ÂM HÍ RẠP HÁT CỔ THƯỢNG HẢI - Chương 14: Hai Quy Tắc Đầu: Hàng Ghế Và Dây Đàn
Sáng ngày 16 tháng 08 năm 2026, lúc mười giờ hai mươi phút, đoàn Hồi Xuân ngồi trong sân miếu nhỏ, nghe đạo sĩ Chu Huyền Thanh truyền hai quy tắc nghề…
Nội dung chương
Sáng ngày 16 tháng 08 năm 2026, lúc mười giờ hai mươi phút, đoàn Hồi Xuân ngồi trong sân miếu nhỏ, nghe đạo sĩ Chu Huyền Thanh truyền hai quy tắc nghề đầu tiên của Âm Hí.
Lần này gần như cả đoàn đều có mặt. Kiến Văn cho nghỉ buổi tập sáng, chỉ để Tiểu Bảo và một diễn viên trẻ ở lại rạp trông coi. Ghế đá trong sân không đủ, Nhạc Sinh mang theo chiếc ghế xếp của dàn nhạc, Vân Trang ngồi trên bậc thềm cạnh bà Lục. Ông lão ngồi ở chỗ quen thuộc bên bàn đá. Cuốn sổ lệ bọc vải chàm đặt trước mặt ông, mở sẵn ở một trang chép tay, chữ nhỏ và đều.
Trước khi vào quy tắc, Dật Chu báo lại chuyện đêm qua. Anh kể tiếng gõ nhịp vang lúc mười một giờ năm mươi phút, kể Nhạc Sinh đối chiếu phổ nhạc và nhận ra câu nhịp mở đầu hồi hai. Anh nói đoàn đã ghi đủ vào nhật ký chung, có chữ ký của ba người chứng kiến.
Ông lão nghe hết, không tỏ vẻ ngạc nhiên. Ông chỉ hỏi Nhạc Sinh một câu.
- Ông nhạc công, ông có chắc về câu nhịp ấy không.
- Chắc, thưa đạo sĩ. Tôi chép phổ cả đời. Câu nhịp ấy nằm trong phổ hồi hai của vở này, mở đầu đoạn Chung Quỳ ra sân khấu. Tai tôi nghe, tay tôi gõ lại trên giấy, khớp từng nhịp nghỉ.
Ông lão nghe xong thì đặt tay lên cuốn sổ lệ.
- Khớp là phải. Vở treo thì nhịp của nó còn treo theo. Các vị càng tập gần tới chỗ dang dở, những dấu hiệu càng rõ. Đó là lý do hôm nay ta bắt đầu truyền quy tắc. Từ giờ trở đi, các vị tập vở không còn là tập riêng cho người sống xem nữa. Các vị đang tập để đứng vào một buổi diễn có lệ riêng. Lệ ấy gồm năm điều. Hôm nay ta truyền hai điều đầu. Nghe cho kỹ, hỏi cho cạn, rồi về chép lên bảng ở hậu trường để ngày nào cũng nhìn thấy. Ai trong đoàn vắng mặt hôm nay, về phải nghe người có mặt kể lại nguyên văn, không nghe tóm tắt, không nghe kể vắn tắt qua điện thoại.
Ông giơ một ngón tay lên.
- Điều thứ nhất. Suốt buổi diễn Âm Hí, đào kép trên sân khấu tuyệt đối không nhìn thẳng xuống hàng ghế trống của khán phòng. Nhìn lướt qua thì được. Nhìn bằng khóe mắt thì được. Nhưng không được đứng giữa sân khấu, mở mắt nhìn thẳng xuống dưới, đối diện với hàng ghế như đối diện với khán giả thường ngày.
Dật Chu ghi chép, rồi hỏi ngay điều anh băn khoăn nhất với tư cách vai chính.
- Thưa đạo sĩ, diễn viên diễn thì phải nhìn xuống khán phòng. Nhiều đoạn Chung Quỳ bước ra giữa sân khấu, lời hát hướng thẳng về phía trước. Không nhìn thẳng thì diễn bằng cách nào.
- Bằng cách mà các bậc tiền bối vẫn diễn. Mắt nhìn chếch qua vai, nhìn vào khoảng trống bên trên hàng ghế, nhìn xuống sàn trước mặt một tầm, hoặc để tầm mắt đi lướt như nhìn một dòng sông chảy qua. Cách giữ tầm mắt cho từng đoạn, các vị sẽ tập dần trong những ngày tới, có bà Lục ở đó mà sửa cho. Hôm nay ta chỉ truyền điều cấm. Nhớ lấy gốc của điều cấm này. Hàng ghế đêm ấy không trống theo nghĩa thường. Người sống nhìn thẳng xuống là tự đặt mình vào thế đối diện. Đối diện thì phải nhận lấy cái bên kia gửi sang. Mắt người thường không chịu nổi việc ấy lâu. Nhẹ thì choáng, nặng thì ngã ngay trên sân khấu. Mà ngã giữa buổi Âm Hí, các vị biết rồi, vở lại treo thêm một lần nữa.
Bà Lục ngồi trên bậc thềm, góp thêm một câu bằng giọng của người từng đứng trên sân khấu rạp ấy.
- Hồi tôi còn trẻ, các cụ trong đoàn dặn câu này trước mọi câu khác. Diễn cho người sống thì nhìn xuống là lễ phép với khán giả. Diễn Âm Hí thì nhìn thẳng xuống là vô lễ và dại dột. Tôi tập mãi mới quen cái tật nhìn chếch. Cậu Chu là vai chính, đứng giữa sân khấu nhiều nhất, cậu phải tập điều này trước cả đoàn.
Ông lão giơ ngón tay thứ hai.
- Điều thứ hai. Trong suốt buổi diễn, không được ngắt quãng, không được ngừng diễn, dù nhạc cụ đứt dây hay xảy ra trục trặc gì khác trên sân khấu. Đàn đứt dây thì nhạc công bỏ đàn, chuyển sang gõ phách giữ nhịp. Diễn viên nghe phách mà diễn tiếp. Đạo cụ đổ thì diễn viên lách qua mà diễn. Một người vấp thì người bên cạnh đỡ bằng vai diễn của mình. Buổi diễn đã mở màn là phải đi một mạch tới hạ màn. Dừng lại giữa chừng, dù chỉ một phút, cũng là phá vỡ cả suất diễn.
Nhạc Sinh nghe tới điều này thì ngồi thẳng dậy. Đây là phần việc chạm đúng vào nghề của ông. Ông hỏi rất cụ thể.
- Thưa đạo sĩ, dàn nhạc của đoàn có ba cây đàn chính thay nhau giữ nền. Đứt một dây chưa chắc đã đứt cả cây đàn. Ý ông là dù chỉ đứt một dây nhỏ, người chơi cũng không được dừng lại thay dây ngay lúc ấy.
- Đúng vậy. Buổi thường, đứt dây thì dừng một lát, thay dây, khán giả chờ được. Buổi Âm Hí không có chỗ cho cái dừng ấy. Người chơi đàn nghe tiếng dây đứt thì hạ đàn xuống, cầm phách lên, nhịp không được rơi. Diễn viên trên sân khấu nghe nhịp phách đổi mà không nghe tiếng đàn, cũng không được ngơ ngác, không được nhìn xuống dàn nhạc hỏi han. Cứ diễn. Mọi sự đối phó phải tập trước từ bây giờ, tập cho tới khi nó thành phản xạ của tay chân, không cần ai ra lệnh.
- Điều này tôi làm được. Tôi sẽ tập cho cả dàn nhạc đổi sang phách ngay trong buổi tập ngày mai. Đứt dây nào, ở đoạn nào, cũng đổi được trong vòng một câu hát.
Ông lão nhìn ông, giọng dịu xuống một chút.
- Ta biết ông làm được. Người giữ nhịp là người giữ mạch của cả buổi diễn. Đêm ấy, một nửa sự thành bại nằm ở đôi tay của ông.
Dật Chu ghi xong hai điều thì đọc lại thành tiếng cho cả đoàn nghe, đúng như cách Kiến Văn đã làm ở buổi điều kiện. Ông lão nghe, sửa một chỗ. Chỗ Dật Chu ghi là không nhìn xuống khán phòng, ông bảo sửa thành không nhìn thẳng xuống hàng ghế trống. Nhìn thì vẫn nhìn, cấm là cấm cái nhìn thẳng. Một chữ thẳng ấy là cốt lõi của điều thứ nhất. Dật Chu sửa ngay trên sổ tay.
Buổi truyền quy tắc kết thúc lúc gần mười một giờ rưỡi. Trên đường về rạp, Kiến Văn ghé qua một cửa hàng văn phòng phẩm ở đầu phố, mua một tấm bảng trắng lớn và hai cây bút dạ. Về tới hậu trường, anh ta treo tấm bảng lên bức tường đối diện cửa cánh gà, chỗ mọi người ra vào sân khấu đều phải đi qua. Bên trên cùng của bảng, anh ta viết dòng chữ: Bảng quy tắc Âm Hí, đoàn Hồi Xuân. Rồi anh ta nhường bút cho Dật Chu.
- Cậu là người nghe lệ kỹ nhất, cũng là người đứng giữa sân khấu đêm ấy. Cậu chép. Chép to, rõ, để ai đi qua cũng đọc được.
Dật Chu đứng trước tấm bảng trắng còn thơm mùi mới. Anh viết điều thứ nhất, nắn nót từng chữ: Suốt buổi diễn, không nhìn thẳng xuống hàng ghế trống. Xuống dòng, anh viết tiếp điều thứ hai: Không ngừng diễn dù đứt dây đàn, không ngắt quãng giữa chừng. Viết xong, anh lùi lại một bước. Hai dòng chữ đen nằm ngay ngắn trên mặt bảng trắng. Bên dưới chúng còn một khoảng trống lớn, đủ cho ba dòng nữa.
Vân Trang đứng sau lưng anh, đọc lại hai điều một lần nữa rồi nói khẽ.
- Còn ba điều nữa. Bảng này đầy chữ hôm nào, là đoàn mình gần tới đêm ấy hôm ấy.
Kiến Văn lấy bút, ghi thêm vào góc dưới của bảng một dòng nhỏ: đã truyền hai điều, ngày 16 tháng 08. Anh ta nói từ nay mỗi điều truyền thêm đều ghi ngày tháng ngay dưới điều ấy, để sau này ai xem lại bảng cũng biết đoàn đã học lệ theo đúng thứ tự, không điều nào nghe phong thanh bên ngoài rồi tự chép vào. Nhạc Sinh thì xin phép về sớm mười phút trong buổi tập chiều, để ông bắt đầu soạn cách đổi sang phách cho dàn nhạc ngay từ hôm nay, không chờ tới ngày mai như ông vừa hứa ở miếu.
Chiều hôm đó, buổi tập hồi hai diễn ra dưới tấm bảng mới treo. Trước khi vào đoạn tập chính, Nhạc Sinh cho dàn nhạc thử một lần đổi nhịp theo điều thứ hai. Đang giữa câu nhạc, ông ra hiệu bằng tay trái, người chơi đàn thứ nhất hạ đàn xuống, cầm đôi phách lên gõ tiếp mà nhịp không rơi một nhịp nào. Lần thử đầu còn hơi gượng ở chỗ chuyển tay. Lần thử thứ hai đã trơn tru hơn hẳn. Dật Chu đứng giữa sân khấu nghe tiếng đàn tắt đi mà tiếng phách vẫn đều, lòng anh yên xuống một phần. Ít nhất thì một trong hai điều vừa học đã có cách giữ cụ thể ngay trong buổi chiều đầu tiên.
Mỗi lần đi qua cửa cánh gà ra sân khấu, Dật Chu đều liếc nhìn hai dòng chữ trên bảng một lần. Tới buổi tập thứ ba của đoạn mở đầu, anh nhận ra tầm mắt của mình đã tự động chếch đi một chút khi bước ra giữa sân khấu, không còn hướng thẳng xuống hàng ghế như thói quen cũ. Thay đổi nhỏ tới mức khán giả thường khó mà nhận ra. Nhưng bà Lục ngồi xem tập ở hàng ghế giữa thì nhận ra. Bà gõ nhẹ cây gậy xuống sàn, nói một câu ngắn.
- Bắt đầu vào nếp rồi đấy. Cứ thế mà tập. Mai này đứng giữa sân khấu tối, chính cái nếp ấy giữ chân cậu.