ÂM HÍ RẠP HÁT CỔ THƯỢNG HẢI - Chương 19: Dật Chu Học Thuật Khai Nhãn Chung Quỳ
Chiều ngày 18 tháng 08 năm 2026, lúc năm giờ rưỡi, Dật Chu một mình quay lại miếu nhỏ ở cuối ngõ, theo lời dặn riêng của đạo sĩ Chu Huyền Thanh. Bà Lục…
Nội dung chương
Chiều ngày 18 tháng 08 năm 2026, lúc năm giờ rưỡi, Dật Chu một mình quay lại miếu nhỏ ở cuối ngõ, theo lời dặn riêng của đạo sĩ Chu Huyền Thanh.
Bà Lục đã có mặt trong sân miếu từ trước. Bà ngồi bên bàn đá cùng ông lão, trước mặt hai người là một khay gỗ nhỏ phủ khăn vải. Trên khay đặt mấy thứ mà Dật Chu nhìn qua đã thấy lạ. Một chiếc chén sứ nhỏ đựng bột đỏ sẫm. Một chiếc lọ thủy tinh bé chứa chất lỏng vàng nhạt. Một tờ giấy lớn vẽ hình khuôn mặt Chung Quỳ bằng mực đen, hai hốc mắt để trống thành hai vòng tròn trắng. Và một chiếc gương đồng cũ đặt úp mặt xuống bàn, lưng gương hướng lên trên.
Ông lão ra hiệu cho Dật Chu ngồi xuống phía đối diện. Ông nói ngay vào việc, không trà nước vòng vo như những buổi trước.
- Từ hôm nay, phần ta dạy cậu là phần riêng của vai Chung Quỳ. Năm quy tắc là việc của cả đoàn, cậu đã học đủ. Thuật này chỉ một mình cậu làm trong đêm diễn, và chỉ làm đúng một lần, ngay trước giờ mở màn. Nó gọi là thuật khai nhãn. Hôm nay cậu học cho thuộc. Học ở đây là học bằng tai, bằng mắt và bằng tay tập trên giấy. Chưa phải là làm thật. Làm thật thì phải đợi tới đêm rằm, trên mặt đã vẽ xong của chính cậu, tại rạp Thiên Lạc. Ngoài đêm ấy ra, không lúc nào được làm thật, dù chỉ để thử.
Dật Chu ngồi thẳng lưng, mở sổ tay. Bà Lục ngồi bên, hai tay đặt lên đầu gậy, lắng nghe như một người học trò cũ đang nghe lại bài học của chính mình.
Ông lão đẩy tờ giấy vẽ khuôn mặt Chung Quỳ về phía Dật Chu, rồi lần lượt chỉ vào từng thứ trên khay.
- Trước hết, cậu nhớ cho rõ chất liệu. Mực điểm nhãn không phải mực vẽ mặt thường. Nó là chu sa nghiền mịn, trộn với rượu hùng hoàng cho tới khi thành một thứ mực sệt, đỏ sẫm và có mùi hăng. Chu sa là phần sắc. Rượu hùng hoàng là phần khí. Thiếu một trong hai thứ, mực ấy không dùng vào việc khai nhãn được. Việc pha mực đêm ấy do người hóa trang của đoàn làm, nhưng cậu phải biết mình đang điểm thứ gì lên mặt, không được phó mặc hoàn toàn cho người khác.
- Thứ hai, thứ tự của thuật. Đêm diễn, mặt Chung Quỳ của cậu phải được vẽ xong trước, vẽ đầy đủ như mọi suất diễn thường, chỉ chừa lại hai hốc mắt là chưa điểm nhãn. Tới giờ, cậu ngồi yên trước bàn hóa trang. Cậu nín thở, đọc thầm trọn bài chú Trảm Quỷ trong đầu, không để hơi thở đứt giữa chừng. Đọc tới câu cuối của bài chú, cậu dùng ngón tay trỏ của bàn tay phải, chấm vào mực chu sa trộn rượu hùng hoàng. Cậu điểm một điểm vào giữa hốc mắt thứ nhất của mặt đã vẽ, rồi điểm tiếp vào hốc mắt thứ hai. Điểm xong hai điểm ấy, thuật thành. Từ giây phút ấy, mặt của cậu không còn là mặt vẽ cho người sống xem nữa. Con mắt của Chung Quỳ đã mở.
Dật Chu ghi rất nhanh. Anh hỏi lại từng chỗ chưa rõ. Bài chú dài bao nhiêu, nín thở có kịp không. Ông lão đáp, bài chú không dài. Người tập quen thì đọc thầm trọn bài trong một hơi nín thở là vừa đủ. Nhưng phải tập từ bây giờ, mỗi ngày tập vài lần, tập cho hơi thở dài ra và tâm không rối khi nín thở. Đọc chú mà giữa chừng phải hớp hơi là hỏng. Khi ấy phải chờ hơi thở ổn định rồi bắt đầu lại từ đầu. Mà đêm diễn thì giờ mở màn không chờ ai. Cho nên phần tập hơi thở là phần cậu phải tự rèn kỹ nhất từ hôm nay.
Rồi ông lão làm một việc khiến Dật Chu nhớ mãi buổi học này. Ông không cho anh chạm vào chén chu sa. Ông rót một ít nước lã vào một chiếc chén khác, đẩy tờ giấy vẽ khuôn mặt ra giữa bàn, và bảo anh tập ngay tại chỗ bằng nước lã và ngón tay của chính mình.
- Tập đi. Nín thở. Đọc thầm bài chú ta vừa dạy cậu thuộc lòng. Tới câu cuối, chấm ngón tay vào nước, điểm vào hai vòng tròn mắt trên giấy. Làm tới khi nào tay cậu không run, điểm không lệch, và hơi thở của cậu đủ dài cho trọn bài chú.
Dật Chu làm theo. Lần đầu, anh nín thở chưa được nửa bài chú đã phải thở ra, ngón tay dừng giữa chừng trên mặt giấy. Lần thứ hai, anh đọc nhanh hơn để kịp hơi, điểm thứ nhất trúng vòng tròn, điểm thứ hai lệch ra ngoài mép giấy một chút. Bà Lục ngồi bên, lắc đầu rất khẽ.
- Đừng vội. Đêm ấy mà điểm lệch, không ai cho cậu làm lại lần thứ hai đâu. Cứ từ từ. Hơi ngắn thì mai tập tiếp cho hơi dài ra. Còn mười ngày nữa. Đủ cho một người chịu khó.
Anh tập lần thứ ba, thứ tư, thứ năm. Tới lần thứ sáu, hơi thở của anh vừa đủ cho trọn bài chú đọc thầm. Ngón tay trỏ của anh chấm xuống hai vòng tròn mắt trên giấy. Hai điểm nước lã hiện lên đúng giữa hai hốc mắt của khuôn mặt Chung Quỳ vẽ bằng mực đen. Ông lão nhìn hai điểm nước ấy một lúc rồi mới lên tiếng.
- Tay đã vào khuôn. Nhưng cậu nhớ cho kỹ. Hôm nay cậu điểm bằng nước lã, trên giấy, giữa ban ngày, trong sân miếu. Đó là học. Điểm thật bằng chu sa trộn rượu hùng hoàng trên mặt của chính cậu, trong đêm rằm, mới là khai nhãn. Hai việc trông giống nhau mà khác nhau hoàn toàn. Đừng bao giờ vì tập quen tay mà tự ý làm thật trước đêm ấy để thử cảm giác. Thử là hỏng việc lớn.
Dật Chu ghi xong phần này thì hỏi thêm một điều cuối, điều anh đã nghĩ tới từ lúc nghe tới hai chữ một lần.
- Thưa đạo sĩ, đêm ấy sau khi khai nhãn, nếu trên sân khấu xảy ra trục trặc, chẳng hạn như việc đứt dây đàn mà điều thứ hai đã dặn, thì phần khai nhãn có thay đổi cách xử lý không. Hay mọi việc vẫn giữ đúng năm quy tắc như thường.
- Không thay đổi gì cả. Khai nhãn mở mắt cho vai Chung Quỳ. Năm quy tắc giữ thân cho cả đoàn. Hai phần đi song song, phần này không thay phần kia. Đêm ấy cậu vừa là người đã khai nhãn, vừa là diễn viên phải giữ đủ năm điều như mọi người. Đừng nghĩ rằng khai nhãn rồi thì lệ nhẹ đi cho mình. Ngược lại, người đứng giữa sân khấu mà mắt đã mở thì càng phải giữ lệ chặt hơn người khác một bậc.
Ông lão nói xong câu ấy thì buổi học cũng tới phần cuối. Phần cuối của buổi học là phần dặn sau khai nhãn. Ông lão lật chiếc gương đồng trên bàn lên, chỉ cho Dật Chu thấy mặt gương mờ đục của nó, rồi lại úp xuống như cũ.
- Sau khi điểm nhãn xong, từ lúc ấy cho tới khi tẩy trang xong sau buổi diễn, cậu không được soi gương. Gương trả lại cho người ta cái mặt của người thường. Người vừa khai nhãn mà nhìn vào gương là tự mình phá vỡ cái thế của vai diễn, nhìn thấy mình là mình, trong khi cả buổi diễn cậu phải là Chung Quỳ. Cũng trong suốt quãng ấy, cậu không nói chuyện phiếm với bất kỳ ai. Không hỏi han việc ngoài, không đùa cợt trong hậu trường, không đáp những câu chuyện không thuộc về vở diễn. Cần trao đổi việc diễn thì trao đổi ngắn gọn trong vai của mình. Cả đoàn phải biết điều này để không ai lôi cậu vào những câu chuyện thường ngày trong đêm ấy.
Bà Lục lúc này mới nói phần của bà, phần của người làm nghề sân khấu.
- Phần này tôi bổ sung bằng kinh nghiệm của đoàn xưa. Ngày tôi còn trẻ, tôi từng phụ hóa trang cho một bậc tiền bối đóng Chung Quỳ trong một suất diễn đêm ở rạp khác. Tôi còn nhớ rõ không khí trong phòng hóa trang lúc ông ấy ngồi điểm nhãn. Cả phòng im phăng phắc. Người cầm khăn đứng yên, người giữ đèn đứng yên, không ai dám ho một tiếng. Điểm xong, ông ấy đứng dậy, đi thẳng ra cánh gà, không nhìn một ai trong chúng tôi nữa. Lúc ấy tôi mới hiểu, khai nhãn không phải một động tác hóa trang. Nó là cái cửa người diễn viên tự đóng lại sau lưng mình, để bước hẳn sang phía của vai diễn.
- Từ lúc khai nhãn xong, người trong đoàn không gọi cậu bằng tên thường nữa. Ai cần gọi thì gọi là Chung Quỳ, hoặc gọi theo vai. Không ai được vỗ vai cậu đùa giỡn. Không ai được kể cho cậu nghe chuyện ngoài rạp. Cậu bước ra sân khấu bằng tâm thế nào thì phải giữ tâm thế ấy từ lúc điểm nhãn, chứ không phải tới lúc trống mở màn mới nhập vai được. Tôi sẽ dặn lại cả đoàn việc này trong buổi họp gần đêm diễn.
Buổi học kết thúc lúc trời đã xẩm tối. Ông lão gói lại khay đồ, giữ chén chu sa và lọ rượu hùng hoàng trong miếu, không cho Dật Chu mang theo bất cứ thứ gì về rạp. Ông nói, chất liệu đêm ấy sẽ chuẩn bị sau, đúng phần việc của những ngày gần đêm diễn. Việc của Dật Chu từ nay tới đó chỉ có hai thứ. Tập nín thở đọc chú mỗi ngày, và tập điểm nhãn trên giấy cho tay thành khuôn.
Dật Chu chào hai người, đi ra khỏi ngõ khi đèn đường đã bật. Trên đường về rạp, anh nhẩm lại bài chú trong đầu một lần nữa, đếm thử hơi thở của mình theo từng câu. Hơi của anh vẫn còn ngắn ở đoạn cuối. Anh biết mình phải tập thêm nhiều ngày nữa. Nhưng trong đầu anh, hình ảnh hai điểm nước lã trên khuôn mặt giấy vẫn còn rõ. Hai điểm nhỏ, đỏ thì chưa đỏ, mà nặng hơn bất cứ nét vẽ nào anh từng đặt lên mặt mình trong suốt những năm làm nghề.