BẠCH HỔ NGẬM KIẾM NÚI TRÀ BỒNG - Chương 49: Hồ sơ rừng cấm được ký

Trang hoàn thiện hồ sơ tín ngưỡng thờ Thiên Y A Na và tục thờ hổ của vùng Trà Bồng trong buổi sáng cuối cùng của đợt công tác. Hồ sơ gồm đủ các phần: sổ…

Nội dung chương

Trang hoàn thiện hồ sơ tín ngưỡng thờ Thiên Y A Na và tục thờ hổ của vùng Trà Bồng trong buổi sáng cuối cùng của đợt công tác. Hồ sơ gồm đủ các phần: sổ vía và lệ rải cát đón dấu chân, Lệnh Bài Ngũ Hổ bằng gỗ thị. Lệ cấm rừng của bản. Hình dạng và tên hiệu của Bạch Hổ Sơn Quân trong tư liệu Đạo Mẫu, cùng toàn bộ ghi chép lễ sống của mùa vía năm nay.

Bản dưới chân Cà Đam thức dậy sớm theo tiếng gà và tiếng chày giã gạo, khói bếp lên từ nhiều mái nhà cùng một lúc. Trong bản, chuyện của miếu và chuyện của rừng là chuyện chung, nhà nào cũng có phần, không ai đứng ngoài được. Đêm càng về khuya, sương càng dày, đứng cách nhau chục bước đã chỉ còn thấy bóng người mờ trong sương.

Trang làm hồ sơ theo cách của người làm văn hóa: chụp ảnh trước, ghi lời kể nguyên văn sau, rồi mới đối chiếu tư liệu. Người làm nghề giữ rừng hiểu rằng một dấu vết nhỏ bị bỏ qua hôm nay có thể thành một mất mát lớn vào tuần sau. Mỗi biên bản Đức lập đều có đủ người chứng kiến ký tên, ảnh chụp đính kèm và số đo ghi bằng số rõ ràng.

Cùng ngày, quy ước bảo vệ rừng cấm giữa hạt kiểm lâm, bản làng và miếu được ký lại tại sân miếu với sự có mặt của đủ ba bên. Quy ước mới có thêm hai điều khoản quan trọng rút ra từ mùa này: gốc cây huê và đường đầu ngõ vào rừng cấm là vùng bất khả xâm phạm. Và lệnh bài nhà nào gỡ xuống phải báo già làng ngay, không được tự ý gỡ vì bất kỳ lý do gì.

Người Cor trong bản sống nép vào chân núi, nhà nào cũng có vườn sau trồng rau và chuồng nhỏ nuôi vài con gà. Tiếng mưa trên mái tôn của điểm trường và nhà dân gõ liên hồi, át cả tiếng người nói chuyện trong nhà. Trời Trà Bồng cuối tháng mười đổi tính từng ngày, nắng vừa lên được một buổi thì mây từ phía biển lại kéo về đen kịt.

Mùi trầm trong miếu Thiên Y A Na còn vương lại từ buổi lễ sớm, quyện với mùi gỗ ẩm và mùi đất sau mưa thành một thứ mùi riêng của miếu cổ. Tiếng côn trùng trong đêm mưa thưa hẳn, chỉ còn tiếng ếch nhái ngoài đồng và tiếng nước nhỏ giọt từ mái hiên. Tiếng mõ trong miếu Thiên Y A Na gõ đều đều, không vội, như nhịp thở của một người đã quen chờ đợi qua nhiều mùa mưa bão.

- Hồ sơ của em hoàn thiện rồi, bà Hoa, già làng. Phần nghi thức rải cát, lệnh bài và lệ rừng cấm, em ghi đủ cả, có ảnh và biên bản kèm theo.

- Tốt lắm, cô Trang. Còn quy ước bảo vệ rừng cấm hôm nay ký lại, có hai điều mới mà bản mình vừa trải qua mới thấy quý.

- Dạ, gốc cây huê và đường đầu ngõ là vùng bất khả xâm phạm, lệnh bài nhà nào gỡ xuống phải báo già làng. Hai điều này em ghi rõ trong hồ sơ luôn.

- Cô về huyện rồi, nhớ giữ hồ sơ này cho kỹ. Đây là câu chuyện của cả vùng, không phải của riêng nhà miếu đâu.

- Dạ, em hứa. Với em, đây là đợt công tác em nhớ nhất từ ngày làm nghề tới giờ.

Đức ký quy ước với tư cách đại diện chuyên môn của hạt kiểm lâm, cổ chân anh còn băng mà dáng đứng vẫn thẳng. Già làng Ơn ký với tư cách người giữ lệ của bản, bà Hoa ký với tư cách thủ nhang của miếu. Ba chữ ký trên cùng một văn bản là hình ảnh mà Trang chụp lại, kẹp vào hồ sơ của mình như trang kết của đợt công tác dài nhất trong năm của cô.

Đèn pin của tổ tuần tra quét qua màn mưa thành một quầng sáng vàng, soi rõ từng bụi cây rồi tắt khi qua khúc cua. Mấy người phụ nữ trong bản gùi củi về lúc chiều xuống, gùi nặng mà bước chân vẫn đều trên con dốc quen thuộc. Mưa ở miền núi không rào rào một trận rồi thôi, mưa dầm dề nhiều ngày, thấm vào đất, vào áo, vào cả giấc ngủ.

Người nhà miếu đi lại trong miếu Thiên Y A Na rất khẽ, nói với nhau bằng giọng thấp, giữ cho gian thờ một sự yên tĩnh cần thiết. Tiếng chó sủa trong đêm là tín hiệu quen thuộc của bản: sủa một hồi rồi im là khách quen, sủa dai dẳng là có chuyện lạ. Trong các cuộc họp của bản và kiểm lâm, người ta nói thẳng, nói ngắn, và ghi lại điều đã thống nhất ngay tại chỗ.

Trang cũng bổ sung vào hồ sơ phần ghi chép về điểm trường tránh bão và đợt sơ tán vừa qua, vì cô cho rằng bảo vệ rừng và bảo vệ người ở vùng này là hai mặt của cùng một nếp sống. Hồ sơ của cô vì thế không chỉ là hồ sơ tín ngưỡng, nó là hồ sơ về cách một cộng đồng sống với rừng, với bão và với vị thần bảo hộ của họ.

Điện thoại ở vùng núi sóng chập chờn, muốn gọi một cuộc cho trọn vẹn phải ra chỗ đất cao hoặc đứng yên một chỗ. Không khí trước bão nặng và đứng gió một cách khác thường, chim chóc im tiếng, người già trong bản nhìn trời mà lo. Nước suối dâng lên sau mỗi trận mưa lớn, chảy xiết và đục, qua cầu tạm phải vịn tay vào dây mới dám bước.

Khói hương ở miếu Thiên Y A Na lên thẳng rồi mới tản ra dưới mái ngói, làm những chữ trên hoành phi sẫm lại trong làn khói mỏng. Ánh sáng trong miếu Thiên Y A Na luôn dịu, kể cả giữa trưa, vì mái ngói dày và hàng cau trước sân đã che bớt nắng gắt miền Trung. Điểm trường của bản nằm ở khoảng đất cao giữa bản, mái tôn mới lợp lại sau mùa bão năm trước, sân trường quét sạch.

Chiều đó, Trang chia tay bà Hoa và già làng Ơn ở sân miếu. Bà Hoa tặng cô một tấm Lệnh Bài Ngũ Hổ nhỏ bằng gỗ thị do người trong bản tạc, để cô treo ở phòng làm việc của mình. Trang nhận tấm lệnh bài bằng hai tay, hiểu rằng món quà này là lời cảm ơn của cộng đồng dành cho người đã ghi chép câu chuyện của họ một cách đúng đắn và tôn trọng.

Làm kiểm lâm ở vùng này là làm bạn với đường mòn, với bản đồ và với những buổi chờ đợi dài hơn là chạy đuổi. Mây sà xuống thấp che mất đỉnh Cà Đam từ sớm, nhìn từ bản chỉ thấy một biển mây trắng xám trải ngang lưng núi. Giấy tờ trong ngăn kéo của lán tuần tra được xếp theo ngày, tháng nào ra tháng đó, ai cần tra cứu cũng tìm được ngay.

Trên bàn thờ ở miếu Thiên Y A Na, đèn dầu cháy nhỏ và đều, chén nước trong veo đặt ngay ngắn trước bài vị của Thánh Mẫu. Gió trên sườn Cà Đam thổi mạnh hơn dưới bản, cây cối nghiêng theo một hướng quen thuộc của mùa bão. Buổi tối ở bản yên tĩnh sớm, đèn trong các nhà tắt dần theo giờ, chỉ còn tiếng chó sủa vu vơ ở đầu bản.

Đêm ở chân núi tối đặc, không có đèn đường, ánh sáng duy nhất là đèn dầu và đèn pin của người gác đêm. Đường trong bản là đường đất pha đá, mưa xuống thì lầy, nắng lên thì bụi, trẻ con đi học phải xắn quần qua đoạn suối cạn. Sau nửa đêm, bản chìm hẳn vào yên tĩnh, chỉ còn người gác và người trực ở miếu thức cùng tiếng mưa đều đều.

Người dân vùng này nhìn màu mây và hướng gió là đoán được mưa bão sắp về, kinh nghiệm truyền qua nhiều đời làm ruộng nương. Trong đêm khuya, mọi âm thanh nhỏ đều nghe rõ hơn ban ngày: tiếng lá rơi, tiếng cành khô gãy, tiếng bước chân xa. Ông Thao ít nói về việc làm của mình, nhưng việc gì ông đã nhận thì ông làm tới nơi, chậm mà chắc.

Trong miếu Thiên Y A Na, mọi đồ lễ đều có chỗ riêng của nó: khay trầu, bình hoa, đĩa quả, không món nào đặt sai vị trí quen thuộc. Bà Hoa không quen giấy tờ hành chính, nhưng sổ vía của miếu thì bà thuộc từng trang, từng dòng, từng tên người. Tiếng nói của người bản trầm và ngắn, khách tới nhà được mời nước chè trước rồi mới hỏi tới chuyện làm ăn hay chuyện rừng.

Đức ghi chép mọi việc vào sổ tay bằng chữ nhỏ và đều, ngày giờ viết rõ ở đầu trang, không để sót một mốc nào. Buổi chiều sau mưa, sương lên từ các thung lũng, phủ trắng những sườn đồi gần bản rồi mới lan tới chân núi. Bà Hoa vẫn giữ nếp cũ ở miếu Thiên Y A Na: việc gì cũng làm chậm, làm đủ, không bớt một bước nào của lệ nhiều đời truyền lại.

Tiếng chuông nhỏ treo ở góc miếu Thiên Y A Na thỉnh thoảng rung lên vì gió, âm thanh trong và ngắn, nghe rõ trong buổi sớm yên ắng. Nền gạch của miếu Thiên Y A Na mát lạnh dưới chân trần, hơi ẩm thấm qua từng kẽ gạch sau nhiều ngày mưa dầm ở Trà Bồng. Ngoài hiên miếu Thiên Y A Na, mấy chậu cau cảnh hứng nước mưa nhỏ giọt đều đều xuống bậc đá phủ rêu xanh.

Người gác đêm ở bản chia nhau theo ca, mỗi ca hai người, đi một vòng quanh các điểm đã hẹn rồi quay về nhà rông. Sổ vía đặt trên kệ gỗ ở miếu Thiên Y A Na đã ngả màu theo năm tháng, bìa sổ sờn mép, từng trang chép tay nắn nót của nhiều đời thủ nhang. Già làng Ơn được cả bản nghe theo không phải vì ông nói to, mà vì ông nhớ hết lệ cũ và chưa từng thiên vị nhà nào.

Sau cơn mưa đêm, đất trong vườn và trên đường mòn mềm nhũn, dấu chân của người và vật in lại rõ hơn ngày nắng. Đức quen với những đêm tuần tra dài, áo mưa sũng nước, sổ tay phải bọc trong túi nilon mới giữ được khô. Gió từ phía Cà Đam thổi về miếu Thiên Y A Na mang theo hơi lạnh của rừng, làm tấm rèm trước điện thờ khẽ lay mà không bật tung.

Trang rời Trà Bồng khi nắng chiều rọi qua tán cau trước sân miếu, hồ sơ dày cộp trong cặp và tấm lệnh bài gỗ thị được gói cẩn thận trong túi vải. Cô biết mình sẽ còn quay lại vùng này vào những mùa vía sau, không chỉ với tư cách cán bộ làm hồ sơ, mà như một người đã được cộng đồng ở đây tin tưởng giao cho câu chuyện quý nhất của họ để ghi lại cho đời sau.

Chương khác

Xem thêm