DẠ DU THẦN TRÊN NÓC PHỦ THÁI NGUYÊN - Chương 49: Trả Lại Mỏ Than Núi Tây Sơn
Sáng hai mươi sáu tháng mười, đoàn trao trả mỏ rời huyện nha Dương Khúc khi nắng vừa lên khỏi rặng núi phía đông. Đi đầu đoàn là Tần Vĩnh Niên, nha lại…
Nội dung chương
Sáng hai mươi sáu tháng mười, đoàn trao trả mỏ rời huyện nha Dương Khúc khi nắng vừa lên khỏi rặng núi phía đông. Đi đầu đoàn là Tần Vĩnh Niên, nha lại hộ phòng, ôm một cặp hồ sơ bọc vải trong đó có sổ thuế mỏ, biên bản niêm phong mỏ lập hôm hai mươi ba và một tập giấy của phủ. Theo sau là đội canh giữ trật tự do Mã Thiết Trụ cắt cử. Triệu Tiểu Sơn đi trong hàng với cuộn dây niêm phong cũ đã cắt được lệnh mang theo làm chứng tích của buổi mở niêm phong hôm nay. Gia đình họ Quách đi cùng đoàn từ cổng thành: Lương Ngọc Trân ôm một chiếc tráp gỗ nhỏ sơn đã mòn ở bốn góc, Quách Thừa Ân đi bên cạnh mẹ. Và sau hai mẹ con là gần hai mươi người thợ mỏ cũ của mỏ, những người đã làm chứng ở sân mỏ ba ngày trước. Sáng nay trở lại núi không phải để làm chứng nữa mà để nhận lại chỗ làm của mình. Con đường lên núi Tây Sơn sáng nay khác hẳn buổi sáng hai mươi ba: không có lệnh bắt nào trong ngực áo ai, không ai đi trước giờ sáng. Và tiếng nói chuyện khẽ khẽ của đoàn thợ đi phía sau nghe như tiếng của một vùng mỏ đang tỉnh dậy sau nhiều ngày im lìm dưới niêm phong.
Đoàn đi qua chợ than ở cửa thành khi chợ vừa nhóm buổi sớm. Hơn một tháng trước, chính ở khu chợ này, Quách Đại Thành bị bắt giữa ban ngày trước mặt bao nhiêu người bán mua, và tin ông trốn thuế chiếm đất quan đã theo chân những người chứng kiến lan đi khắp các sạp hàng. Sáng nay những người bán than ở hai bên đường nhìn đoàn người đi qua, nhìn người vợ góa ôm chiếc tráp gỗ đi giữa đoàn thợ cũ, và có người cất tiếng chào rất khẽ. Có người chỉ đứng dậy khỏi sạp của mình và đứng yên cho tới khi đoàn đi qua hẳn. Không ai nói to điều gì, nhưng Tiểu Sơn đi trong đoàn mà cảm thấy một thứ trật tự vô hình đang được sắp lại trên con đường này: người từng bị dẫn đi trong tiếng xì xào của chợ. Sáng nay được vợ con và thợ cũ của mình đi cùng một đoàn của nha môn trở lại ngọn núi của gia đình. Với phán quyết minh oan đã đọc to trước cổng phủ ngày hôm qua còn chưa kịp nguội trong trí nhớ của cả thành.
Ở sân mỏ, mọi việc được làm theo đúng thứ tự ghi trong phán quyết của tỉnh, từng việc đều có biên bản riêng. Việc đầu tiên là trình khế gốc. Lương Ngọc Trân đặt chiếc tráp gỗ lên mặt bàn đá giữa sân, mở nắp, lấy ra một tập giấy đã ngả màu thời gian được bọc trong hai lớp vải thô, và trình lên bằng hai tay. Đó là khế gốc của mỏ than núi Tây Sơn, văn tự gốc chứng nhận quyền làm mỏ của nhà họ Quách từ đời ông nội của Quách Đại Thành, có triện của huyện nha các đời trước và những dòng ghi nối tiếp qua ba đời chủ mỏ. Tần Vĩnh Niên tiếp nhận tập giấy, mở ra xem từng trang ngay tại chỗ, đối chiếu với phần ghi chép về khế trong sổ thuế mỏ mà anh mang theo: tên chủ mỏ, ranh giới tứ cận của mỏ. Các cọc mốc đá ở sườn đông và sườn tây, tất cả đều khớp với những gì hộ phòng đã ghi nhận suốt bao năm nhà họ Quách nộp thuế. Anh nói to cho cả sân cùng nghe phần kết của việc đối chiếu: khế gốc này là khế thật, chưa từng rời khỏi tay gia đình họ Quách trong suốt thời gian vụ án xảy ra. Chưa từng có một giấy chuyển nhượng nào từ khế này được mang vào sổ hộ phòng, và theo sổ thuế, mỏ than núi Tây Sơn chưa một ngày nào đổi chủ trên giấy tờ hợp lệ của triều đình. Người vợ góa nghe phần kết ấy mà hai tay đặt trên nắp tráp khẽ siết lại; tập giấy bà đã giữ trong nhà qua những ngày chồng bị bắt, qua đêm chồng chết trong ngục. Qua những buổi quỳ cổng và những tờ trạng bị trả lại, sáng nay lần đầu tiên rời khỏi tay bà để nằm trên bàn của nha môn. Và nó trở về tay bà với giá trị còn nguyên vẹn hơn cả lúc bà mang đi. Vì từ nay nó có thêm một biên bản của phủ xác nhận nó là khế thật duy nhất của ngọn núi này.
Việc thứ hai là hủy tờ chuyển nhượng giả. Tần Vĩnh Niên mang theo tờ giấy ấy trong cặp hồ sơ của phủ: tờ chuyển nhượng mỏ do sư gia Ngô Kính Văn thảo sẵn trong những ngày Quách Đại Thành còn ở trong ngục. Lời lẽ chuyển nhượng viết trọn vẹn, triện của thư phòng đóng ở cuối trang, nhưng hai chỗ quan trọng nhất của một tờ chuyển nhượng vẫn trống trơn từ ngày nó được thảo ra tới hôm nay. Chỗ chữ ký của người chuyển nhượng và chỗ điểm chỉ của ông. Người nha lại trẻ đọc to toàn văn tờ giấy cho cả sân nghe, đọc tới hai chỗ trống thì dừng lại và giơ cao tờ giấy cho hàng thợ đứng quanh cùng nhìn thấy hai khoảng giấy trắng ấy. Rồi theo phán quyết của tuần phủ đã đọc ở huyện ngày hai mươi bốn, anh đặt tờ giấy lên mặt bàn, tự tay gạch hai đường chéo lớn qua toàn bộ mặt giấy. Ghi dòng chữ hủy bỏ theo công văn định án của tỉnh lên lề trên, đóng triện của hộ phòng chồng lên hai đường gạch, và cho thư lại đi theo ghi việc hủy vào biên bản trao trả. Một tờ giấy từng được đọc to ở chính sân mỏ này hôm mười lăm tháng mười để đuổi thợ cũ xuống núi, sáng nay bị hủy ngay tại chỗ nó từng được đọc, trước mặt những người thợ đã bị nó đuổi đi. Tiểu Sơn đứng trong hàng giữ trật tự nhìn hai đường mực gạch đi qua mặt giấy mà nhớ lại lời khai của sư gia giữa sân huyện nha. Hai chỗ trống ấy trống là vì một người tù qua mọi buổi thẩm chưa từng chịu ký, chưa từng chịu ấn một ngón tay nào xuống; và chính hai khoảng giấy trắng ấy, sau cùng. Là thứ đã cứu cả ngọn núi này khỏi tay kẻ cướp nó.
Việc thứ ba là mở niêm phong và trao lại mỏ. Đoàn đi từ nhà điều hành ra cửa kho than: hai dải niêm phong đỏ dán chéo qua ổ khóa hôm hai mươi ba được cắt ra trước mặt chủ mỏ và thợ cũ. Biên bản mở niêm phong ghi rõ giờ cắt, người cắt và tình trạng than trong kho còn nguyên như ngày niêm phong. Tấm biển mang họ Đỗ treo trên cổng mỏ từ ngày tiếp quản được hai người lính tháo xuống, đặt úp mặt chữ xuống sân, và chỗ treo biển trên cổng để trống, chờ nhà họ Quách cho làm biển mới theo lệ của mình. Tần Vĩnh Niên trao cho Lương Ngọc Trân và Quách Thừa Ân bản biên bản trao trả mỏ có triện của phủ, đọc to phần kết của biên bản: kể từ ngày hai mươi sáu tháng mười năm nay. Mỏ than núi Tây Sơn trở lại thuộc quyền nhà họ Quách theo khế gốc, thợ cũ của mỏ được trở lại làm việc theo danh sách cũ. Và mọi việc chiếm giữ của nhà họ Đỗ tại mỏ này chấm dứt hoàn toàn. Cùng lúc đó, khoản bồi thường trích từ gia sản tịch thu của Cao Thiệu Minh được trao cho gia đình ngay tại sân mỏ: một rương bạc được mở ra đếm trước mặt hai bên. Số lượng khớp với con số ghi trong biên bản riêng của phủ, người vợ góa ký nhận vào biên bản mà tay vẫn run, và bà nói một câu rất khẽ mà Tiểu Sơn đứng gần nghe được. Rằng số bạc này bà nhận cho thợ cũ và cho việc tu sửa mỏ, còn phần của chồng bà thì không bạc nào tính được; người ghi biên bản nghe vậy chỉ cúi đầu ghi đúng phần ký nhận. Không ghi thêm lời nào vào giấy tờ của nha môn.
Sau lễ trao trả, nhà điều hành mở cửa cho thợ cũ vào đăng ký lại theo danh sách cũ của mỏ, cuốn danh sách mà quản sự của nhà họ Đỗ đã xếp xuống đáy tủ trong ngày tiếp quản. Tần Vĩnh Niên ngồi ở một đầu bàn đối chiếu từng tên trong danh sách với sổ thuế và sổ công của hộ phòng, tên nào khớp thì ghi nhận trở lại. Và Quách Thừa Ân ngồi ở đầu bàn bên kia, thay mặt gia đình nhận lại cuốn sổ công của mỏ từ tay người nha lại. Cậu con trai mười chín tuổi cầm cuốn sổ dày cộm ghi tên tuổi và công việc của mấy chục người thợ, lật qua những trang cha mình từng xem mỗi cuối tháng. Rồi nói với những người thợ đang xếp hàng trước bàn rằng mỏ sẽ mở lại từ ngày mai theo đúng lệ cũ của cha cậu. Ai ở vị trí nào trước ngày mười lăm tháng mười thì trở về vị trí ấy. Giọng cậu còn trẻ và chưa hết run, nhưng hàng thợ đứng nghe trong nhà điều hành im lặng gật đầu. Và Tiểu Sơn đứng gác ở cửa nhìn cảnh ấy mà thấy một gia đình vừa nhận lại không chỉ một ngọn núi, mà cả một nếp làm ăn đã ba đời người gây dựng. Giờ đặt lên vai một người con trai vừa qua tuổi mười chín trong tang phục của cha.
Phần cuối của buổi sáng thuộc về những người thợ. Sau khi biên bản trao trả đã ký xong, đoàn thợ cũ được dẫn đi một vòng quanh mỏ của mình: qua cửa kho than vừa mở, qua nhà điều hành đã tháo niêm phong. Và lên tới dải cọc mốc ở sườn đông, nơi hai cọc đá khắc họ Quách từng bị nhổ và vùi xuống suối trong đêm hai mươi hai tháng chín. Sau đó được đoàn đo đạc dựng lại theo biên bản cũ. Người thợ già nhất mỏ đi ở cuối đoàn người, chậm hơn tất cả, và khi tới chỗ cọc mốc đầu tiên ở sườn đông, ông dừng lại. Đưa bàn tay chai sần vì mấy chục năm cầm choòng đặt lên mặt đá lạnh của cọc mốc, đứng yên như vậy một lúc lâu. Như chào một người quen cũ vừa trải qua một cơn hoạn nạn cùng mình. Tiểu Sơn đứng ở phía dưới dốc nhìn lên, thấy bàn tay già nua ấy áp chặt vào mặt đá có khắc họ của chủ mỏ, và hiểu rằng buổi trao trả sáng nay, với tất cả giấy tờ. Triện son và biên bản của nó, sau cùng quy về một hình ảnh giản dị như thế: người làm than trở lại với ngọn núi của mình, và chủ mỏ, dù đã nằm dưới đất. Vẫn còn tên khắc trên đá ở sườn núi này. Đoàn của huyện xuống núi vào buổi trưa, để lại sau lưng tiếng choòng đầu tiên gõ vào vỉa than sau nhiều ngày im lặng, tiếng gõ khô và đều vọng xuống từ miệng hầm, nghe như một nhịp đập vừa trở lại với ngọn núi Tây Sơn.