BÙA LỖ BAN ẾM NHÀ KINH BẮC - Chương 16: Người Thợ Cả Bên Kia Sông
Tối ngày năm tháng tư, trời mát sau một ngày nắng, lúc hai mươi giờ, Quân sang buồng của ông Ba ngồi. Buồng của ông Ba nằm ở gian chái phía tây nhà,…
Nội dung chương
Tối ngày năm tháng tư, trời mát sau một ngày nắng, lúc hai mươi giờ, Quân sang buồng của ông Ba ngồi. Buồng của ông Ba nằm ở gian chái phía tây nhà, trong buồng có một chiếc bàn gỗ nhỏ và ấm trà, ông Ba rót trà ra hai chén và mời anh ngồi.
Quân mở cuốn sổ tay. Anh đặt cây bút lên trang mới, anh nói anh muốn hỏi ông về toán thợ năm xưa. Ông là người trông coi nhà từ ngày khởi công đó, không ai trong nhà này nhớ chuyện dựng nhà hơn ông. Ông Ba gật đầu. Ông nói anh cứ hỏi thẳng vào việc.
- Đầu tiên, toán thợ dựng nhà này có mấy người?
- Toán thợ có mười hai người tất cả.
Đứng đầu toán là một người thợ cả rất có tiếng, dưới ông có hai thợ phó và chín thợ phụ nữa, họ ăn ở ngay tại lán dựng bên cạnh công trình này.
- Người thợ cả đó là người ở đâu?
Ông Ba đáp ông ấy ở làng mộc bên kia sông, làng đó nằm phía bên kia sông Cầu, đi đò một lát, người làng này quen gọi làng đó là làng nghề mộc. Nhà nào trong vùng dựng nhà gỗ cũng tìm tới đó.
Anh hỏi người thợ cả đó họ gì và tính tình ra sao.
- Ông ấy họ Phạm, người làng mộc bên sông.
Ông nói người thợ cả đó là bậc thầy trong nghề, tay nghề của ông nức tiếng khắp cả vùng Kinh Bắc, tính tình ông rất tự trọng và ít nói lời thừa. Thợ trong toán ai cũng nể và nghe lời ông hết.
Quân ghi họ Phạm và hai chữ bậc thầy vào sổ. Anh hỏi ông Ba có nhớ tên đầy đủ của ông không, ông Ba lắc đầu. Ông nói ông chỉ quen gọi là ông cả, người trong vùng cũng chỉ gọi ông như vậy thôi mà, tên húy của ông, ông Ba chưa từng hỏi tới bao giờ. Quân gật đầu và không hỏi thêm về tên nữa.
Anh hỏi toán thợ làm căn nhà này trong bao lâu.
- Họ làm từ tháng tư năm mười chín.
Họ làm liên tục tới gần cuối năm đó mới xong xuôi, căn nhà này là công trình lớn nhất vùng năm ấy, gỗ lim chuyển về sân chất cao như một quả đồi nhỏ. Ngày nào ông cũng ở công trình coi sóc thay gia chủ.
Quân hỏi về tay nghề của người thợ cả họ Phạm.
- Tôi chưa thấy ai cầm đục khéo hơn thế.
Khớp mộng do ông cả vạch mực thì khít như một khối, đòn dông của nhà này là do chính tay ông làm, thanh gỗ lim nguyên khối nặng mà ông xử lý rất gọn. Cả toán thợ nhìn ông làm mà học theo từng chút.
Anh ghi vào sổ dòng đòn dông do thợ cả làm, dòng đó anh gạch chân nhẹ bằng bút chì xanh dương. Ông Ba nhìn dòng gạch chân rồi rót thêm trà cho anh, ông nói căn nhà này đẹp được là nhờ tay ông cả, gia chủ ngày đó cũng khen ông cả không tiếc lời nào.
Quân hỏi không khí làm việc của toán thợ ngày đó, ông Ba đáp những tháng đầu họ làm việc rất vui. Họ hát ví và gọi nhau í ới suốt cả ngày dài, ông cả còn dạy thợ phụ cách xem vân gỗ lim tốt. Chủ nhà ngày đó cũng hay ra công trình thăm nom họ, mọi chuyện êm đẹp cho tới gần ngày bàn giao nhà.
Anh hỏi điều gì đã thay đổi vào cuối công trình, ông Ba ngồi lặng một lúc lâu rồi mới đáp khẽ. Ông nói tới cuối năm, không khí trong toán thợ khác hẳn, họ ít nói cười và làm việc trong im lặng nhiều, người thợ cả cũng lầm lì hơn hẳn trước rất nhiều. Ông hỏi han thì họ chỉ lắc đầu không nói gì.
Quân hỏi ông có biết vì sao họ thay đổi không, ông Ba đáp ông chỉ nghe loáng thoáng chuyện tiền nong. Ông là người trông coi việc dựng nhà, không giữ tiền, chuyện trả công do gia chủ và thợ cả tự bàn bạc. Ông không có mặt trong các buổi bàn bạc đó lần nào, vì thế ông không dám nói chắc điều gì về tiền.
Anh ghi vào sổ hai chữ tiền nong kèm dấu hỏi lớn, anh tôn trọng sự thận trọng đó của ông Ba già. Ông không nói điều ông không tận mắt chứng kiến nào, cách kể đó giống hệt cách làm nghề của chính anh. Quân hỏi tiếp ngày toán thợ ra về khỏi nhà này.
- Họ ra về vào cuối năm mười chín.
Ông nhớ hôm đó trời rét và có mưa phùn bay, toán thợ gói đồ nghề và ra về rất lặng lẽ hôm đó, không có bữa cơm chia tay như lệ thường ở vùng này. Người thợ cả đi cuối toán và không quay đầu lại, ông đứng ở cổng nhìn theo họ mà lòng rất lạ.
Câu kể đó làm Quân ngồi im một lúc khá lâu, một toán thợ làm nhà lớn mà ra về lặng lẽ vậy. Không cơm chia tay, không lời hẹn quay lại thăm nhà, đó không phải cách thợ xưa kết thúc một công trình đẹp. Thợ xưa quý nhà mình làm ra như con đẻ vậy mà, họ thường quay lại thăm nhà vào các dịp lễ tết.
Anh hỏi từ ngày đó ông cả có quay lại đây không, ông Ba lắc đầu. Ông đáp ông chưa từng thấy lại. Người thợ cả đó không bao giờ quay lại làng này nữa, cả toán thợ cũng không ai quay lại thăm căn nhà. Ông nói điều đó làm ông canh cánh suốt mấy năm, ông nói ông vẫn quét dọn nhà. Ông nhớ tới họ mỗi ngày.
Quân hỏi ông Ba có còn liên lạc với làng mộc không, ông đáp ông có một người quen ở bên kia sông. Người quen đó thỉnh thoảng sang chợ bên này bán hàng, qua người đó, ông nghe ông cả yếu đi mấy năm nay, ông không rõ ông cả còn sống hay đã mất nữa. Tin tức qua sông cứ thưa dần theo năm tháng qua.
Anh ghi vào sổ dòng tin tức về thợ cả chưa rõ, anh không viết thêm phỏng đoán nào bên cạnh dòng đó. Mọi điều về người thợ cả vẫn còn rất mờ nhạt, anh mới biết họ của ông và làng của ông thôi, cùng với đó là tay nghề bậc thầy của ông ngày xưa.
Ông Ba đứng dậy châm thêm nước vào ấm trà trên bếp, ông hỏi anh hỏi chuyện thợ xưa để làm gì vậy, Quân đáp các số đo xấu trong nhà đều có chọn lọc. Người làm ra chúng phải là người rất hiểu nghề này, toán thợ dựng nhà là nhóm người anh cần hiểu trước, anh chưa kết luận ai trong nhóm đó làm gì cả.
Ông Ba gật đầu và nói ông hiểu cách làm của anh, ông nói ông sẽ nhớ lại thêm chuyện năm xưa cho anh. Có điều gì nhớ ra, ông sẽ kể ngay không giấu giếm, ông chỉ mong căn nhà này sớm yên ổn như xưa nữa. Quân cảm ơn ông và ghi lời hứa đó vào sổ tay.
Hai người uống thêm một tuần trà trong buồng nhỏ, ngoài sân, gió từ sông Cầu thổi vào mát rượi hẳn. Ông Ba kể thêm chuyện ông cả rất thương thợ phụ trẻ, ông hay nhường phần cơm ngon cho mấy cậu thợ nhỏ tuổi, người như vậy, theo ông Ba, không phải người xấu xa. Quân ghi thêm dòng đó vào sổ và gạch dưới nhẹ.
Anh tự nhủ lòng người và việc làm đôi khi khác nhau, một người tốt vẫn có thể làm một việc nặng tay. Nhất là khi người đó bị dồn tới đường cùng nào đó, nhưng anh chưa biết ông cả có bị dồn ép gì không. Chuyện tiền nong cuối năm đó vẫn là một màn mờ.
Trước khi đứng dậy, Quân hỏi thêm ông Ba một việc nữa, anh hỏi ngày dựng đòn dông, toán thợ có làm lễ gì. Ông Ba đáp họ có làm lễ đặt đòn dông rất trang trọng, gia chủ ngày đó mổ gà và bày mâm cúng giữa sân. Người thợ cả tự tay thắp hương khấn Tổ nghề của họ, cả toán thợ đứng vòng quanh sân im lặng nghe ông khấn.
Anh hỏi trong buổi lễ đó có điều gì lạ hay không, ông Ba đáp buổi lễ diễn ra êm đẹp và đúng lệ xưa, ông cả khấn rất lâu và vái bốn phương thật chậm. Sau lễ, ông cả còn tặng gia chủ một lời chúc tốt, ông nói nhà này dựng xong sẽ làm ăn phát đạt lớn, lời chúc đó ông Ba còn nhớ rõ tới tận bây giờ.
Quân ghi lại lời chúc đó vào sổ và khẽ cau mày, một người chúc nhà phát đạt lại ra về trong lặng lẽ. Giữa lời chúc và ngày ra về có một quãng rất lạ, quãng đó nằm đúng vào những tháng cuối của công trình này. Anh hỏi ông Ba những tháng cuối họ còn hát ví không.
Ông Ba lắc đầu và nói họ thôi hát từ tháng mười, công trình khi đó chỉ còn tiếng đục và tiếng cưa thôi. Ông cả cũng không còn dạy thợ phụ xem vân gỗ nữa, ông làm việc lầm lũi và hay nhìn ra sông một mình, có lần ông Ba thấy ông cả ngồi ở bờ sông tới tối. Ông hỏi thì ông cả chỉ đáp ông nhớ nhà mà thôi.
Anh ghi thêm chi tiết bờ sông đó vào cuối trang sổ, một người thợ xa nhà nhớ nhà là chuyện rất thường. Nhưng ngồi một mình tới tối nhiều lần thì khác hẳn, Quân không dám gắn chi tiết đó với điều gì cụ thể. Anh chỉ ghi nó như một nét trong chân dung ông cả, chân dung đó đang dần rõ hơn qua lời ông Ba kể.
Ông Ba rót tuần trà cuối và nói thêm một câu nữa, ông nói ông cả là người giữ chữ tín hơn ai hết. Việc gì ông đã hứa, ông làm tới nơi tới chốn cả, dù là việc lành hay việc gì khác cũng đều vậy. Câu nói đó ông Ba nói rất chậm và rất chắc chắn, Quân nghe xong thì ghi nguyên câu đó vào sổ tay.
Quân đứng dậy chào ông Ba và về buồng chái nghỉ, đồng hồ đã chỉ gần mười giờ đêm khi anh về buồng, anh mở sổ và viết trang tổng kết buổi hỏi hôm nay. Thợ cả họ Phạm, làng mộc bên kia sông Cầu này, bậc thầy nghề mộc, tính tự trọng và rất ít nói, toán thợ ra về cuối năm mười chín trong lặng lẽ.
Anh viết thêm dòng cuối trang bằng bút chì đỏ mảnh, dòng đó hỏi vì sao toán thợ lại ra về lặng lẽ. Câu hỏi đó chưa có lời đáp nào trong sổ cả, anh gấp sổ lại và đặt cây thước gỗ lên trên. Ngoài buồng, tiếng nước sông vỗ bờ nghe đều đều mãi.
Quân nằm xuống giường và nghĩ về làng mộc bên sông, làng đó chỉ cách nhà này một chuyến đò ngắn ngủi. Vậy mà bao năm nay không ai qua lại thăm nhau cả, một khoảng cách lạ lùng giữa chủ nhà và thợ dựng nhà, anh thiếp đi với câu hỏi đó còn nguyên trong đầu.