập dao lại, bỏ vào túi áo, đứng dậy tắt đèn hiên. Trong bóng tối, chiếc khăn rằn đỏ trên dây phơi vẫn còn thấy được lờ mờ một mảng đỏ sẫm, phất nhẹ trong gió đêm ẩm ướt, như một dấu hiệu nhỏ mà bền bỉ của người thợ già xóm Bờ Sông.