ÂM HÍ RẠP HÁT CỔ THƯỢNG HẢI - Chương 16: Hai Quy Tắc Tiếp: Tạ Màn Và Vàng Mã
Sáng ngày 17 tháng 08 năm 2026, lúc chín giờ bốn mươi phút, đoàn Hồi Xuân quay lại sân miếu nhỏ để nghe hai quy tắc tiếp theo của Âm Hí. Người đi lần này…
Nội dung chương
Sáng ngày 17 tháng 08 năm 2026, lúc chín giờ bốn mươi phút, đoàn Hồi Xuân quay lại sân miếu nhỏ để nghe hai quy tắc tiếp theo của Âm Hí.
Người đi lần này ít hơn hôm trước. Kiến Văn, Dật Chu, Vân Trang, Nhạc Sinh và bà Lục. Tiểu Bảo ở lại rạp cùng dàn nhạc, vì buổi tập sáng nay đã lên lịch từ trước và Nhạc Sinh không muốn gián đoạn nhịp tập đổi phách đang vào nếp. Ông lão Chu Huyền Thanh đã ngồi chờ bên bàn đá. Cuốn sổ lệ mở sẵn ở trang tiếp theo trang hôm qua. Trên bàn, ngoài ấm trà còn có một chiếc khăn vải gấp gọn và một đôi thanh phách cũ, mặt gỗ bóng lên vì năm tháng.
Ông lão không vòng vo. Sau khi mọi người ngồi xuống và uống xong chén trà đầu, ông vào thẳng phần việc của buổi sáng.
- Hôm qua ta truyền hai điều về mắt nhìn và mạch diễn. Hôm nay ta truyền hai điều về lúc hạ màn và về vật lạ trên sàn sân khấu. Đây là hai điều người làm nghề hay xem nhẹ nhất, vì chúng xảy ra ở cuối buổi diễn và ở dưới chân mình, hai chỗ người ta dễ buông lỏng nhất.
Ông giơ ngón tay thứ ba, đếm tiếp nối với hai điều hôm qua.
- Điều thứ ba. Khi hạ màn, người trên sân khấu phải cúi đầu, rồi lùi dần vào hậu trường. Lùi từng bước, mặt vẫn hướng ra phía khán phòng, cho tới khi màn khép hẳn hoặc người đã vào sâu trong cánh gà. Tuyệt đối không quay lưng lại với khán phòng rồi bước thẳng vào trong như cách tạ màn thường ngày cho người sống.
Kiến Văn ghi chép, rồi ngẩng lên hỏi.
- Thưa đạo sĩ, tạ màn thường ngày của đoàn là cúi chào rồi quay vào rất nhanh, để màn hạ xuống kịp nhịp nhạc kết. Lùi dần như ông nói thì chậm hơn nhiều. Màn nhung của rạp Thiên Lạc lại nặng, hạ xuống cũng chậm. Đoàn có phải tập lại cả phần nhạc kết cho khớp với bước lùi không.
- Phải tập lại. Nhạc kết kéo dài thêm mấy câu cũng được. Bước lùi chậm cũng được. Cái không được là cái quay lưng. Các vị nghe ta giải thích gốc của điều này. Với khán giả người sống, quay lưng bước vào là chuyện thường, không ai bắt lỗi. Với buổi Âm Hí, người trên sân khấu từ lúc mở màn tới lúc hạ màn luôn ở trong thế đối diện có lễ với khán phòng. Cúi đầu là tạ ơn người ta đã xem trọn vở. Lùi dần là giữ cái lễ ấy cho tới tận mép trong của sân khấu. Quay lưng lại là cắt đứt cái lễ ấy ngay ở bước cuối cùng, như người nói xong câu chào thì đóng sầm cửa trước mặt khách. Cả buổi diễn giữ đúng hết, sai ở bước cuối, thì cái sai ấy nằm ngay chỗ người ta nhớ nhất.
Bà Lục ngồi bên, chống gậy, tiếp lời bằng kinh nghiệm của chính bà.
- Ngày xưa tôi học điều này, thầy tôi bắt tập đi lùi trên sân khấu suốt một tuần. Đi lùi mà cúi đầu, bước đều, không được ngoái lại nhìn sau lưng xem còn bao xa. Người mới tập ai cũng sợ vấp. Sợ thì đi chậm lại, chứ không được quay đầu. Cậu Chu, từ chiều nay cậu tập điều này với tôi. Vai Chung Quỳ hạ màn cuối cùng trong đoàn, bước lùi của cậu là bước quan trọng nhất đêm ấy.
Ông lão chuyển sang điều tiếp theo. Ông cầm đôi thanh phách cũ trên bàn lên, đặt lại xuống, như để mọi người chú ý vào mặt bàn đá trống trơn trước mặt.
- Điều thứ tư. Trong suốt buổi diễn, nếu trên sàn sân khấu xuất hiện tiền giấy hay vàng mã không phải của đoàn mang vào, tuyệt đối không ai được cúi xuống nhặt. Không nhặt bằng tay. Không gạt bằng chân cho khuất mắt. Không gọi người hậu trường ra quét dọn giữa buổi. Cứ để nguyên ở đó mà diễn tiếp, bước qua, bước vòng, như nó là một phần của sàn sân khấu đêm ấy. Hết buổi diễn, hạ màn xong, muốn xử lý thế nào là việc của sau đó.
Vân Trang hỏi ngay, vì cô là người phụ trách đạo cụ và mặt sàn sân khấu trước mỗi buổi diễn.
- Thưa ông, vàng mã rơi trên sàn thì diễn viên rất dễ trượt chân khi múa kiếm và di chuyển nhanh. Đoàn có được dọn sạch sàn thật kỹ trước giờ mở màn để tránh việc ấy không.
- Trước giờ mở màn, các vị dọn sàn bao nhiêu cũng được, đó là việc chuẩn bị của người sống. Ta chỉ cấm việc cúi nhặt trong lúc buổi diễn đang đi. Còn gốc của điều cấm, các vị nghe cho rõ. Vật xuất hiện trên sàn trong buổi Âm Hí không phải vật người sống đánh rơi. Người sống cúi xuống nhặt lên, trong lệ cũ gọi là nhận của. Nhận của cõi âm vào tay giữa buổi diễn, món nợ của buổi diễn ấy không còn là nợ một vở nữa. Ta không nói thêm những chuyện dọa nạt. Chỉ một ý ấy thôi cũng đủ để các vị dạy nhau đừng nhặt.
Kiến Văn nghe tới đây thì hỏi thêm một ý mà cả đoàn đều cần rõ, vì anh ta là người ký giấy mua sắm cho đoàn.
- Thưa đạo sĩ, tới gần đêm diễn, đoàn cũng phải chuẩn bị vàng mã để cúng theo lệ, đặt ở hương án ngoài sân khấu. Thứ vàng mã ấy với thứ tự xuất hiện trên sàn mà ông vừa nói, có lẫn nhau không. Người của đoàn bưng vàng mã cúng đi ngang sân khấu mà lỡ tay rơi một tờ, có tính vào điều cấm này không.
- Hỏi rất đúng chỗ. Hai thứ ấy khác nhau một trời một vực, các vị phân biệt cho rõ ngay từ bây giờ, đừng để tới đêm ấy mới lúng túng. Vàng mã của đoàn chuẩn bị là vật của người sống, có người mua, có người bưng, đặt tại hương án ở ngoài sân khấu theo đúng chỗ quy định. Nó nằm trong phần chuẩn bị, không nằm trong điều cấm này. Còn vật mà điều thứ tư nói tới là thứ không ai mang vào, tự xuất hiện trên sàn sân khấu trong buổi diễn. Không rõ nó tới từ đâu, thì đừng động vào nó. Còn việc bưng bê làm rơi rớt trong lúc chuẩn bị, trước giờ mở màn, thì cứ nhặt lên dọn sạch như thường. Lệ cấm trong buổi diễn, không cấm người sống làm việc nhà của mình trước buổi diễn.
Kiến Văn ghi thêm ý phân biệt ấy vào sổ họp, gạch chân hai lần. Anh ta nói, về rạp anh ta sẽ cho tách hẳn hai chỗ để đồ. Vàng mã cúng của đoàn cất trong kho đạo cụ, có sổ giao nhận. Sàn sân khấu từ nay, trước mỗi buổi tập, Vân Trang kiểm tra và chụp lại mặt sàn, để nếu có vật lạ xuất hiện, cả đoàn biết chắc nó không phải đồ của đoàn để quên.
Dật Chu ghi xong điều thứ tư, đọc lại cả hai điều vừa nghe cho ông lão kiểm. Ông lão sửa một chỗ trong câu ghi của anh về điều thứ ba. Chỗ anh ghi là lùi vào hậu trường, ông bảo thêm hai chữ dần dần phía trước, vì lùi một bước lấy lệ rồi quay đi cũng là sai. Dật Chu sửa ngay.
Buổi truyền kết thúc lúc mười giờ rưỡi. Về tới rạp, Dật Chu đứng trước tấm bảng trắng ở hậu trường, chép thêm hai điều mới xuống dưới hai điều hôm qua. Điều thứ ba: Khi hạ màn, cúi đầu lùi dần vào hậu trường, không quay lưng bước thẳng. Điều thứ tư: Không nhặt vàng mã trên sàn sân khấu trong buổi diễn. Anh ghi ngày tháng ở góc bảng, đúng thói quen Kiến Văn đã đặt ra hôm trước. Bốn dòng chữ đen nằm liền nhau. Dưới chúng chỉ còn trống đúng một dòng.
Chiều hôm ấy, bà Lục bắt đầu dạy Dật Chu đi lùi trên sân khấu. Bà cho dựng màn nhung ở thế hạ nửa, đánh dấu phấn một vạch ở giữa sân khấu làm điểm bắt đầu. Dật Chu đứng ở vạch phấn, cúi đầu xuống một tầm vừa phải, rồi lùi từng bước về phía cánh gà phải. Lần đầu, anh lùi được bốn bước thì vai suýt chạm vào khung cảnh trí dựng bên phải. Bà Lục cho làm lại. Lần thứ hai, anh lùi lệch sang trái. Tới lần thứ năm, bước chân của anh mới đi thẳng một đường, đầu vẫn cúi, mặt vẫn hướng ra khán phòng tối cho tới khi lưng anh chạm mép cánh gà.
Tiểu Bảo đứng xem ở cửa hậu trường, xem hết năm lần tập thì thốt lên một câu rất thật.
- Nhìn thì dễ thế mà làm khó ghê. Em cứ tưởng cúi đầu đi lùi là việc trẻ con cũng làm được.
Bà Lục chống gậy, quay sang cậu, giọng bà nghiêm mà không nặng.
- Việc nào của lệ này nhìn qua cũng dễ hết, cháu ạ. Khó là ở chỗ đêm ấy, giữa sân khấu tối, tim đập mạnh, chân mình chỉ muốn quay lưng chạy cho nhanh vào trong. Giữ được bước lùi chậm rãi lúc ấy mới là giữ lệ. Từ mai, cháu cũng tập theo. Vai phụ hạ màn trước vai chính, bước của cháu sai thì cả hàng diễn viên phía sau lệch theo.
Tiểu Bảo đáp vâng, rồi xin bà cho tập ngay lượt đầu tiên trong chiều nay. Bà đồng ý. Trong lúc hai người tập đi lùi ở nửa sân khấu bên phải, Nhạc Sinh ở gian nhạc cụ bắt đầu soạn lại phần nhạc kết của vở. Ông kéo dài câu kết thêm bốn nhịp phách, ghi chú rõ vào phổ rằng phần kéo dài này dành cho bước lùi tạ màn. Ông nói vọng ra, nhạc kết từ nay tập theo bản mới, để tới đêm diễn, tiếng nhạc còn ngân thì người còn lùi, người vào tới cánh gà thì nhạc mới dứt.
Dật Chu đứng sang một bên, nhìn cậu tập sự trẻ nhất đoàn cúi đầu, lùi từng bước vụng về trên sàn sân khấu, và anh chợt thấy buổi chiều này giống một buổi truyền nghề cũ kỹ mà anh từng chỉ được nghe kể. Lệ không còn nằm trên trang sổ của miếu nữa. Nó đã đi vào chân của từng người trong đoàn, từng bước một.