ÂM HÍ RẠP HÁT CỔ THƯỢNG HẢI - Chương 15: Nhạc Sinh Kể Lần Đứt Dây Của Gánh Hát Xưa
Chiều ngày 16 tháng 08 năm 2026, lúc ba giờ, buổi tập của đoàn Hồi Xuân nghỉ giải lao dài hơn thường lệ, vì dàn nhạc vừa tập liền hai giờ phần đổi nhịp…
Nội dung chương
Chiều ngày 16 tháng 08 năm 2026, lúc ba giờ, buổi tập của đoàn Hồi Xuân nghỉ giải lao dài hơn thường lệ, vì dàn nhạc vừa tập liền hai giờ phần đổi nhịp sang phách.
Đó là bài tập Nhạc Sinh tự đặt ra ngay sau khi nghe điều thứ hai ở miếu. Ông chia dàn nhạc thành từng cặp, một người chơi đàn, một người cầm phách chờ sẵn. Đang giữa câu nhạc, ông hô một tiếng, người chơi đàn phải hạ đàn xuống giá, cầm phách lên và gõ tiếp đúng nhịp đang đi. Hai giờ liền, gian nhạc cụ chỉ nghe tiếng đàn nổi lên rồi tắt đi, tiếng phách chen vào, lúc đầu còn lệch nhau nửa nhịp, về sau khớp dần. Hai nhạc công trẻ mồ hôi ướt cả lưng áo. Nhạc Sinh không cho ai nghỉ sớm, ông nói bài tập này đêm rằm có thể phải dùng thật, tập ẩu là tự lừa mình.
Nhạc Sinh cho dàn nhạc nghỉ tay. Mấy nhạc công trẻ kéo nhau ra sân sau hút gió. Trong gian nhạc cụ chỉ còn lại Nhạc Sinh, Dật Chu, Vân Trang và Tiểu Bảo. Tiểu Bảo rót nước từ bình giữ nhiệt ra bốn chiếc cốc, đặt trước mặt từng người. Cậu vừa ngồi xuống thì hỏi ngay câu mà từ sáng tới giờ cậu vẫn để trong bụng.
- Bác Sinh, sáng nay ở miếu, đạo sĩ nói đứt dây cũng không được ngừng diễn. Cháu nghe thì biết là lệ, nhưng cháu vẫn chưa hiểu hết. Ngừng có một lát để thay dây thôi mà. Người xem thường ngày chờ được cả buổi, sao đêm ấy lại không chờ được một lát.
Nhạc Sinh cầm cốc nước, xoay trong tay một vòng. Ông không đáp ngay. Ông nhìn ra phía sân khấu qua khe cửa gian nhạc cụ, nơi ánh đèn tập vẫn còn sáng.
- Câu hỏi của cậu, mấy chục năm trước tôi cũng hỏi thầy tôi y như vậy. Hỏi xong, thầy tôi không giảng lệ. Thầy tôi kể cho tôi nghe một chuyện. Chuyện của một gánh hát lưu động ngày xưa. Tôi nghe thầy kể một lần, nhớ tới tận bây giờ. Hôm nay tôi kể lại cho các cậu nghe. Nhưng tôi nói trước một điều cho rõ. Đây là chuyện nghề truyền miệng, thầy kể cho trò nghe bên bếp lửa và trong gian nhạc cụ. Không có sổ sách nào ghi lại. Không ai kiểm chứng được từng chữ. Các cậu nghe để biết người xưa sợ điều gì, chứ đừng coi đây là chuyện đã xảy ra đúng từng ly từng tí.
Dật Chu đặt cốc nước xuống, ngồi thẳng lên. Anh biết mỗi khi Nhạc Sinh nói bằng giọng này, phần sắp kể là phần ông coi trọng nhất.
- Ngày ấy tôi còn trẻ, mới vào nghề được vài năm, theo thầy đi phụ đàn cho các gánh hát lưu động. Thầy tôi kể, trước khi tôi vào nghề ít lâu, có một gánh hát rong khá tiếng tăm ở vùng ấy. Gánh có ông bầu già, người khó tính và giữ lệ nghề còn hơn giữ tiền. Gánh đi diễn ở các rạp huyện, mỗi nơi ở lại dăm bữa nửa tháng. Một năm, gánh ấy nhận diễn ở một rạp cũ trong một thị trấn nhỏ. Rạp ấy cũng có lệ đêm như rạp mình, cũng có một vở diễn cũ chưa từng diễn trọn. Người giữ rạp ở đó dặn gánh phải diễn một suất Âm Hí vào đêm rằm, đủ các điều cấm kỵ, trong đó có điều không được ngừng diễn giữa chừng.
Trước đêm diễn, ông bầu già còn cẩn thận hơn người giữ rạp. Ông gọi cả gánh lại, dặn đi dặn lại từng điều một, bắt người chơi đàn chính mang theo hai bộ dây dự phòng buộc sẵn bên hông ghế. Ông nói, dây đứt thì kệ dây, người cứ chơi tiếp bằng tay không trên mặt đàn cũng được, miễn tiếng không ngừng. Cả gánh nghe, ai cũng gật gù. Tới lúc việc xảy ra thật giữa đêm, người nhớ lời dặn lại là người ngồi xa cây đàn nhất, còn người cầm đàn thì quên sạch.
Vân Trang nghe tới đây thì chen vào một câu rất khẽ.
- Nghe quen quá, bác ạ. Y như đoàn mình bây giờ.
- Ừ, nghề này xưa nay vẫn thế, chuyện cũ cứ quay lại với người mới. Thầy tôi kể, đêm ấy gánh diễn rất suôn sẻ ở hồi đầu. Tới hồi giữa, lúc vở đang vào đoạn căng nhất, cây đàn chính của dàn nhạc bỗng đứt một dây. Tiếng đàn đang đi thì khựng lại một nốt chết, nghe rõ mồn một trong rạp vắng. Người chơi đàn lúc ấy là một tay đàn giỏi, nhưng tính nóng. Anh ta quen diễn cho người sống, quen cái kiểu đứt dây thì cả sân khấu chờ mình. Anh ta giơ tay ra hiệu cho diễn viên chậm lại, rồi cúi xuống thay dây ngay tại chỗ ngồi.
Tiểu Bảo nuốt nước bọt, hỏi dồn.
- Rồi sao nữa hả bác. Thay dây có lâu không.
- Không lâu. Thầy tôi nói, chỉ chừng vài phút. Dây mới lắp xong, dàn nhạc bắt lại nhịp, diễn viên diễn tiếp, vở đi tới hết và hạ màn như thường. Đêm ấy, bề ngoài nhìn vào thì chẳng có chuyện gì xảy ra cả. Khách khứa của gánh ra về, ông bầu còn mừng vì qua được một đêm khó. Nhưng từ sau đêm ấy, gánh hát ấy không còn yên nữa.
Nhạc Sinh nói tới đây thì dừng lại uống một ngụm nước. Ông kể tiếp, giọng trầm xuống.
- Thầy tôi không kể những chuyện giật gân. Thầy chỉ kể những việc rất nhỏ mà dai dẳng. Gánh đi tới rạp nào, diễn đêm đầu tiên yên ổn, tới đêm thứ hai là dàn nhạc có chuyện. Khi thì dây đàn mới thay tự đứt giữa câu nhạc không ai chạm vào. Khi thì trống da bị ẩm dù trời nắng ráo, gõ không ra tiếng. Diễn viên thì người mất giọng không rõ cớ, người quên lời ở đúng đoạn thuộc nhất. Khán giả thưa dần. Các rạp huyện lần lượt tìm cớ từ chối cho gánh thuê dài ngày. Ông bầu già là người hiểu chuyện trước nhất. Ông nói với cả gánh một câu mà thầy tôi nhớ nguyên văn. Đêm ấy mình ngừng một lần, là mình dạy cho bên kia biết mình có thể ngừng. Vở đã treo một lần, mình làm nó treo thêm lần nữa, ngay trước mặt người ta. Từ nay đi đâu, cái treo ấy cũng đi theo.
- Thế gánh ấy về sau ra sao, thưa bác.
Dật Chu hỏi câu ấy rất khẽ. Nhạc Sinh lắc đầu.
- Không ai trong chuyện kể gặp chuyện gì khủng khiếp. Không ai mất mạng, không ai phát điên như chuyện ma người ta vẫn thêu dệt. Gánh chỉ lụn dần. Người này bỏ đi tìm gánh khác, người kia về quê làm việc đồng áng. Ông bầu già cố giữ thêm được ít lâu rồi cũng giải tán gánh, bán dần đạo cụ và nhạc cụ. Người chơi đàn nóng tính ngày ấy về sau không bao giờ dám nhận diễn suất đêm ở rạp cũ nữa. Anh ta chuyển hẳn sang dạy đàn cho trẻ con trong làng. Thầy tôi kể xong chuyện thì dặn tôi đúng một câu. Nghề nhạc trong Âm Hí, tay đàn là tay giữ mạch. Mạch đứt thì nối bằng phách, bằng trống, bằng tiếng gõ của chính đôi tay mình, nhưng không được để mạch ngừng. Ngừng một nhịp thôi cũng là ngừng.
Gian nhạc cụ im lặng một lúc sau khi câu chuyện kết thúc. Ngoài sân sau, tiếng mấy nhạc công trẻ nói cười vọng vào, xa và nhẹ, nghe như ở một thế giới khác hẳn. Tiểu Bảo ngồi ôm cốc nước đã nguội, mặt cậu nghiêm lại, không còn vẻ tò mò như lúc mới hỏi.
- Cháu hiểu rồi. Bảo sao sáng nay đạo sĩ nói, một nửa sự thành bại của đêm diễn nằm ở tay bác Sinh.
- Đừng đặt hết lên tay tôi như thế. Nằm ở tay cả dàn nhạc, và ở chân các cậu trên sân khấu nữa. Tôi giữ nhịp không rơi. Các cậu giữ chân không dừng. Hai bên cùng giữ thì vở mới đi được một mạch.
Vân Trang ghi lại mấy ý chính của câu chuyện vào sổ của cô, ghi rõ ở đầu mục là chuyện nghề truyền miệng do nhạc công kể lại, không phải sự việc của đoàn. Cô nói, ghi như vậy để sau này ai đọc lại sổ cũng không lẫn chuyện kể với chuyện thật của rạp Thiên Lạc. Dật Chu tán thành cách ghi ấy. Từ ngày vào rạp tới giờ, đoàn đã học được một thói quen. Việc gì mắt thấy tai nghe trong rạp thì ghi là việc của rạp. Việc gì nghe người xưa kể lại thì ghi là chuyện kể. Hai thứ để lẫn nhau, sau này đối chiếu lệ sẽ rối hết.
Buổi giải lao kết thúc. Nhạc Sinh đứng dậy, gọi dàn nhạc quay lại gian nhạc cụ. Phần tập chiều hôm ấy đổi hẳn không khí. Không ai còn coi bài tập đổi sang phách là một bài tập phụ nữa. Nhạc Sinh cho tập lại từ đầu, khó tính hơn hẳn buổi sáng. Ông bắt từng người chơi đàn tập động tác hạ đàn, cầm phách, bắt nhịp lại, làm đi làm lại cho tới khi cả ba người đều làm xong trong đúng một câu hát. Ông còn bắt Dật Chu đứng trên sân khấu diễn thử một đoạn trong lúc dàn nhạc cố ý bỏ đàn giữa chừng. Tiếng đàn tắt. Tiếng phách nổi lên. Dật Chu nghe nhịp đổi mà không quay đầu, không khựng bước, diễn trọn đoạn ấy tới câu cuối.
Nhạc Sinh gõ phách dừng lại, nhìn lên sân khấu, nói to cho cả gian nhạc cụ nghe.
- Cứ giữ được như thế này, đêm rằm dây có đứt thật, chúng ta cũng không sợ.
Dật Chu bước xuống khỏi sân khấu, vào gian nhạc cụ, ngồi xuống chiếc ghế trống cạnh Nhạc Sinh. Mồ hôi trên trán anh còn chưa khô. Anh mở cuốn sổ tay của mình, ghi thêm một dòng dưới hai điều quy tắc chép hôm qua. Dòng ghi không phải là lệ, mà là điều anh tự rút ra cho mình sau câu chuyện buổi chiều. Trên sân khấu, người diễn viên không giữ được mạch nhạc, nhưng mạch nhạc ngừng thì người diễn viên cũng không được phép dừng theo. Anh ghi xong, khép sổ lại, và ngồi yên nghe dàn nhạc bắt đầu một lượt tập mới, tiếng đàn và tiếng phách thay nhau nổi lên trong gian phòng nhỏ.