THẦN NGƯ CÁ HÔ Ở VÀM NAO - Chương 5: Văn Tế Thủy Long Trong Tủ Thờ

Sáng mùng hai tháng mười, sau bữa cơm sớm, ông Thọ mở tủ thờ. Tủ thờ là chiếc tủ gỗ nhỏ đặt ngay bên phải bàn thờ tổ nghề, hai cánh cửa khép bằng chốt…

Nội dung chương

Sáng mùng hai tháng mười, sau bữa cơm sớm, ông Thọ mở tủ thờ. Tủ thờ là chiếc tủ gỗ nhỏ đặt ngay bên phải bàn thờ tổ nghề, hai cánh cửa khép bằng chốt gỗ. Bên trong cất những vật thuộc về nghề xưa mà gia đình họ Huỳnh giữ qua mấy đời: một cuốn sổ tay bọc vải đã sờn gáy. Mấy tấm ảnh ghe cũ, một bầu rượu nhỏ để dành cho lễ tổ, và nằm trên cùng, trong một túi vải điều, là bản văn tế Thủy Long.

Bà Năm đứng bên cạnh, tay cầm chén nước trà còn bốc khói. Bà biết sáng nay chồng mình sẽ làm gì, vì mùa nước nổi nào ông cũng làm đúng việc này vào những ngày đầu mùa, sau khi lau lưới, giặt khăn, mài dao. Ông Thọ rút túi vải ra, mở nút thắt, lấy bản văn tế đặt lên chiếu trước bàn thờ. Bản văn tế chép tay trên giấy vàng đã ngả màu thời gian, chữ viết bằng mực tàu, nét chữ của ông nội ông Thọ, một người chài lưới biết chữ nho trong phường chài xưa. Giấy đã giòn, mép giấy sờn, nhưng chữ còn rõ từng nét, không một chỗ nhòe.

- Giấy này mà ẩm một mùa nữa là mục hết chữ. - Bà Năm nói khẽ. - Ông có tính chép lại bản mới không?

- Không chép lại. - Ông Thọ đáp, ông trải bản văn tế ra, lấy bốn chén trà nhỏ dằn bốn góc giấy cho phẳng. - Chữ của ông nội để lại, chép lại thì mất cái khí của người xưa. Tui giữ khô, giữ kỹ, năm nào cũng chỉ mở ra một hai lần. Đọc xong lại cất vào, bọc vải điều, để trên cao trong tủ. Giấy này quý không phải ở giấy, mà ở chỗ nó là lời của cả phường chài mình gửi cho sông, qua bao đời người.

Ông ngồi xếp bằng trước chiếu, lưng thẳng, hai tay đặt lên đầu gối, mắt nhìn vào bản văn tế. Rồi ông bắt đầu đọc. Ông đọc chậm, rõ từng chữ, giọng ông trầm và đều, như giọng của người đang nói với một bề trên vô hình ngự dưới đáy sông sâu. Bà Năm ngồi bên, không chen một lời, chỉ thỉnh thoảng rót thêm trà vào chén của chồng.

Bài văn tế kể lại rằng phường chài sông Cửu Long từ xưa tới nay ăn lộc của sông, nhờ sông mà sống, nên phải biết ơn sông và biết sợ sông. Nó nhắc tới Thủy Long, vị thần giữ nước sâu, giữ cá lớn, giữ đường đi cho ghe thuyền qua lại vùng vực xoáy. Nó dặn người chài lưới khi lỡ kéo lưới dính phải cá hô khổng lồ trên một tạ, là cá thần ngự vực, thì không được tham, không được kéo cá lên khoang thuyền khô nước, không được xẻ thịt cân ký bán tiền. Việc phải làm ngay khi ấy, theo đúng nghi thức của phường chài truyền lại, là thợ cả phải hô thả neo ngay giữa dòng, giữ ghe đứng yên trên mặt nước, rồi làm lễ thả cá về sông.

Ông Thọ đọc tới đoạn nghi thức, giọng ông chậm lại thêm nữa, như muốn vợ nghe cho kỹ từng việc một. Người xưa dặn: lấy một dải lụa điều đỏ, buộc nhẹ vào vây lưng của cá, buộc lỏng tay để cá không đau, không rách vây. Lấy một bầu rượu gừng, hòa rượu với nước sông ngay tại chỗ, rồi tưới đều lên đầu cá đang nằm trong nước bên mạn ghe. Sau đó thợ cả đọc trọn bài văn tế Thủy Long để tạ lỗi với thần sông, xin hoàn mạng cho cá về lại sông sâu. Đọc xong văn tế mới được cắt lưới, cắt cho đứt hết, thả cá đi trong nước, không kéo, không đẩy, để cá tự lặn xuống đáy bùn của vực mà về chỗ của nó.

Rồi ông đọc tới câu quan trọng nhất của bài văn tế, câu mà bao đời thợ cả phường chài đều phải đọc cho trọn, không được ngắt giữa chừng, không được đọc thiếu một chữ. Ông hít một hơi, và đọc rõ ràng, rành rọt, như đọc cho cả gian thờ cùng nghe: Cá thần lầm lưới người phàm, nay xin hoàn mạng về lại sông sâu.

Đọc xong câu ấy, ông im lặng một lúc lâu. Khói nhang trên bàn thờ cuộn nhẹ qua manh lưới gia bảo treo trên vách. Bà Năm nhìn chồng, thấy mắt ông hơi đỏ, không rõ vì khói nhang hay vì một điều gì khác trong lòng người thợ già mỗi lần đọc lại lời xưa.

- Mỗi lần ông đọc bài này, tui nghe mà lạnh gáy. - Bà nói. - Nhất là cái câu xin hoàn mạng. Nghe như mình đang nợ sông một mạng cá vậy.

- Thì đúng là nợ chớ gì nữa. - Ông Thọ nói, ông gấp bản văn tế lại theo đúng nếp gấp cũ. - Người xưa khôn hơn mình nhiều. Họ biết cá hô khổng lồ ở vực sâu không phải cá thường, bắt nó lên là phạm vào phần của thần sông. Nhưng người đi lưới, lưới đã thả xuống nước sâu, có khi lỡ dính phải mà không biết trước. Lỡ dính thì phải thả, thả cho đúng lễ, đúng lời, thì mới yên. Còn cố tình đi săn nó, cố tình kéo nó lên xẻ thịt bán tiền, thì đó không còn là lỡ nữa, đó là tham, và tham thì phải trả giá như lời nguyền tui kể cho thằng Đạt nghe hôm kia.

- Ông đọc bài văn tế này, cả đời ông đã dùng tới nó lần nào chưa? - Bà Năm hỏi. Câu này bà chưa từng hỏi trong mấy chục năm, và bà thấy chồng mình im lặng lâu hơn thường lệ trước khi trả lời.

- Một lần. - Ông nói cuối cùng. - Hồi tui còn trẻ, đi phụ ghe cho ông Sáu Lành trước khi ổng gặp nạn như tui kể. Một đêm ở miệng vực, lưới của ghe dính một con cá hô lớn, chưa tới một tạ nhưng cũng gần. Ông Sáu hô thả neo, buộc lụa đỏ, tưới rượu gừng, đọc văn tế ngay trên ghe, giữa đêm, nước xiết lắm. Đọc xong, cắt lưới, con cá lặn xuống, mặt nước yên lại như chưa từng có chuyện gì. Năm đó cả ghe được yên suốt mùa cá nổi, không một ai bị nạn. Tui đứng ngay sau lưng ông Sáu đêm đó, nghe ổng đọc thuộc lòng không cần giấy. Sau này tui mới xin chép lại bản này từ ông nội, giữ tới bây giờ.

Ông cất bản văn tế trở vào túi vải điều, thắt nút lại, đặt lên ngăn trên cùng của tủ thờ, đóng cánh tủ lại, cài chốt gỗ. Mọi động tác đều chậm rãi, chính xác, như người làm lễ. Xong xuôi, ông đứng trước bàn thờ, chắp tay, vái một vái dài.

- Tui đọc lại bài này mỗi đầu mùa không phải vì tui tính đi thả cá. - Ông nói với vợ, cũng như nói với chính mình. - Tui đã giải nghệ, lưới đã treo, ghe săn không còn. Tui đọc để nhớ rằng sông có luật của sông, người có phần của người. Ai quên luật đó, người đó tự rước họa. Tui già rồi, tui chỉ mong mùa nước năm nay cả xóm được yên, vực yên, cá yên, người yên.

Ông Thọ còn ngồi lại trước bàn thờ một lúc sau khi vợ đã dọn trà. Ông nói cho bà nghe thêm những điều không viết trong văn tế, những điều người xưa dặn miệng nhau qua từng mùa nước. Một là khi thả cá, tay người phải trống, không cầm tiền, không cầm giấy tờ mua bán, vì tay đang cầm tiền của kẻ mua cá mà thả cá thì lòng chưa thật sự muốn thả. Hai là rượu gừng phải hòa với nước sông ngay tại chỗ, không dùng rượu nguyên chất, vì ý của lễ là lấy nước sông tưới lên đầu cá, rượu chỉ là phần thơm cay để tỏ lòng thành của người. Ba là khi cắt lưới, phải cắt cho đứt hết, không chừa lại một sợi nào còn vướng vào vây cá, vì chừa lại một sợi là còn giữ ý muốn kéo cá lại. Bốn là đọc văn tế phải đọc cho trọn, dù ghe có chao, nước có xiết, người có sợ, cũng không được ngắt giữa chừng, vì ngắt giữa chừng thì lời xin chưa tới nơi, lễ coi như chưa thành.

Bà Năm nghe chồng nói, ghi nhớ từng điều một, dù bà biết mình không bao giờ phải tự tay làm những việc ấy trên ghe. Bà hỏi vì sao lụa buộc vây phải là màu đỏ điều mà không phải màu khác. Ông Thọ đáp rằng người xưa chọn đỏ điều vì đó là màu của lễ, màu của sự trân trọng, và cũng là màu dễ nhìn nhất trong nước đục, để thợ cả thấy rõ dải lụa đã buộc vào vây cá chưa, buộc có lỏng tay không. Cá mang dải lụa đỏ lặn xuống vực, dải lụa sẽ tự tuột ra trong nước sâu theo thời gian, không làm cá vướng víu. Mọi chi tiết của nghi thức, từ màu lụa tới cách hòa rượu, đều có ý của nó, đều do người xưa đi sông cả đời đúc lại, không có chi tiết nào là thừa.

Ông nói thêm rằng chính vì nghi thức khó và kỹ như vậy, nên người không có lòng thành sẽ không làm nổi. Kẻ tham cá, tham tiền, khi thấy con cá hô khổng lồ nằm trong lưới trước mặt, tiền tỷ như đã cầm trong tay, sẽ không bao giờ chịu thả neo, buộc lụa, đọc văn tế rồi cắt bỏ cả dàn lưới quý giá để thả cá đi. Nghi thức vì vậy cũng là một cách thử lòng người trên sông: ai làm được trọn vẹn, người đó còn giữ được lễ với sông; ai không làm được, người đó đã để lòng tham lấn hết, và sông sẽ biết. Ông Thọ nói tới đó thì ngừng, vì ông chợt nghĩ tới một điều mà ông không nói ra với vợ: mùa nước năm nay, ở bến Vàm Nao, đang có những người lạ mặt xuất hiện. Những câu hỏi về cá lớn ở vực bắt đầu được hỏi ở chợ cá, và ông chưa biết lòng của những người đó sẽ đứng ở phía nào khi đứng trước một con cá thần thật sự.

Bà Năm gật đầu, dọn chiếu, cất chén trà. Ngoài sân, nắng đã lên cao, nước tràn ngoài mương ánh lên lấp loáng. Trong gian thờ, tủ thờ đã khép, manh lưới vẫn treo yên trên vách, và bài văn tế Thủy Long với câu khấn xin hoàn mạng lại nằm yên trong túi vải điều. Chờ một mùa nước khác, như nó đã chờ qua bao mùa nước của mấy đời người chài lưới họ Huỳnh ở xóm Bờ Sông.

Chương khác

Xem thêm