TRÂU VÀNG KIM NGƯU HỒ TÂY - Chương 27: Sổ Lệ Đình Của Các Cụ

Sáng ngày 01 tháng 09 năm 2026, lúc chín giờ, Nguyễn Văn Thuần cùng Nguyễn Đức Thắng tới hậu cung đình làng Ngũ Xã theo lời hẹn của cụ Đỗ Văn Kính.…

Nội dung chương

Sáng ngày 01 tháng 09 năm 2026, lúc chín giờ, Nguyễn Văn Thuần cùng Nguyễn Đức Thắng tới hậu cung đình làng Ngũ Xã theo lời hẹn của cụ Đỗ Văn Kính. Trưởng làng Phạm Thị Sen cũng có mặt từ sớm. Đêm qua, sau tin sóng ngầm lật thuyền ở bãi neo phía đền, cụ Kính cho người nhắn Thuần rằng sáng nay cụ sẽ mở hòm lệ của đình. Cụ nói việc này không thể để chậm thêm một ngày nào nữa.

Hòm lệ của đình là một chiếc hòm gỗ lim kê ở gian trong cùng của hậu cung, ngay dưới bàn thờ các vị thủ nhang đời trước. Hòm đã cũ, mặt gỗ sẫm màu, khóa đồng đã xỉn. Cụ Kính chống gậy đi vào, tự tay mở khóa hòm trước mặt ba người. Cụ làm việc này rất chậm, như một nghi lễ mà cụ đã giữ suốt mấy chục năm làm người giữ lệ của làng.

- Hòm này từ ngày tôi nhận việc giữ lệ tới giờ, mở ra không được mấy lần đâu. Mỗi lần mở là một lần làng có việc lớn. Hôm nay tôi mở trước mặt bà trưởng làng và hai ông cháu anh Thuần, để mọi người cùng thấy rõ trong hòm có những gì.

Bên trong hòm, xếp ngay ngắn là mấy cuốn sổ bọc vải đã sờn, một chiếc triện gỗ của đình, và mấy tờ giấy dó gấp tư đựng trong túi vải riêng. Cụ Kính đưa tay lấy ra cuốn sổ dày nhất, bìa vải nâu đã bạc màu, gáy sổ khâu bằng chỉ gai. Cụ đặt cuốn sổ lên mặt hòm, phủi lớp bụi mỏng trên bìa rồi nói:

- Đây là cuốn sổ lệ của đình mình. Sổ này chép tay, đời thủ nhang này truyền cho đời thủ nhang sau. Tôi nhận nó từ tay cụ thủ nhang trước cách đây đã mấy chục năm. Hôm nay tôi mở nó ra vì quả chuông dưới hồ, cũng là vì cuốn sổ này có chép về quả chuông ấy.

Sen ghé lại gần, giọng bà hạ xuống:

- Thưa cụ, cụ chắc chắn trong sổ có chép về chuông chứ ạ? Việc này hệ trọng lắm. Nếu sổ có chép thật, làng mình sẽ có một chỗ dựa hoàn toàn khác hẳn mấy ngày qua.

- Tôi chắc. Tôi đã đọc cuốn sổ này nhiều lần trong đời mình. Có điều trước đây tôi cứ nghĩ những dòng ấy chỉ là chuyện của người xưa, chép để con cháu biết lệ mà giữ. Tới hôm nay, khi chuông đã lên bờ và mặt hồ động tới mức này, tôi mới thấy những dòng ấy không phải chép chơi đâu.

Cụ Kính mở cuốn sổ ra ở phần giữa, nơi giấy dó đã ngả vàng sẫm. Nét chữ chép tay nắn nót, mực tàu đen nhánh, nhiều trang có đóng triện đỏ của đình ở cuối. Cụ đeo kính lên, lần ngón tay theo từng dòng, đọc chậm rãi cho cả ba người cùng nghe. Thắng đứng bên cạnh, mở sổ tay của mình ra ghi chép từng ý một, không bỏ sót một lời nào của cụ.

Theo lời cụ Kính đọc, cuốn sổ lệ chép rằng tiền nhân làng đúc đồng Ngũ Xã năm xưa đã cùng nhau đúc một phôi chuông. Phôi chuông ấy không đúc để bán, cũng không đúc cho riêng một nhà nào. Đúc xong, các cụ cho người cất giấu phôi chuông xuống đáy hồ, ở vùng nước phía trước đền, để trấn giữ mạch nước cho cả vùng ven hồ. Sổ dặn rõ đời nào của làng cũng phải giữ việc này trong lòng, không được bán phôi chuông, không được nấu chảy, không được tự ý mang lên khỏi mặt nước khi chưa có lệ làng cho phép. Cuối đoạn chép ấy là triện của đình và chữ ký của nhiều đời thủ nhang nối tiếp nhau, mỗi đời ký một lần khi nhận sổ từ đời trước.

Đọc xong, cụ Kính khép cuốn sổ lại một nửa, ngẩng lên nhìn Thuần:

- Anh Thuần, anh nghe rõ rồi đấy. Sổ lệ của đình chép rành rành như thế. Quả chuông ở sân xưởng kia, theo lệ của làng mình, là vật phải giữ, không phải vật để bán. Bấy lâu nay tôi không mở sổ ra sớm hơn, một phần vì tôi không ngờ chuyện lại đi xa tới mức này. Phần ấy tôi cũng có lỗi với làng.

Thuần đưa tay chạm nhẹ lên bìa cuốn sổ, giọng ông trầm xuống:

- Thưa cụ, cụ đừng tự trách mình. Nếu không có cuốn sổ này, làng mình hôm nay vẫn còn đứng giữa hai phe mà cãi nhau. Sổ lệ có triện, có chữ ký của bao đời thủ nhang, lại khớp với những mảnh chữ trên tấm bia sau đình. Hai thứ ấy đứng cạnh nhau thì không còn là lời truyền miệng nữa rồi. Đây là giấy tờ của làng mình, thưa cụ.

Sen cầm cuốn sổ lên xem kỹ bằng cả hai tay. Bà lật từng trang một cách cẩn thận, xem triện đóng ở cuối các đoạn chép, xem những chữ ký nối nhau qua nhiều đời. Xem xong, bà nói:

- Tôi làm trưởng làng, tôi nhìn cuốn sổ này bằng con mắt giấy tờ trước đã. Sổ có triện của đình. Có chữ ký của nhiều đời thủ nhang. Có niên đại chép nối nhau không đứt đoạn. Đây là chứng cứ lệ làng mạnh nhất mà làng mình có được từ đầu chuyện chuông tới giờ. Ông Bạo từng nói làng có giấy tờ thì ông ta rút kèo. Cuốn sổ này chính là thứ ông ta đòi.

Thắng ghi chép xong, ngẩng lên hỏi cụ Kính:

- Thưa cụ, sao bao năm nay làng mình không ai nhắc tới cuốn sổ này ạ? Cháu lớn lên ở làng mà chưa từng nghe ai nói đình còn giữ một cuốn sổ chép về chuông dưới hồ.

Cụ Kính thở dài, đáp chậm:

- Vì lệ của các cụ dặn rằng việc dưới đáy hồ là việc phải giữ kín trong họ thủ nhang, khi làng yên thì không khơi ra làm gì. Đời này qua đời khác, người biết chuyện cứ ít dần đi. Tới đời tôi, nhiều lúc tôi cũng tự hỏi những dòng trong sổ là thật hay chỉ là lệ cũ người xưa đặt ra cho có. Chỉ tới khi quả chuông được cẩu lên bờ, sấm giáng xuống xưởng, mặt hồ nổi sóng lật thuyền, tôi mới dám chắc những dòng ấy là chép cho những ngày như hôm nay.

Thuần trầm ngâm một lúc rồi nói:

- Thưa cụ, theo tôi, cuốn sổ này nên được mang ra trước dân làng. Nhưng không phải là mang ra ngay trong hôm nay. Mình cần đọc lại sổ một lượt cho kỹ, đối chiếu với tấm bia và bản dịch của thầy Hán Nôm. Ba thứ khớp nhau ở những điểm nào, mình ghi ra cho rõ ràng. Tới buổi họp làng gần nhất, mang ra một thể. Làm thế, làng nghe một lần là đủ tin, không phải nghe đi nghe lại nhiều lần nửa vời.

Sen đồng tình ngay:

- Tôi nhất trí với cụ Thuần. Trước mắt, việc có cuốn sổ này chỉ trong vòng mấy người ngồi đây và họ tộc biết thôi, chưa công bố rộng ra làng. Tôi sẽ giữ một bản chụp của những trang quan trọng. Cụ Kính vẫn giữ bản gốc trong hòm lệ như lệ cũ. Tới buổi họp làng, cụ Kính và cụ Thuần sẽ cùng mang sổ ra trước dân làng. Có hai cụ đứng ra, lời nói mới đủ sức nặng.

Trước khi gói sổ lại, cụ Kính còn mở thêm mấy trang ở phần đầu cuốn sổ cho mọi người xem. Những trang ấy chép lệ làng qua các đời, từ việc giữ đình, giữ đê cho tới việc cúng lễ ở đền ven hồ. Thuần đọc lướt qua từng trang, nhận ra nét chữ thay đổi theo từng đời thủ nhang, nhưng cách chép thì nhất quán một cách lạ lùng. Đời nào cũng chép tiếp vào đúng chỗ đời trước để lại. Không trang nào bị xé, không đoạn nào bị tẩy xóa. Ông nói:

- Một cuốn sổ được giữ như thế này, tự nó đã là một bằng chứng rồi. Người ta có thể cãi nhau về một lời kể. Nhưng không ai cãi được với mấy chục năm chữ ký nối nhau không đứt đoạn thế này. Thưa cụ, làng mình giữ được cuốn sổ này tới hôm nay là nhờ các đời thủ nhang đều coi nó nặng hơn cả của cải trong nhà.

- Anh nói đúng ý các cụ xưa, cụ Kính đáp. Đời nào nhận sổ cũng phải ký tên vào trang cuối của đời trước. Ký vào đó là nhận một lời hứa với đình, với làng. Có người làng mình cả đời không biết tới cuốn sổ này, nhưng lời hứa trong sổ thì vẫn giữ cho cả làng được yên ổn.

Sen lật lại trang chép về phôi chuông một lần nữa, đọc thầm trong miệng, rồi hỏi:

- Thưa cụ, trong sổ có chép gì về việc nếu có ngày chuông bị mang lên khỏi mặt nước thì làng phải làm sao không ạ? Tôi hỏi để làng còn liệu trước, vì chuyện ấy đã xảy ra rồi.

- Có chép một ý ở cuối đoạn ấy, cụ Kính đáp. Các cụ dặn rằng nếu có đời nào chuông phải rời mặt nước vì bất đắc dĩ, thì con cháu phải giữ chuông ở nơi thờ tự của làng, không được để lọt vào tay người ngoài làng. Ý ấy chép ngắn thôi, nhưng tôi đọc lại sáng nay mà giật mình. Nó như viết sẵn cho đúng những ngày này vậy.

Thắng nghe tới đó thì ghi chép nhanh hơn. Anh nói rằng những ý này cần được ghi riêng ra một bản tóm tắt, để tới buổi họp làng, người đọc không phải lật sổ đi tìm từng đoạn một trước mặt dân làng. Sen gật đầu, giao việc ấy cho Thắng làm ngay trong ngày hôm nay, dưới sự kiểm lại của Thuần và cụ Kính. Bà nhấn mạnh bản tóm tắt chỉ được chép đúng nguyên ý trong sổ, không thêm một lời bình nào của người chép.

Cụ Kính gật đầu, tự tay gói cuốn sổ lại trong lớp vải cũ, đặt trở vào hòm lệ. Cụ khóa hòm lại, tra chìa vào túi áo, rồi quay sang nói với Thắng một câu mà cả gian hậu cung đều nghe rõ:

- Cháu Thắng, hôm nay cháu được xem sổ lệ của đình, đó là cái duyên của cháu với việc làng. Cháu nhớ lấy điều này. Giấy tờ của một làng không nằm ở chỗ nó quý giá bao nhiêu tiền. Nó nằm ở chỗ bao đời người đã ký tên vào đó và giữ lời với nhau. Quả chuông kia cũng vậy thôi.

Chương khác

Xem thêm