Vực Đáy Đập Thủy Điện - Chương 18: Hạ Lưu Được Cứu Khỏi Ngập Lụt
Tiếng rít của van xả khí giảm áp vang lên đều đặn bên tai tôi suốt bốn mươi tám giờ đồng hồ. Trong khoang thép kín hình trụ của buồng giải áp đặt trên…
Nội dung chương
Tiếng rít của van xả khí giảm áp vang lên đều đặn bên tai tôi suốt bốn mươi tám giờ đồng hồ.
Trong khoang thép kín hình trụ của buồng giải áp đặt trên mặt đất, không khí mang mùi ozone nồng nặc xen lẫn hương cồn sát trùng và mùi kim loại ẩm ướt. Từng chu kỳ xả áp trôi qua chậm chạp theo biểu đồ bão hòa nitơ. Cứ mỗi ba mươi phút, áp kế cơ học gắn trên vách thép lại giật nhẹ một nấc, kim chỉ áp suất từ từ hạ từ mức bốn bar xuống mức khí quyển bình thường.
Khớp vai trái của tôi đã được các bác sĩ ngoại khoa của bệnh viện tỉnh nắn lại khớp và bọc kín trong lớp băng thạch cao cứng ngắc. Từng thớ cơ trên ngực vẫn buốt nhói sau mỗi nhịp thở sâu, di chứng của áp lực nước sáu mươi mét cùng chấn động từ khối bộc phá đập thẳng vào lồng ngực. Nhưng luồng khí ô-xy y tế tinh khiết đưa qua ống thở đang dần gột sạch lượng khí độc và cảm giác buồn nôn quặn thắt tích tụ dưới đáy vực.
Qua ô kính cường lực dày năm phân của buồng giải áp, tôi nhìn thấy những khuôn mặt quen thuộc của Ban quản lý dự án thủy điện Sơn La.
Phó Giám đốc kỹ thuật Nguyễn Tuấn Nam đứng tựa vào bàn điều khiển, hai mắt trũng sâu vì thiếu ngủ, trên tay cầm xấp biên bản đo đạc địa chấn dày cộm. Phía sau anh là các kỹ sư quan trắc an toàn đập, ai nấy đều mang vẻ mặt bơ phờ sau ba ngày đêm thức trắng theo dõi sự biến dạng của khối bê tông nghìn tấn.
Khi chiếc van xả cuối cùng bật mở với một tiếng xì dài dứt khoát, cửa khoang thép xoay chốt mở ra. Luồng gió tự nhiên của núi rừng Tây Bắc ùa vào buồng lái, mát lạnh và trong lành, mang theo hơi thở của đất rừng sau cơn mưa lũ tháng Chín.
Tôi chống tay lành lặn ngồi dậy, tháo mặt nạ dưỡng khí.
Tuấn Nam bước vội tới đỡ lấy cánh tay tôi, giọng anh khàn đặc:
- Cậu tỉnh là tốt rồi, Hải. Bác sĩ bảo lượng bọt khí nitơ trong máu cậu đã đào thải hết qua chu trình Heliox. Cậu vừa thoát khỏi lưỡi hái tử thần đấy.
Tôi hít một hơi dài, cổ họng vẫn còn vướng vị tanh kim loại:
- Cửa van số ba... đáy móng thế nào rồi anh?
Tuấn Nam không trả lời ngay. Anh quay sang ra hiệu cho nhân viên y tế tháo các điện cực đo nhịp tim trên ngực tôi, rồi trao cho tôi một tập hồ sơ dán nhãn tuyệt mật của Tập đoàn Điện lực Việt Nam.
- Xem đi. Số liệu đo đạc lúc năm giờ sáng nay từ toàn bộ ba mươi hai cảm biến áp điện PZT gắn dọc chân móng.
Tôi lật giở từng trang tài liệu bằng những ngón tay còn run rẩy. Các biểu đồ dao động sóng hạ âm từng nhảy vọt lên mức báo động đỏ ở Chương mười lăm giờ đây đã duỗi thẳng thành những đường nằm ngang bình ổn. Áp lực nước đo tại khe co giãn số năm mươi tư tụt xuống ngưỡng an toàn danh định, dao động quanh mức không phẩy hai megapascal. Cảm biến ứng suất kéo của khối bê tông thân đập ghi nhận độ biến dạng bằng không.
Trang cuối cùng là ảnh chụp quét siêu âm đa tia đáy hồ từ thiết bị lặn không người lái ROV vừa thả xuống lúc nửa đêm.
Trên màn hình in nhiệt độ phân giải cao, cánh van thép số ba nặng bốn trăm tấn đã nằm khít hoàn toàn vào ngưỡng bê tông đáy ở cao trình một trăm ba mươi tám. Mép thép hợp kim dày mười lăm phân cắm ngập sâu vào rãnh đá hoa cương, bịt kín khe nứt kiến tạo bốn mét dẫn vào hệ thống hang karst ngầm. Không có bất kỳ luồng nước xoáy rò rỉ nào thoát ra ngoài. Lưu lượng thấm qua cửa xả đáy ghi nhận chính xác là không phẩy không mét khối trên giây.
Phía dưới mép van, lớp đá vụn và bùn đáy hồ đã phủ lấp một khoảng gồ ghề dài ngoẵng kéo sâu vào lòng núi đá vôi. Báo cáo kỹ thuật của tổ thẩm định viết bằng những thuật ngữ công nghiệp lạnh lùng, dứt khoát:
"Sự cố rung chấn cục bộ tại cửa xả đáy số ba xuất phát từ hiện tượng túi khí metan áp suất cao tích tụ trong hang karst cổ bị giải phóng trong đợt xả lũ kỹ thuật. Việc kích nổ khối đất đá sạt lở kết hợp hạ van trọng lực khẩn cấp đã triệt tiêu hoàn toàn nguy cơ xói ngầm. Cấu trúc thân đập và nền móng nhà máy thủy điện Sơn La đảm bảo an toàn tuyệt đối cho chu kỳ vận hành tiếp theo."
Tôi đọc đi đọc lại đoạn kết luận ấy ba lần.
Không có một chữ nào nhắc đến lớp vảy đồng thau lấp lánh kim loại. Không có một dòng nào ghi lại chiếc mào đỏ rực bốc cháy dưới đáy vực sâu sáu mươi mét, hay tiếng rống địa chấn xé toạc các tầng nước lạnh buốt. Mọi vết tích về loài thú săn mồi nghìn năm tuổi của dòng sông Đà đã bị chôn vùi vĩnh viễn dưới hàng trăm tấn thép và hàng triệu mét khối bê tông đầm lăn, được bao bọc cẩn thận bằng những thuật ngữ chuyên môn vô hại.
- Cậu đồng ý ký nghiệm thu chứ? - Tuấn Nam đưa cho tôi cây bút bi, mắt nhìn thẳng vào tôi với vẻ nghiêm nghị của một người gánh trên vai vận mệnh nguồn sáng của cả miền Bắc. - Báo cáo này sẽ chuyển thẳng về trụ sở EVN ở Hà Nội trong buổi trưa. Các tổ máy phát điện sẽ hòa lưới trở lại hết công suất vào chiều tối.
Tôi cầm lấy cây bút. Ngòi kim loại chạm vào mặt giấy trắng tạo nên một nét ký dứt khoát: Trần Viết Hải - Chuyên viên thẩm định rủi ro kỹ thuật.
Nhiệm vụ chuyên môn của tôi đã hoàn thành. Sự thật kỹ thuật đã được bảo vệ, và sự ổn định của hệ thống lưới điện quốc gia tiếp tục được duy trì. Đó là trách nhiệm mà tôi được đào tạo suốt năm năm tại Đại học Bách khoa Hà Nội và mười hai năm lăn lộn trên các công trình ngăn sông cấm chợ.
Một giờ sau, tôi khoác chiếc áo gió đồng phục EVN qua một bên vai bị thương, bước ra khỏi khu nhà điều hành trung tâm.
Nắng sớm vùng Tây Bắc bắt đầu rải những vệt vàng nhạt qua lớp sương mù bảng lảng trên mặt hồ Sơn La. Đứng trên cao trình hai trăm mười lăm mét của đỉnh đập, toàn cảnh lòng hồ hiện ra mênh mông như một vùng biển nội địa giữa đại ngàn trùng điệp. Nước hồ phẳng lặng, xanh thẫm và tĩnh mịch, phản chiếu bóng những dãy núi đá vôi dựng đứng sừng sững hai bên bờ.
Dưới chân đập, sáu đường ống áp lực khổng lồ dẫn nước vào buồng tuabin phát điện đang rung lên từng hồi trầm đục. Khối bê tông vĩ đại cao hơn một trăm ba mươi mét đứng uy nghiêm, ngăn cách giữa biển nước khổng lồ tích tụ từ thượng nguồn sông Đà và dải đồng bằng trù phú trải dài về phía hạ lưu.
Tại mỏm quan sát bằng bê tông nhô ra mép nước phía bờ trái, một bóng người gầy gò trong bộ quần áo chàm sẫm màu đang đứng lặng lẽ tựa vào lan can sắt.
Đó là ông Bùi Văn Cương.
Chiếc thanh đồng Mường gia bảo của ông đã biến mất dưới đáy vực sâu trong đêm sinh tử, nhưng phong thái trầm tĩnh của người đàn ông sáu mươi bảy tuổi gắn bó cả đời với khúc sông này vẫn vẹn nguyên. Chiếc tẩu thuốc lào bằng tre hun khói trên tay ông tỏa ra một làn khói mỏng manh, tan biến nhanh chóng vào ngọn gió lộng từ mặt hồ thổi tới.
Tôi bước lại gần, bước chân dẫm lên mặt bê tông xám lạnh vang lên từng tiếng cộp cộp khô khốc.
Ông Cương không quay đầu lại, dường như ông đã nhận ra tiếng bước chân của tôi từ xa. Ông rít một hơi thuốc dài, nhả khói về phía mặt nước phẳng lặng. Nước vẫn lặng như mặt gương đen thẫm:
- Cậu Hải ra viện rồi đấy à. Nhìn sắc mặt cậu, máu huyết đã lưu thông lại bình thường rồi.
- Cháu vừa ký xong biên bản nghiệm thu móng đập, bác ạ. - Tôi đứng song song với ông, đưa mắt nhìn xuống vực nước sâu thẳm ngay phía trước mặt. - Cửa van số ba đã đóng chặt hoàn toàn. Báo cáo ghi nhận công trình an toàn tuyệt đối.
Ông Cương cười khẽ, một nụ cười thâm trầm in hằn những nếp nhăn sâu hoắm nơi khóe mắt:
- Báo cáo của các kỹ sư thành phố thì lúc nào cũng phải vuông tròn, sạch sẽ. Đất trời, sông núi này có tiếng nói riêng của nó, giấy mực nào chép cho hết được.
- Bác có nghĩ... nó đã chết thật chưa? - Tôi hạ thấp giọng, buông câu hỏi mà suốt hai ngày qua tôi không dám thốt lên với bất kỳ đồng nghiệp nào trong đoàn thẩm định.
Gió từ lòng hồ thổi tạt qua, làm tà áo chàm của ông Cương phần phật lay động. Ánh mắt người nghệ nhân già nhìn xa xăm về phía ngã ba sông ngập nước, nơi ba mươi năm trước từng là thung lũng đá cổ xưa của người Mường bản địa:
- Loài sống nghìn năm dưới vực sâu sông Đà không dễ chết như loài thú trên cạn đâu, cậu Hải ạ. Cánh van thép của các cậu nặng hàng trăm tấn, bộc phá xé rách xương thịt nó, nhưng nguồn nước ngầm sâu trong ruột núi vẫn còn đó. Nó không chết, nó chỉ bị đè bẹp xuống tầng đá sâu nhất, bị ép phải quay trở lại giấc ngủ đông mà thôi.
Ông Cương giơ bàn tay chai sần, gõ nhẹ ba tiếng lên thanh lan can sắt:
- Dòng sông này dữ dằn từ thuở hồng hoang. Tổ tiên chúng tôi xăm mình hình giao long để xuống nước không bị bắt mất vía, để xin dòng sông cho con cá, con tôm nuôi sống bản mường. Rồi các cậu mang máy móc, mang hàng triệu tấn xi măng về đây chặn đứng dòng chảy, ép con sông phải quay bánh xe phát điện thắp sáng cho hàng chục triệu người dưới xuôi. Đó là cái thế của thời đại, không ai cưỡng lại được. Nhưng thiên nhiên chưa bao giờ chịu khuất phục hoàn toàn. Nó luôn để lại một cái giá phải trả.
Tôi im lặng, nhìn xuống vực nước sâu thăm thẳm. Lời nói của ông Cương chạm đúng vào nỗi trăn trở sâu kín nhất trong lòng một kỹ sư thủy điện như tôi.
Để có được dòng điện chạy dọc đất nước, để những thành phố rực rỡ ánh đèn trong đêm bão lũ, con người đã can thiệp thô bạo vào sự tuần hoàn tự nhiên nghìn năm của sông Đà. Chúng tôi đã đắp một bức tường bê tông khổng lồ nhấn chìm những cánh rừng cổ, những hang đá thiêng và cả nơi trú ngụ của những sinh vật từ thời tiền sử. Tiếng gầm thét dữ dội của dòng sông bị bóp nghẹt trong các đường hầm xả lũ, và con thú khổng lồ bị đóng đinh dưới đáy móng đập chính là biểu tượng bi tráng cho cuộc đối đầu không cân sức giữa công nghệ hiện đại và sức mạnh nguyên thủy của thiên nhiên.
- Bác Cương này, - tôi khẽ nói, ánh mắt dừng lại ở mặt hồ phẳng lặng như gương. - Nếu một ngày nào đó, vết nứt dưới móng đập lại mở ra...
- Sẽ không có ngày đó đâu, trừ khi chính con người tự tay phá bỏ bức tường này. - Ông Cương ngắt lời tôi, giọng ông đanh lại, chắc nịch như phiến đá hoa cương dưới đáy vực. - Cậu đã dùng chính kim khí của thời nay kết hợp với văn thân cổ truyền để đóng chiếc chốt định mệnh ấy lại. Nó đã nhận diện được dấu vết của người canh giữ. Nó biết rằng nếu vùng vẫy thêm một lần nữa, cả quả núi này sẽ sụp đổ và chôn vùi nó trong lòng đất mãi mãi. Nó chọn sự câm lặng.
Tôi thở hắt ra một hơi dài, cảm nhận luồng gió thu luồn qua kẽ tóc.
Bình minh đã lên cao. Mặt trời vùng Tây Bắc xé toạc màn sương mù dày đặc, nhuộm đỏ rực cả một vùng mặt nước lòng hồ mênh mông. Khung cảnh hùng vĩ, bao la đến ngợp thở. Không còn bóng dáng của sự kinh hoàng, không còn mùi tanh nồng của máu quái vật hay tiếng còi báo động xé lòng dưới tầng nước lạnh buốt. Mọi thứ trở lại với nhịp điệu thường nhật của một nhà máy công nghiệp hiện đại bậc nhất Đông Nam Á.
Tôi đưa tay phải lành lặn kéo nhẹ ống tay áo gió bên cánh tay bị thương lên.
Lớp băng gạc y tế quấn quanh cổ tay đã được tháo bỏ từ sáng sớm. Trên nền da bầm tím vì va đập cơ học, vết xăm Mường cổ truyền mà ông Bùi Văn Cương đã khắc lên da thịt tôi bằng cây kim đồng và mực chàm pha máu thuồng luồng hiện ra rõ mồn một.
Tôi nín thở nhìn chằm chằm vào cẳng tay mình.
Vết xăm không hề mờ đi sau khi bị ngâm hàng giờ dưới áp suất nước sâu và dung dịch sát trùng. Ngược lại, lớp mực chàm màu xám đen ban đầu đã biến đổi hoàn toàn. Các họa tiết hình xoắn ốc sóng nước và móc câu giao long giờ đây ánh lên một sắc đen bóng thẫm, lấp lánh như bề mặt của những phiến vảy kim loại được tôi luyện trong lò thép nguội. Lớp biểu bì xung quanh nổi gờ lên thành từng lớp vảy nhỏ li ti, cứng ráp khi chạm vào.
Đúng lúc đó, từ sâu dưới lòng đất, một âm thanh trầm thấp rền vang truyền lên đỉnh đập.
Hệ thống điều tốc tự động của nhà máy thủy điện vừa mở van cấp nước cho tổ máy số một và số hai. Tua-bin khổng lồ bắt đầu quay với tốc độ hàng trăm vòng một phút, hút hàng ngàn mét khối nước sông Đà qua các cánh quạt thép để chuyển hóa thành hàng triệu kilowatt điện năng.
Cả thân đập bê tông khổng lồ khẽ rùng mình rung lên theo chu kỳ vận hành của máy móc công nghiệp.
Và ngay trên cánh tay tôi, bên dưới lớp da thịt bầm dập, vết xăm hình vảy đồng thau bỗng nhiên co giật nhẹ.
Từng đường mực đen ánh kim khẽ gợn sóng, rung lên một cách tinh tế và chuẩn xác, đồng nhịp hoàn toàn với tần số dao động cơ học của tổ máy phát điện bên dưới lòng đất. Một luồng điện tích cực nhỏ chạy dọc theo kinh mạch từ cổ tay truyền thẳng lên bả vai, mang theo cảm giác tê dại lạnh buốt của vực nước sáu mươi mét.
Tôi rùng mình, vội vàng kéo ống tay áo xuống che kín vết xăm kỳ quái.
Tôi quay sang nhìn ông Cương. Người nghệ nhân già người Mường vẫn đứng đó, mắt dõi theo làn khói thuốc lào bay là đà trên mặt nước phẳng lặng. Ông không nhìn cánh tay tôi, nhưng khóe môi ông khẽ nhếch lên thành một nụ cười kín đáo. Ông biết. Bản thân ông hiểu rõ hơn ai hết rằng có những dấu ấn một khi đã khắc sâu vào da thịt thì sẽ trở thành một phần máu mủ của kẻ mang nó, vĩnh viễn không thể xóa nhòa.
Chiếc ca-nô tuần tra của lực lượng cảnh sát đường thủy lướt qua mặt hồ, rẽ sóng tạo thành hai vệt bọt trắng xóa dài tít tắp rồi tan biến vào lòng nước biếc.
Mặt hồ Sơn La lại trở về với vẻ tĩnh lặng muôn đời của nó.
Dưới độ sâu sáu mươi mét tăm tối, con quái thú nghìn năm tuổi của sông Đà đang nằm im lìm dưới cánh van thép bốn trăm tấn, thân xác hòa lẫn vào bùn đá và bóng đêm vĩnh cửu. Nó lắng nghe tiếng rung chuyển của bánh xe tuabin nhân tạo đang quay đều trên đỉnh đầu, như một hiệp ước ngầm không lời giữa thiên nhiên hoang dã và nền văn minh kỹ nghệ.
Tôi đứng thẳng người, hít căng lồng ngực bầu không khí khoáng đạt của núi rừng Tây Bắc. Cơn đau nơi khớp vai vẫn còn đó, nhưng bước chân tôi đã vững vàng trở lại trên mặt bê tông đập thủy điện.
Dòng sông Đà vĩ đại vẫn tiếp tục chảy về xuôi, mang theo sức mạnh của ánh sáng và sự câm lặng nghìn năm của vực sâu đáy đập.